Phá Quân — Mỗi sáng thức giấc, vẫn thấy chỉ riêng mình ta

“Mỗi sáng thức giấc, vẫn thấy chỉ riêng mình ta…”

Nghe ca sĩ Nguyễn Hưng hát câu ấy, tự nhiên lại nghĩ đến Phá Quân.

Không phải cái cô đơn ủy mị của một người thiếu bạn, càng không phải thất tình rồi đêm về ôm gối. Phá Quân có khi ngồi giữa trăm người, rượu vẫn uống, chuyện vẫn nói, cười còn to hơn thiên hạ; chỉ có điều chuyện thật sự trong đầu nó thì chẳng mấy ai biết. Người ta đang bàn cách vá bức tường, nó đã nhìn móng nhà; người ta đang tiếc một cơ nghiệp, nó đã tính xem bỏ cơ nghiệp ấy thì lấy gì dựng cái mới; người ta hỏi sao phải đi, nó lại thấy buồn cười: không đi chẳng lẽ ở lại đây mãi à?

Cụ Nguyễn Du viết về Từ Hải:

“Chọc trời khuấy nước mặc dầu,

Dọc ngang nào biết trên đầu có ai.”

Nếu Thất Sát nghe hai câu ấy chắc thích chữ dọc ngang, Cự Môn thích chữ có ai, còn Phá Quân có lẽ chẳng nói gì. Nó đang bận chọc trời khuấy nước thật.

Đẩu Số Toàn Thư khởi đầu về Phá Quân: “Phá Quân thuộc Thủy, Bắc Đẩu đệ thất tinh dã… tại thiên vi sát khí, tại số vi Hao tinh, cố hóa khí viết Hao” – thuộc Thủy, là sao thứ bảy của Bắc Đẩu; ở trời là sát khí, ở số là Hao tinh, cho nên hóa khí là Hao. Chữ Hao rất đáng nghiền ngẫm. Người đời nghe hao thì sợ: hao tiền, hao của, hao người, hao nghiệp; nhưng đứng từ phía Phá Quân mà nhìn, không chịu hao cái cũ thì lấy chỗ đâu cho cái mới? Một căn nhà muốn sửa lớn phải đập vài bức tường, một doanh nghiệp muốn cải tổ phải bỏ vài cách làm, một đời người muốn sang trang đôi khi phải chịu mất một thứ từng tưởng không thể mất. Bởi vậy Phá Quân gặp hạn, cổ thư thường nói đến biến đổi; bản thân chữ Hao đã chứa sẵn cái giá phải trả của mọi cuộc thay đổi.

Cho nên tôi vẫn gọi Phá Quân là sao cách mạng.

Nói cho vui, nó giống một phiên bản đã nâng cấp của Cự Môn. Cự Môn sinh ra đã có cái miệng hỏi “tại sao?”, chuyện gì cũng muốn lật qua lật lại, nhìn chính diện chưa đủ còn phải ngó mặt trái; nhờ vậy mà phản biện giỏi, nhìn vấn đề đa chiều, nhưng nhiều khi cãi xong rồi... mọi thứ vẫn nằm nguyên đấy. Phá Quân thì khác. Nó cũng nhìn thấy cái vô lý ấy, nhưng câu sau thường là: “Biết sai rồi thì để đấy làm gì?”

Cự Môn phản biện một trật tự. Phá Quân có thể thay luôn trật tự ấy.

Đến đây mới hiểu vì sao Toàn Thư tả Phá quân “tính cương quả hợp, hảo tranh cường” – tính cứng rắn, ít hòa hợp, thích tranh cường; còn nữa, ở chương Chư tinh vấn đáp còn dùng những chữ nặng nề hơn: “bạo hung giảo trá, kỳ tính gian hoạt, dữ nhân quả hợp”. Đọc theo con mắt đạo đức của xã hội cũ thì toàn chữ xấu; đọc dưới góc độ tâm lý của một kiểu người chuyên cải tiên (Kaizen) lại thấy một chuyện khác: kẻ luôn nghi ngờ trật tự hiện hữu, không chịu đi theo đường người khác vạch sẵn, lại đủ thông minh để giấu ý đồ và chờ thời, đương nhiên chẳng phải mẫu người mà một xã hội trọng ổn định sẽ yêu quý.

