Tham Lang — Dám hỏi đường ở nơi đâu?

Xem Tây Du Ký, người ta thường thích Tôn Ngộ Không mà chê Trư Bát Giới. Một ông thông minh, thần thông quảng đại; một ông ham ăn, ham ngủ, ham đẹp, gặp yêu nữ thì mắt sáng, gặp việc khó đôi khi lại đòi chia hành lý về Cao Lão Trang. Nhưn…

Có Trí, có Nhẫn, có Chí, lại phải dắt được cái Dục ấy đi hết đường, Đường Tăng mới thành chính quả.

Bởi vậy nói Tham Lang là chúa tể Đào Hoa mà chỉ nghĩ đến trai gái, sắc giới thì chưa hết cái nhẽ của nó. Đẩu Số Toàn Thư nói Tham Lang “hóa khí viết Đào Hoa”, lại tả nó “tính cách bất thường, tâm đa kế giảo, tác sự cấp tốc bất nại tĩnh”. Đào hoa ở đây còn là sức hấp dẫn của sự sống, mà đã sống thì phải có Dục: muốn ăn, muốn yêu, muốn đẹp, muốn giàu, muốn được công nhận, muốn biết thêm, muốn đi xa hơn cái chỗ mình đang đứng.

Nói cho cùng, Tham chính là một thứ động cơ. Người ta vì muốn có căn nhà mà chịu khó làm ăn, vì muốn giỏi mà thức đêm học, vì muốn được yêu mà biết sửa mình, vì muốn nhìn thấy một chân trời khác mà dám rời chỗ cũ.

Phân tâm học của Sigmund Freud cũng nhìn con người theo một hướng khá gần như thế: phía dưới cái phần lý trí tưởng rằng mình đang làm chủ mọi quyết định còn có những xung năng – Trieb, trong đó libido là một nguồn năng lượng tâm lý quan trọng. Nó không nên giản lược thành ham muốn tình dục; trong quá trình phát triển lý thuyết của Freud, libido gắn với năng lượng của bản năng sống, với yêu, gắn bó, tìm kiếm khoái cảm và duy trì sự sống.

Con người văn minh không thể cứ muốn gì làm nấy, nên nguồn năng lượng ấy phải được chuyển hướng, kiềm chế hoặc thăng hoa: ham được hơn người có thể biến thành chí tiến thủ, ham cái đẹp thành nghệ thuật, ham khám phá thành khoa học, ham được công nhận thành sự nghiệp.

Nhìn theo lối ấy thì chữ Tham cũng chưa hẳn là xấu; nó giống xăng trong bình hơn là tay lái. Không có xăng, xe chẳng đi; quá nhiều xăng mà không biết lái, xe lại dễ lao xuống vực. Cái đáng bàn vì thế không phải con người có Tham hay không, mà là cái Tham ấy đang được dẫn đi đâu.

Cái hay, cái dở cùng mọc từ một gốc ấy. Có lẽ vì thế Tham Lang mới mang rất rõ cái vị họa phúc vô thường: cái ham đưa mình lên cũng chính là cái ham có thể kéo mình xuống; hôm nay là chí tiến thủ, quá một chút thành tham vọng; hôm nay là ước mơ, quá một chút thành vọng tưởng; hôm nay là hưởng thụ, thêm vài chén nữa có khi sáng mai tỉnh dậy đã thấy mình đang ở... động yêu tinh.

Quay lại với Tây Du Ký ta liền thấy thú vị :

Trong đoàn thỉnh kinh, Trư Bát Giới thì đi đến đâu cũng dễ có chuyện vui; thấy đồ ăn ngon là hắn vui trước, gặp chỗ sung sướng là hắn muốn ở lại, gặp cô nương đẹp thì người đầu tiên xao động cũng thường là hắn. Tham Lang vì thế rất dễ trở thành trung tâm của một chuyến đi chơi tới thiên đường, mà cũng có thể là người khởi xướng cả đoàn rẽ nhầm vào động yêu tinh. Một câu “đi không?” là nó đứng dậy; thêm câu “ở đấy vui lắm” thì có khi giày đã xỏ xong.

Đó cũng là sức hút của Tham Lang. Liêm Trinh hấp dẫn vì có giới hạn, càng khó gần càng khiến người khác tò mò; Thái Âm hấp dẫn bằng sự tinh tế, kín đáo, giống ánh trăng chẳng mời mà người ta vẫn ngẩng lên nhìn; Thiên Tướng có duyên vì biết đối đãi, biết làm người bên cạnh thấy mình được coi trọng. Còn Tham Lang hấp dẫn bằng sinh khí: biết chơi, biết nói, biết tạo không khí, biết làm một bàn tiệc đang nhạt bỗng có chuyện để cười.

