Tử Vi – Tham Lang: Đôi mắt người xưa

“Cũng đôi mắt này…”

Người vẫn là người ấy, đắm say vẫn là đôi mắt ấy, vậy mà một thuở nhìn nhau có thể mất ngủ, nhiều năm sau gặp lại giữa phố chỉ còn một cái nhìn rồi quay mặt bước đi. Đôi mắt người xưa hay ở chỗ ấy: chẳng cần ai biến thành người khác, chỉ cần thời gian đã khác, vị trí đã khác, hai con đường đã khác, thì cùng một người mà ý nghĩa trong đời nhau cũng khác.

Tử Vi với Tham Lang trên lá số có một mối duyên cũng lạ lùng như thế.

Trên mười hai cung địa chi, hai sao này không bao giờ tam hợp. Hoặc kéo nhau vào ngồi chung một cung tại Mão – Dậu; hoặc tách hẳn ra hai đầu Tý – Ngọ mà đối diện nhau. Không có cái thế xa vừa đủ để tương trợ trong tam hợp. Đã gặp thì ngồi sát bên nhau, đã xa thì nhìn nhau qua 2 bờ thù địch.

Một bên là Đế tọa, một bên là Đào Hoa sát.

Một bên muốn làm chủ thiên hạ, một bên muốn nếm đủ mùi thiên hạ.

Chuyện bắt đầu từ đó.

Tử Vi Đẩu Số Toàn Thư luận Tử Vi là “Đế tọa, vi Quan Lộc chủ”, lại tả là người “trung hậu lão thành, khiêm cung cảnh trực”; luận Tham Lang thì nói “thuộc Mộc, Bắc Đẩu giải ách chi thần, hóa Đào Hoa sát”, rồi thêm cái tính “tâm đa kế giảo, tác sự cấp tốc bất nại tĩnh”. Một người cần trật tự, một người không chịu cuộc đời quá nhạt; một người phải giữ cái thế của mình, một người nhìn quanh thấy cái gì cũng đáng thử.

Tham Lang mang chữ Tham, nhưng đừng nghĩ oan cho nó chỉ bằng một chữ tình.

Tham tiền, tham danh, tham vui, tham đẹp, tham nghề, tham bạn, tham trải nghiệm, tham một bữa ngon, một chỗ lạ, một trò mới; học được một nghề rồi thấy nghề bên cạnh cũng hay, có một cuộc vui rồi lại nghe bên kia còn vui hơn. Cái tham ấy thấp thì thành dục, cao lên thành ham sống; thấp thì tạp, cao lên thành đa tài; không biết dừng thì phóng túng, biết dùng thì chính nó làm nên một con người nhiều màu sắc, biết hưởng, biết giao tế, biết làm ăn, biết nghệ thuật, biết thế gian này chẳng sinh ra chỉ để sáng đi làm tối về ngủ.

Tử Vi cũng chẳng phải ông vua thanh tâm quả dục gì. Đã là vua thì cũng muốn quyền, muốn danh, muốn người theo, muốn việc thành, muốn thiên hạ công nhận. Chỉ khác ở chỗ Tham Lang muốn cái mình thích, Tử Vi muốn cái xứng với mình.

Hai cái muốn ấy đứng xa còn phân biệt được.

Ngồi chung một ghế mới lắm chuyện "Oh yeah"

Mão – Dậu chính là chỗ ấy.

Cổ thư không nói tốt về Tử–Tham Mão Dậu. Toàn Thư có câu “Tử Vi Tham Lang vi chí dâm”, lại có lời “Tử Vi… nhược phùng Tham Lang tại Mão Dậu, vi thần thất nghĩa bất tương ứng”. Đem chữ chí dâm ra phán chuyện trai gái thì dễ quá, mà cũng phí mất cái sâu sắc của cổ nhân. Đế tinh gặp Đào Hoa tinh, cái đáng ngại hơn chuyện sắc dục là quyền lực bắt tay với dục vọng: ta vừa muốn làm chủ, vừa muốn hưởng; vừa muốn thiên hạ kính, vừa muốn thiên hạ yêu; vừa muốn giữ khuôn phép, vừa tiếc cuộc vui; đã có rồi vẫn thấy thêm một chút chắc cũng chẳng sao.

Một chút ấy mới đáng sợ.

Bởi đời người hiếm khi hỏng vì một ngọn núi trước mặt, thứ làm đau chân lại thường chỉ là một hạt cát trong giày. Một chút tham, một chút tiếc, một chút hơn thua, một người đáng lẽ nên để đi mà cứ giữ, một cuộc vui đáng lẽ nên dừng mà cứ thêm. Tử Vi đủ lớn để cai quản người khác, đến Mão – Dậu lại gặp một bài khó hơn nhiều: cai quản chính mình.