Phá Quân thông minh lắm, mà cái thông minh đáng sợ nhất lại không nằm ở chỗ nói hay.

Nó biết ẩn mình.

Có âm mưu thì biết giấu, có dương mưu thì dám bày; cần vòng thì vòng, cần thẳng thì thẳng, cần nhịn thì nhịn, đến lúc không cần nhịn nữa thì... thôi khỏi nhịn. Người khác tưởng nó chưa quyết, thực ra nó đã quyết từ ba hôm trước; tưởng nó không biết, thực ra nó đang xem anh còn định diễn đến bao giờ.

Cho đến một ngày bị lộ.

Thì lộ.

Tào Tháo trong Tam Quốc diễn nghĩa có câu nổi tiếng: “Ninh giáo ngã phụ thiên hạ nhân, hưu giáo thiên hạ nhân phụ ngã” – thà để ta phụ người trong thiên hạ, chớ để người trong thiên hạ phụ ta. Đây là lời của Tào Tháo trong tiểu thuyết, không nên đem làm sử liệu về Tào Tháo lịch sử; nhưng cái hình tượng La Quán Trung dựng lên – đa nghi, biết nhẫn, biết biến, dám làm việc người khác không dám làm và chấp nhận tiếng đời sau đó – rất hợp để hình dung một góc chân dung của Phá Quân.

Chỗ ấy Phá Quân chỉ chịu thua Tử Vi một chuyện: chính danh.

Nếu chỉ bàn hiệu quả, nhiều việc Tử Vi còn phải triệu quần thần, cân trên nhắc dưới, giữ thể diện đế tinh, Phá Quân đã làm xong rồi. Cửa chính không vào được thì cửa sau; cửa sau khóa thì trèo tường; trèo tường phiền quá thì quay ra hỏi luôn: tại sao ta phải vào căn nhà này?

Nhưng thiên hạ không chỉ cần người làm được việc, thiên hạ còn hỏi anh lấy danh nghĩa gì mà làm. Đấy là chỗ Tử Vi hơn Phá Quân. Một người có thể giành thiên hạ bằng tài năng, nhưng muốn ngồi yên trên thiên hạ còn cần chính danh, trật tự, thể chế, người theo. Có lẽ vì vậy mà Toàn Thư mới viết Phá Quân “hỷ Tử Vi hữu uy quyền” – gặp Tử Vi thì có uy quyền; lại nói “Thiên Lương, Thiên Phủ năng chế kỳ ác”. Tử Vi cho nó danh nghĩa, Thiên Phủ cho nó nền tảng, Thiên Lương đặt lại giới hạn; một Phá Quân không ai chế được rất dễ từ cải cách thành phá hoại, từ anh hùng thành kẻ làm thiên hạ tan nát.

Tống Giang cũng hay ở đúng chỗ này. Trong Thủy Hử, lúc đề phản thi ở Tầm Dương lâu, Tống Giang viết:

“Tha thời nhược toại lăng vân chí,

Cảm tiếu Hoàng Sào bất trượng phu!”

Mai sau nếu thỏa được chí tung mây, dám cười Hoàng Sào chẳng phải bậc trượng phu.

Khí thì ngất trời, Lương Sơn Bạc thì tụ đủ anh hùng, nhưng cuối cùng Tống Giang vẫn đau đáu chuyện chiêu an. Phá được trật tự cũ là một chuyện, được trật tự mới thừa nhận lại là chuyện khác. Đến người đứng giữa một ổ tạo phản rồi cũng chưa chắc thoát nổi hai chữ chính danh.

