Ba thời kỳ hình thành la bàn, sự khác nhau giữa Tam Hợp bàn, Tam Nguyên bàn, Tổng hợp bàn, và vì sao tầng phương vị là hệ thống quan trọng nhất.
Từ phần này, báo cáo đi vào kết quả nghiên cứu: la bàn phong thủy hình thành và biến đổi qua các thời kỳ ra sao, chia thành những loại nào, và các tầng trên mặt bàn được xếp vào hệ thống nào.
Kết quả và thảo luận
Nguồn gốc và quá trình phát triển
La bàn phong thủy là dụng cụ chỉ hướng, dựa vào tính chỉ cực của kim nam châm để phân biệt phương vị. Điểm khác với một chiếc kim chỉ nam thông thường là mặt bàn với nhiều vòng tầng phức tạp, chứa đựng những ý nghĩa tượng trưng văn hóa sâu dày, dùng để thẩm định các nhân tố cát hung của hoàn cảnh.
Thời kỳ manh nha. Tiền thân của la bàn phong thủy có thể truy xa tới thức bàn dùng để chiêm bốc từ thời Tiên Tần đến đời Hán. Qua các văn hiến cổ như Hoài Nam Tử · Thiên văn huấn, Luận Hành · Thuyết nhật, Chu Bễ Toán Kinh và hiện vật thức bàn đời Hán được khai quật, ta biết thức bàn gồm một địa bàn hình vuông và một thiên bàn hình tròn đặt chồng lên nhau. Mặt bàn đã chia vòng tầng, đã có các ký hiệu Bắc Đẩu Thất Tinh, Nhị thập bát tú, Thiên can, Địa chi, Bát quái. Can chi vốn là đơn vị thời gian, đến thời kỳ này trở thành ký hiệu dùng chung cho cả thời gian lẫn không gian, xác lập truyền thống chia phương vị thành hai mươi bốn hướng.
Từ kim từ hóa đến La châm bàn. Ghi chép về La kinh được xác định rõ nhất hiện nay là Mộng Khê Bút Đàm của Thẩm Quát đời Bắc Tống (năm 1088); các học giả như Vương Chấn Đạc, Lý Ước Sắt coi đó là ghi chép sớm nhất về la bàn từ. Tuy vậy, trong văn hiến phong thủy Đường, Tống như Quản thị địa lý chỉ mông, Thanh nang áo chỉ, Thần bảo kinh, Cửu thiên Huyền Nữ thanh nang hải giác kinh đã thấy chép về châm bàn. Vì niên đại thành sách và thân phận tác giả của các sách này khá mơ hồ, chỉ có thể nói rằng La châm bàn sớm nhất có lẽ do các phương sĩ sử dụng, có thể đã dần phổ biến vào thời Tùy, Đường và Ngũ Đại, đến văn hiến phong thủy đời Tống mới thuật lại cách dùng tương đối rõ ràng.
Thời kỳ thành thục. Những thiên chuyên luận hay sách chuyên về nội dung tầng bàn của la bàn phong thủy có lẽ bắt đầu từ đời Minh. Trong các chuyên văn về La kinh mà nghiên cứu sưu tầm được, cổ nhất là Địa lý nhân tử tu tri của Từ Thiện Kế và Từ Thiện Thuật, soạn năm Gia Tĩnh đời Minh (1564). Sách phong thủy hai đời Minh, Thanh phần nhiều có thiên bàn về la bàn; hình thức và cách dùng la bàn ngày càng đa dạng. Sự phát triển trong thời kỳ này có ba đặc điểm:
- Nhiều tầng bàn, mặt bàn phức tạp.
- Phân độ ngày càng tinh mật; việc chia và cách dùng phân kim trở thành trọng tâm tranh luận của các thầy phong thủy.
- Nội hàm chịu ảnh hưởng sâu của Lý học Tống Minh. Các nhà Lý học xem vũ trụ là một chỉnh thể hữu cơ hoàn chỉnh, khớp với cách các thầy kham dư giải thích la bàn là "bao la vạn tượng, kinh vĩ thiên địa": từ sự biến hóa của vạn vật đến việc định cát hung của phương vị đều bắt nguồn từ Thái cực.