Nhưng rất lạ, chính Đào Hoa lại thường cô độc trong tình cảm. Được nhiều người thích không có nghĩa được nhiều người hiểu; nhiều duyên chưa chắc đã có một duyên đủ sâu. Tham Lang lại biến đổi nhanh, tình cảm cũng dễ sáng nắng, chiều mưa, giữa trưa thỉnh thoảng có thêm sương mù. Yêu người Tham Lang mà chịu nổi cái thời tiết ấy, đi qua được mấy mùa thất thường mà vẫn còn đứng đấy, thì đến lúc nó tin thật rồi lại rất dễ trao hết: tiền bạc, thời gian, niềm vui, quan hệ, những thứ hay ho nó có, thậm chí cả phần yếu đuối mà bình thường chẳng chịu cho ai xem.

Bởi Tham vốn không phải sao keo kiệt với cuộc đời. Nó ham sống, nên khi yêu thật cũng muốn yêu cho đã.

Cái tài của Tham Lang cũng từ đó mà ra. Cổ thư có những câu như “bách nghệ phòng thân”, lại nói đến “văn võ tài năng”; Tham thường biết nhiều thứ, bắt chước nhanh, có tài biểu diễn, thẩm mỹ, giao tiếp, sáng tạo và đặc biệt là khả năng thích nghi. Nếu Phá Quân gặp bức tường thì nghĩ chuyện phá, Thiên Cơ tìm cơ quan để mở, Thiên Lương hỏi phá bức tường ấy có hợp đạo hợp phép không, thì Tham Lang đã đi một vòng xem có cửa sau không, trèo qua được không, hoặc... quen ai đang cầm chìa khóa.

Đấy không hẳn là mưu sâu như Thiên Cơ mà giống bản năng sinh tồn. Cây thiếu nắng thì vươn về phía sáng, con vật đổi môi trường thì tìm cách thích nghi; sự sống vì muốn sống mà tự biến đổi. Tham Lang cũng thế, ném nó sang một môi trường mới, ít lâu sau đã thấy nó quen người, học nghề, tìm cửa, rồi mọc ra thêm vài món tài mà trước đó chính nó cũng chưa biết mình có.

Trí của Tham vì vậy cũng khác Thiên Đồng. Đồng sáng, logic, học một hệ thống có thể rất nhanh; Tham bắt cái mới lẹ, ghép cái nọ với cái kia tài, biết rộng và dùng nhanh. Làm thầy bói khá hợp: có duyên nói, bắt tâm lý khách tốt, liên tưởng rộng, học được nhiều môn; chỉ có điều nếu thiếu những yếu tố giúp đào sâu thì dễ thành môn gì cũng biết, chuyện gì cũng nói hay, hỏi xuống tầng thứ bảy bắt đầu đi tìm cầu thang.

Thời nay, cái chất ấy lại có nhiều đất dụng võ. Tham Lang rất dễ gặp ở mẫu người kinh doanh, làm thị trường, truyền thông, nghệ thuật, công nghệ ứng dụng, khởi nghiệp hoặc những nghề phải liên tục đọc người, đọc xu hướng rồi tự đổi mình. Trong một giai đoạn kinh tế và công nghệ biến đổi nhanh, doanh nghiệp phải chuyển đổi mô hình, con người phải học kỹ năng mới, hôm qua còn làm theo cách cũ hôm nay đã phải nghĩ cách khác, khả năng thích nghi của Tham Lang rõ ràng là một lợi thế. Nhưng lợi thế chỉ thành thành tựu khi cái ham được buộc vào một hướng; bằng không cơ hội càng nhiều, Tham càng dễ chạy mỗi nơi một đoạn.

Người xưa nói “tham thì thâm”, lại bảo “được voi đòi tiên”. Nhưng bắt Tham Lang hết tham cũng chẳng khác bắt Trư Bát Giới nhịn ăn, thôi yêu, thôi vui rồi biến thành Sa Tăng. Bát Giới mà hết ham thì Tây Du Ký chắc cũng mất vui một nửa.

Cái cần tu không phải chữ Tham, mà là cái tay lái của chữ Tham.

Vẫn ham nhưng biết thứ gì đáng ham; vẫn yêu nhưng biết người nào đáng giữ; vẫn nhiều tài nhưng phải có một nghề đi đến tận cùng; vẫn biết thích nghi với đời nhưng đừng đổi mãi đến mức một ngày soi gương chẳng nhận ra mình.

Thế mới quay lại được câu hát trong bài "Xin hỏi đường ở nơi nao (Cảm vấn lộ tại hà phương)" ngày đầu giới thiệu film Tây du ký (bản 1986)

“敢问路在何方？路在脚下.”

Dám hỏi đường ở nơi đâu? Đường ở dưới chân mình.

Ngộ Không cho cái trí để nhận ra đường, Sa Tăng cho sức nhẫn để chịu đường, Bạch Long Mã cho ý chí để đi đường; còn Bát Giới, tức cái Tham trong mỗi chúng ta, cho một thứ cũng quan trọng chẳng kém: một lý do để muốn lên đường.

Tám mươi mốt nạn có lẽ chẳng phải để giết hết ham muốn của con người, mà để dạy người ta ham cho đáng, muốn cho đúng, được thì biết đủ, mất thì biết buông.

Bởi cùng một Trư Bát Giới ấy, dắt đúng đường thì đến Tây Thiên; thả theo bản năng, rất có thể tối nay lại ngủ ở Cao Lão Trang hay trong động yêu tinh