Phá Quân còn một người anh em rất đáng nói là Thất Sát. Nếu Thất Sát là thanh kiếm nóng đỏ vừa ra khỏi lò, ai đứng gần cũng cảm được sát khí, thì Phá Quân là người cầm thanh kiếm ấy trong áo. Thất Sát quyết vì bản tính của nó là quyết; Phá Quân quyết sau khi đã tính xem quyết như thế có đổi được cục diện hay không. Nói tếu một chút, Thất Sát làm đại tướng rất đẹp, nhưng gặp Phá Quân thì vẫn có dáng ông em nóng tính. Một ông xông lên phá trận, một ông có khi còn đang đứng sau hỏi: phá trận này để lấy thành, hay lấy thành chỉ để dụ quân bên kia ra?

Cũng vì thế, cái nóng của Phá Quân không giống Thái Dương hay Liêm Trinh. Thái Dương thuộc Hỏa, nóng thì sáng cả phòng, bất bình gì thường thiên hạ biết; Liêm Trinh thuộc Hỏa, cái nóng dính nhiều với ranh giới, nguyên tắc, tự trọng, chạm đúng chỗ là bùng lên. Phá Quân lại thuộc Thủy. Nước bình thường rất lạnh, rất mềm, luồn đâu cũng được; nhưng nước đã thành lũ thì nhà cửa, cầu cống, đường sá đều chẳng hỏi ý kiến ai nữa. Thế nên đừng thấy Phá Quân đang im mà tưởng nó đã nguội. Có khi nó chỉ đang... tích nước.

Cái cô quả cũng vậy. Vũ Khúc cô quả vì quá thực tế, thương người mà nhiều khi chẳng biết nói, tình đang tình lại quy ra tiền; Thất Sát cô độc vì khí quá mạnh, như thanh kiếm nóng đỏ mới nung, người khác muốn gần cũng phải dè chừng. Phá Quân cô độc hơn một tầng: nó biết điều mà chưa ai biết cùng nó.

Người ta đang chọn rèm cho căn nhà, Phá quân đã biết cái móng nứt.

Nó bảo nên phá. Cả nhà chửi. Mười năm sau nhà sập.

Chẳng lẽ nó quay về bảo: “Thấy chưa, Phá quân này đã nói rồi”?

Có khi nó chẳng buồn nói nữa.

Cho nên câu “dữ nhân quả hợp” – ít hòa hợp với người của cổ thư, nếu chỉ dịch thành khó gần thì còn nông. Có những Phá Quân giao tiếp cực tốt, thậm chí giỏi xã giao, biết mềm biết cứng; cái quả hợp nằm sâu hơn ở chỗ rất ít người được bước vào tầng cuối cùng trong suy nghĩ của nó. Người quen rất nhiều, người cùng làm việc không thiếu, người thực sự hiểu vì sao nó làm những chuyện ấy thì hiếm.

“Mỗi sáng thức giấc, vẫn thấy chỉ riêng mình ta…”

Cái cô độc ấy mới đúng Phá Quân.

Thế mà lạ, cổ thư lại giao cho nó Phu Thê, Tử Tức, Nô Bộc: “tư Phu Thê, Tử Tức, Nô Bộc chi thần.” Toàn những quan hệ gần nhất của đời người lại giao cho một ngôi sao Hao, quả hợp, còn bị cổ nhân chê đến mức “xử cốt nhục vô nhân nghĩa”.

Tôi vẫn có một cách hiểu riêng: chính những quan hệ gần nhất mới là nơi con người phải học bài học nắm giữ và buông bỏ đau nhất. Vợ chồng có hợp có tan, con cái lớn lên phải rời cha mẹ, bằng hữu thuộc hạ có tụ có tán; càng muốn sở hữu mãi càng khổ. Phá Quân chủ những cung ấy, biết đâu chính vì nó bắt người ta học chữ biến ngay trong những thứ mình tưởng phải bền nhất. Đây là cách tôi tự lý giải; cổ thư ghi Phá Quân chủ ba cung ấy nhưng không giải thích nguyên nhân như vậy.