Ba loại la bàn cận đại
La bàn phong thủy cận đại được phân loại theo phái phong thủy của thầy địa lý, chủ yếu gồm Tam Hợp bàn và Tam Nguyên bàn, cùng một loại dùng tổng hợp gọi là Tổng hợp bàn.
| Loại | Cách bố trí âm dương hai mươi bốn sơn của Địa bàn | Tầng bàn chủ yếu | Cách dùng |
|---|---|---|---|
| Tam Hợp bàn | Theo nạp giáp "tịnh âm tịnh dương" | Hai mươi bốn sơn của Địa bàn, Nhân bàn, Thiên bàn cùng các tầng phân kim | Thiết kế cho phép thao tác của phái Tam Hợp; phối hợp với phép chọn ngày để định hướng và nạp thủy |
| Tam Nguyên bàn | Theo hệ thống Tam Dương của "tam âm tam dương" | Địa bàn hai mươi bốn sơn và Tiên thiên lục thập tứ quái; không có Nhân bàn, Thiên bàn | Thiết kế cho phép thao tác của phái Tam Nguyên; dùng các phép như "Ai tinh pháp" để suy tính phân kim |
| Tổng hợp bàn | Phần nhiều vẫn theo "nạp giáp âm dương" | Có đủ hai mươi bốn sơn của Địa bàn, Nhân bàn, Thiên bàn lẫn các tầng quái lệ như Tiên thiên lục thập tứ quái | Tổng hợp đặc tính của cả Tam Nguyên bàn và Tam Hợp bàn |
Khác biệt lớn nhất giữa hai loại chính nằm ở cách bố trí âm dương của Địa bàn, và ở chỗ phái Tam Nguyên không dùng Nhân bàn, Thiên bàn khi thao tác nên Tam Nguyên bàn không có hai tầng này.
Ngày nay, la bàn phong thủy có thể đặt làm theo nhu cầu riêng của từng thầy địa lý, nên trong dân gian xuất hiện nhiều la bàn chuyên dùng cho các phái đặc thù, như "Huyền Không Tam Nguyên bàn", "Hậu Thiên La bàn"… Nhưng đại thể vẫn có thể phân loại theo phép thao tác của phái Tam Nguyên và phái Tam Hợp; loại kết hợp phương pháp của cả hai, chúng tôi xếp vào Tổng hợp bàn.
Bốn hệ thống tầng bàn
Nghiên cứu lấy văn hiến La kinh hai đời Minh, Thanh làm đối tượng chính, sách phong thủy đương đại làm tài liệu tham khảo phụ, tổng cộng sưu tầm được 40 loại tầng bàn La kinh. Trong đó, 15 tầng bàn rút từ văn hiến phong thủy Minh, Thanh là chính, có thể chia thành Tam Hợp bàn và Tam Nguyên bàn. Chỉ có Tam Nguyên áo bí thủ sao bản của Tưởng Đại Hồng và La kinh tinh nhất giải của Phạm Nghi Tân là Tam Nguyên bàn; vì số văn bản không đủ, nghiên cứu tạm gác lại, phần phân tích tầng bàn lấy Tam Hợp bàn làm chính.
Theo kết quả quy nạp, các sách chuyên về La kinh đời Minh, Thanh mà nghiên cứu sưu tầm được chủ yếu khắc in và lưu hành ở Giang Tây, Phúc Kiến, Chiết Giang, Giang Tô, Tứ Xuyên… Nội dung và cách chia tầng giữa chúng không có khác biệt địa phương rõ rệt, nên có thể đoán rằng nguyên lý cơ sở của La kinh là chuẩn tắc phong thủy chung của vùng Giang Nam và duyên hải Đông Nam Trung Quốc thời ấy.
Xét theo niên đại, văn hiến đời Minh dành nhiều chỗ cho quái lệ, tiết khí, tinh tú hơn thời sau. Nếu lấy Khâm định Hiệp kỷ biện phương thư, được ban định năm Càn Long thứ 6 đời Thanh, làm mốc, có thể thấy rõ tầng La bàn được giản hóa: tỷ trọng tầng quái lệ, tầng tinh tú giảm xuống, phần bàn về cách dùng Tam châm Tam bàn tăng lên. Văn hiến La kinh đời Minh chưa có định luận về cách dùng Tam châm Tam bàn, phần nhiều cho Phùng châm là phụ thuộc của Chính châm, còn Trung châm thì "không có chỗ dùng". Từ khi La kinh bát vụ tập của Diệp Cửu Thăng ra đời đầu đời Thanh, tầng Trung châm mới được coi trọng, Tam châm Tam bàn dần phát triển theo hướng mỗi loại một công dụng. Đại để theo thuyết của Khâm định Hiệp kỷ biện phương thư: Chính châm để lập hướng, Trung châm để cách long, Phùng châm để nạp thủy.