Đại Học chỉ có mấy chữ mà đặt ở đây rất hợp nhẽ: “Tri chỉ nhi hậu hữu định” – biết chỗ dừng rồi sau mới có định.

Tử Vi phải dạy Tham Lang chữ chỉ; Tham Lang lại dạy Tử Vi rằng sống không phải chỉ để giữ ngai.

Thế nên Tử–Tham Mão Dậu cũng chẳng hẳn chỉ có cái xấu. Người đi qua được cái rối của nó thường hiểu đời rất sâu. Đã từng ham mới hiểu thế nào là đủ; đã từng chen giữa náo nhiệt mới quý một ngày thanh tĩnh; đã từng giữ một thứ đến mỏi tay mới hiểu buông tay ra chưa chắc đã mất.

Cổ phú có câu: “Cực cư Mão Dậu ngộ Kiếp Không, thập nhân chi mệnh cửu nhân tăng.” Tử Vi (đế) ở Mão Dậu mà gặp Không Kiếp, cổ nhân kéo một mạch sang cửa Đạo, cửa Thích. Không cần hiểu máy móc rằng cứ gặp cách ấy là đi tu; cái thú vị nằm ở quy luật tâm lý phía sau: phồn hoa đi đến tận cùng rất dễ quay về thanh đạm.

Bóc củ hành hết lớp này đến lớp khác, cay mắt đủ rồi, cuối cùng mới biết mình thật sự muốn ăn món gì.

Người Tham Lang trẻ thường hỏi: còn gì nữa không?

Người Tham Lang từng trải lại bắt đầu hỏi: thế này đã đủ chưa?

Hai câu chỉ khác vài chữ mà cách nhau nửa đời người.

Rồi Tử Vi và Tham Lang rời nhau.

Không còn Mão – Dậu chung một chiếc ghế, chúng sang Tý – Ngọ, đứng đối diện nhau.

Lạ thay, xa nhau lại đẹp.

Theo phân loại trạng thái trong Toàn Thư, Tham Lang tại Tý – Ngọ đều vượng; Tử Vi tại Ngọ miếu, riêng tại Tý chỉ bình. Vẫn hai con người ấy, đổi vị trí một cái, câu chuyện đã khác.

Giống đôi mắt người xưa.

Cũng đôi mắt này, thuở trước nhìn một cái là lòng nổi sóng; năm tháng đi qua, vẫn đôi mắt ấy mà mỗi người đã đứng trên một con đường. Chẳng phải mắt đổi, duyên thế đổi.

Tử–Tham cũng vậy.

Ở Ngọ, Tử Vi nhập miếu, Tham Lang vượng tại Tý. Ham muốn chẳng mất đi, thậm chí vẫn rất mạnh, nhưng đã đứng sang phía đối diện. Tử Vi có khoảng cách để nhìn Tham Lang, Tham Lang cũng có khoảng cách để không làm nhòe Tử Vi.

Muốn tiền cứ muốn.

Muốn đẹp cứ muốn.

Muốn vui cứ vui.

Muốn làm việc lớn càng tốt.

Chỉ cần biết ai đang làm vua.

Tử Vi cầm được cương thì Tham Lang là sức kéo. Tham Lang giành được cương thì cả cỗ xe chạy theo thứ nó vừa nhìn thấy bên đường.

Bởi vậy tôi rất thích thế đối diện này. Luận Ngữ nói “Quân tử hòa nhi bất đồng” – hòa mà không nhất thiết phải giống nhau. Hai người muốn đi với nhau lâu chưa chắc phải ngày ngày dính lấy nhau; hai tính chất muốn phát huy cũng chưa chắc phải chen chung một cung. Có khoảng cách mới có chỗ để nhìn, có chỗ để nhìn mới biết người kia là ai, mình là ai.

Nhưng Tý lại thú vị hơn Ngọ một bậc.

Tham Lang vẫn vượng, Tử Vi chỉ bình.

Nôm na là cái ham đang rất khỏe, còn ông vua giữ cái ham ấy không ngồi ở thế đẹp nhất của mình.

Thế mới khó.

Không phải cứ đè Tham Lang xuống là xong. Một con người chẳng còn ham gì cũng chưa chắc đáng sống. Không ham học, không ham làm, không ham yêu, không ham đẹp, không ham tiến lên thì Tử Vi ngồi ngai vàng để cai trị một vương quốc trống không à?