Mà nói đến chữ biến, không thể bỏ Tham Lang.

Nếu phải tìm hai cái động cơ khiến một người, một gia đình, một tổ chức, thậm chí một xã hội không chịu đứng yên, tôi sẽ chọn Tham Lang và Phá Quân. Tham Lang biến vì muốn thêm; Phá Quân biến vì dám bỏ. Tham Lang nhìn bên kia hàng rào rồi tò mò không biết có gì vui; Phá Quân nhìn cái hàng rào rồi hỏi tại sao nó phải tồn tại. Một người bị cái chưa có kéo đi, một người bị cái đã lỗi thời đẩy đi. Ham muốn làm thế giới chuyển động, phá bỏ khiến thế giới sang trang.

Bởi thế Phá Quân mới gần với tinh thần của đoạn văn: “Thế sự vô thường bản thị thường thái” – thế sự vô thường vốn chính là trạng thái bình thường.

Câu này đáng treo trước mặt Phá Quân.

Người đời thường khổ vì muốn cái đang có cứ mãi như thế; Phá Quân lại khổ theo chiều ngược lại, vì thấy mọi thứ đều có thể thay đổi nên nhiều lúc tưởng rằng thứ gì cũng cần thay đổi. Một công việc có thể hết thời, một cơ chế có thể lỗi thời, một quan hệ có thể đã hoàn thành sứ mệnh; đúng. Nhưng không phải cái cũ nào cũng đáng vứt, không phải cái chậm nào cũng lạc hậu, không phải người làm mình khó chịu nào cũng nên đoạn tuyệt.

Phá Quân trẻ tuổi rất thích chứng minh mình phá đúng.

Phá Quân trưởng thành bắt đầu biết không phá cũng là một bản lĩnh.

Đây mới là chỗ câu của Lão Tử trở nên đắt: “Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu” – trời đất không lấy lòng thiên vị của con người mà đối đãi vạn vật. “Bất nhân” ở đây không nên hiểu thô thành tàn nhẫn; các chú giải cổ giải theo tinh thần trời đất để vạn vật thuận tự nhiên, sinh trưởng rồi suy tàn theo thời, không vì yêu mà giữ mùa xuân ở lại, cũng không vì ghét mà bắt mùa thu đến sớm.

Đó mới là cái hùng tâm tráng chí đáng sợ của Phá Quân: khi đã nhận ra một thời đã hết, nó có thể tự tay đóng cửa thời ấy.

Nhưng Lão Tử cũng vô tình nhắc Phá Quân một điều: đừng tự nhận mình là trời đất.

Không phải cứ mình không thích thì một thời đã hết.

Đến đây mới thấy cái Hình của Phá Quân khác Thiên Lương. Thiên Lương dùng Hình để giữ nề nếp, thấy cành mọc sai thì tỉa cho cây ngay; Phá Quân có khi đứng ngắm một hồi rồi nói: “Cây này hết cứu, nhổ đi.” Thiên Lương muốn hệ thống trở về đúng phép, Phá Quân sẵn sàng hỏi luôn cái phép ấy còn cần hay không. Một người sửa luật để giữ cuộc chơi, một người đến lúc cần có thể đổi cả luật chơi.

Thế nên Toàn Thư nói “Thiên Lương năng chế kỳ ác” rất có ý vị. Phá Quân cần Thiên Lương không phải để hết Phá Quân, mà để trước khi vung dao còn có người hỏi một câu: “Chắc chưa?”

Tôi nhớ một người anh lớn trong đời của tôi từng nói: thay vì để va chạm tiêu hao sức lực, hãy coi những va chạm trong đời là cơ hội mài giũa tâm tính. Câu ấy gần như đúng cho Phá Quân. Bởi cuộc đời Phá Quân không sợ thiếu va chạm, chỉ sợ va chạm nào cũng biến thành chiến tranh; không sợ phải làm lại, chỉ sợ làm lại mãi mà chẳng lần nào chịu hỏi tại sao mình cứ phải làm lại.

Đập một bức tường rất nhanh.

Xây một căn nhà lâu hơn nhiều.

Phá một quan hệ đôi khi chỉ cần một câu.

Hiểu một con người có khi mất nửa đời.

Bởi vậy cái khó nhất của Phá Quân chưa bao giờ là học cách buông. Nó sinh ra đã khá giỏi chuyện ấy. Công phu của Phá Quân là học cái gì phải giữ.

Tình nghĩa đáng giữ thì lấy bao dung mà đối đãi; những hao tổn vô nghĩa, những người chỉ đi ngang cuộc đời, những trật tự đã mục ruỗng thì nên để chúng đi. Phá Quân non nhìn cái gì cũng thấy xiềng xích; Phá Quân già mới hiểu có thứ trói chân mình, nhưng cũng có thứ buộc mình với những người mình thương.

Từ Hải cuối cùng vẫn là hình tượng khiến tôi nghĩ nhiều nhất. Một con người “gươm đàn nửa gánh, non sông một chèo”, quen thói vẫy vùng, chẳng chịu cúi đầu; thế mà cuối cùng cũng ngã xuống bởi chữ tình, bởi chính nơi tưởng mình đủ mạnh để không cần ai. Phá Quân có thể thắng rất nhiều cuộc chơi bên ngoài, nhưng cuộc chơi khó nhất thường vẫn là biết lúc nào nên tin người, lúc nào nên dừng, lúc nào phải thừa nhận mình cũng có chỗ mềm.

Nói cho cùng, mười bốn chính tinh mà khép lại ở Phá Quân lại thành có ý.

Tử Vi dựng một trật tự. Thiên Phủ giữ một cơ nghiệp. Thái Dương đem ánh sáng ra ngoài. Thái Âm giữ ngọn đèn trong nhà. Thiên Lương giữ nề nếp. Thiên Cơ tìm phương án. Vũ Khúc tính thành quả. Liêm Trinh giữ ranh giới. Cự Môn hỏi cho ra lẽ. Thất Sát xông vào trận. Tham Lang muốn nếm hết cuộc đời...

Rồi Phá Quân đến, nhìn một lượt và hỏi:

“Những thứ ấy, cái nào còn hữu dụng, có thể đập mẹ hết đi được không?”

Câu hỏi nghe hỗn. Nhưng không có câu hỏi ấy, chẳng có cuộc cách mạng nào bắt đầu.

Và cũng vì dám hỏi đến tận cùng nên Phá Quân có lẽ là ngôi sao cô độc nhất của Tử Vi. Cự Môn còn mong có người nghe mình tranh luận; Thất Sát còn cần một chiến trường; Tham Lang còn cần một cuộc vui; Tử Vi còn cần quần thần.

Phá Quân đi đến cuối cùng nhiều khi chẳng còn ai để hỏi.

Đường là mình chọn. Giá là mình trả. Thành bại cũng tự mình nhận.

“Mỗi sáng thức giấc, vẫn thấy chỉ riêng mình ta…”

Nghe đến đây thì không còn thấy câu hát buồn nữa. Hơi ngạo nghễ thì đúng hơn.

Bởi người khác không hiểu cũng chẳng sao. Đời này vốn chẳng ai đi hộ đường ai; “lộ thị tự kỷ tại tẩu đích” – đường là chính mình đang đi, bước có vững thì lòng mới yên. Thứ đáng giữ thì giữ cho tử tế, thứ phải bỏ thì bỏ cho đàng hoàng; cần phá thì phá, nhưng đã phá phải biết sau đống đổ nát ấy mình định dựng cái gì.

Phá được cái cũ chỉ là bản năng. Dám phá chính mình mới là bản lĩnh.

Phá xong mà còn dựng được một đời mới, ấy mới đáng gọi hai chữ PHÁ QUÂN