Cái hay là dùng được Tham Lang mà không trở thành nô lệ của Tham Lang.

Kinh Dịch luận biến sự chẳng bao giờ chỉ hỏi tốt hay xấu, mà còn phải xét thời và vị. Một hào đúng thời đúng vị thì cái mạnh thành dụng; sai thời thất vị thì cũng cái mạnh ấy quay ra sinh họa. Đem tinh thần ấy nhìn Tử–Tham mới thấy miếu, vượng, bình, hãm đâu phải mấy con dấu đỏ đóng lên trán con người. Cùng là ham muốn, lúc hai mươi tuổi có thể đẩy mình ra biển lớn; bốn mươi tuổi vẫn ham y hệt như thế có khi lại kéo mình khỏi mái nhà. Cùng là tự trọng, lúc lập nghiệp giúp người ta đứng thẳng; đến khi thành công mà quá đầy lại hóa thành không nghe được ai.

Cho nên thời đổi thì nghĩa đổi.

Người đổi thì tình đổi.

Vị đổi thì cách dùng sao cũng đổi.

Đó cũng là cái buồn đẹp của Đôi mắt người xưa: có những thứ từng rất thật, nhưng thật ở thời ấy. Chẳng cần phủ nhận ngày xưa để sống ngày hôm nay; cũng chẳng cần bắt ngày hôm nay phải giống ngày xưa mới chứng minh ngày xưa từng có ý nghĩa.

“Thôi trách nhau chi…”

Đến một tuổi nào đó, bốn chữ ấy quý hơn rất nhiều lời phân bua.

Tử Vi trưởng thành cũng phải học điều ấy. Không phải cái gì mình từng có cũng phải giữ; không phải người từng đi cùng mình thì phải đi đến cuối; không phải một cuộc vui từng làm mình say thì năm sau vẫn phải vui. Tham Lang muốn giữ cảm giác, Tử Vi phải giữ phương hướng.

Đường dài mới biết sức ngựa, ở lâu mới biết lòng người. Người hôm nay đứng bên cạnh chưa chắc là người cuối cùng; người từng rời khỏi mình cũng chưa chắc là người xấu. Thời gian là cái sàng, sàng người, sàng việc, sàng cả những ham muốn mà thuở trẻ mình từng tưởng thiếu nó thì không sống nổi.

Rồi một ngày gặp lại.

Người xưa vẫn thế.

Đôi mắt vẫn thế.

Chỉ có mình không còn là mình của năm xưa.

Ấy là lúc Tử Vi đã cai được Tham Lang.

Không phải hết ham, mà biết ham cái gì; không phải hết tình, mà biết tình nào nên giữ; không phải không còn muốn thắng, mà biết trận nào đáng đánh; không phải nhìn phồn hoa mà lòng không động, chỉ là nhìn xong còn nhớ đường về.

Tham Lang đi hết một vòng giông bão mới hiểu chữ đủ.

Tử Vi đi hết một vòng khốn khó mới hiểu chữ buông.

Một ông vua trẻ tưởng bản lĩnh là có được tất cả. Một ông vua đã đi qua được Tử–Tham mới biết: có mà không bị cái có sai khiến, mất mà không vì cái mất làm loạn lòng, ấy mới thật sự là làm chủ.

Cho nên tôi không thấy Tử–Tham là một cặp xấu.

Tôi thấy nó là một cặp khó.

Gần nhau, chúng bắt con người học tự chủ. Xa nhau, chúng bắt con người học khoảng cách.

Tại Mão – Dậu hỏi nhau: ngồi cạnh dục vọng, anh giữ được mình không?

Tại Tý – Ngọ hỏi khác: đứng trước dục vọng, anh dùng được nó không?

Cả một đời Tử–Tham, rốt cuộc cũng chỉ là bóc từng lớp củ hành của chính mình: danh một lớp, lợi một lớp, tình một lớp, sắc một lớp, hơn thua một lớp, ánh mắt thiên hạ lại thêm một lớp. Bóc đến cay mắt, bóc đến chảy nước mắt, bóc đến chẳng còn gì để khoe với ai nữa, mới thấy ở giữa chỉ còn một câu rất giản dị:

Mình thực sự muốn gì?

Trả lời được câu ấy, Tham Lang không còn đáng sợ.

Và đến lúc gặp lại đôi mắt người xưa, lòng vẫn có thể rung một chút, nhớ một chút, thương một chút; rồi mỉm cười mà đi tiếp.

Đấy không phải bạc tình.

Đấy là Tử Vi cuối cùng đã ngồi đúng ngai của mình.