Mục đích dùng La kinh là tìm cho Long, Huyệt, Sa, Thủy trong hoàn cảnh phong thủy hợp với phương vị cát tường, thỏa mãn mong muốn của con người về nơi ở hay nơi táng lý tưởng. Các vòng tầng trên la bàn phản ánh vũ trụ quan và giá trị quan của người Trung Quốc truyền thống; phán đoán cát hung là chuẩn mực để họ giải thích hoàn cảnh tự nhiên, có thể xem như một kiểu đánh giá tác động môi trường khác loại.
Căn cứ vào nguyên lý tác dụng, các tầng bàn có thể chia thành bốn hệ thống:
- Tầng phương vị, gồm Tam châm Tam bàn và các tầng phân kim bên dưới.
- Tầng quái lệ.
- Tầng tinh tú.
- Tầng Cửu tinh – Thiên tinh.
Tầng phương vị
Tầng phương vị gồm Thiên bàn, Địa bàn, Nhân bàn và các loại phân kim đặt dưới Tam bàn, như Thấu địa lục thập long, Doanh súc lục thập long, Xuyên sơn thất thập nhị long, Bách nhị thập phân kim… Vì có tính chỉ hướng rõ ràng nên chúng được gọi là tầng phương vị. Mục đích của la bàn phong thủy chính là tìm phương vị cát lợi, nên tầng phương vị đương nhiên là hệ thống quan trọng nhất.
Dựa trên sự suy diễn của Tiên thiên, Hậu thiên Bát quái, Âm dương, Ngũ hành, tầng phương vị gán cho hai mươi bốn sơn và các phân kim một thứ tự và thuộc tính nhất định. Nói cách khác, các thầy kham dư đã cô đọng những nguyên lý như Bát quái, Nạp giáp, Nạp âm, Tam hợp, Quái khí lên mặt bàn. Các ký hiệu trên từng vòng có thể quy thành một loại trị số; đưa vào những phương trình thuật số khác nhau sẽ ra những kết quả cát hung khác nhau. Người đời sau căn cứ vào kết luận thu được mà gán cho mỗi ô phân kim một ý nghĩa tượng trưng riêng, cuối cùng thành những khẩu quyết dễ nhớ.
Việc đoán cát hung dùng những tầng phân kim khác nhau tùy mục đích: cách long, lập hướng, tiêu sa hay nạp thủy. Thuyết của các nhà không giống nhau. Đại để, lấy chính Ngũ hành của hai mươi bốn sơn để cách long âm dương và lập hướng; lấy Trung châm để tiêu sa, Phùng châm để nạp thủy; Xuyên sơn thất thập nhị long và Bách nhị thập phân kim dùng cho phép định hướng chi tiết; Thấu địa lục thập long là phép cách long chi tiết.
Nguyên tắc cát hung của phân kim được tổng hợp từ hệ thống thuật số trong các điển tịch phong thủy từ Đường, Tống trở đi, như Thiên Ngọc Kinh, Thôi Quan Thiên, Doanh Hải Kinh… Qua quy nạp, có thể thấy tầng phân kim chủ yếu nhắm tới ba tầng hài hòa: hài hòa của con số, hài hòa của Ngũ hành và hài hòa của Âm dương.
Hài hòa của con số chủ yếu là khái niệm "tam thất", "nhị bát" mà tầng phân kim nhấn mạnh, tức một quan hệ tỷ lệ về phân số. Mỗi ô phân kim kiêm khí của hai phương bên trái và bên phải; cái khí vô hình trên la bàn được lượng hóa thành con số, và phải hợp tỷ lệ 3:7 hoặc 2:8 mới được xem là cát tường.
Về Ngũ hành, có các hệ thống Nạp giáp, Nạp âm, Tam hợp, mỗi hệ thống đều dựa vào sinh khắc chế hóa để luận cát hung. Về Âm dương, lại phân biệt "chính âm dương" với "tịnh âm tịnh dương". Tác dụng và nguyên tắc tuy khác nhau, nhưng đều nhấn mạnh khái niệm "phối ngẫu", tức thành đôi thành cặp.
Loạt bài: Hệ thống tri thức của la bàn phong thủy
- La bàn phong thủy (1): Đề tài, tóm tắt và mục đích nghiên cứu
- La bàn phong thủy (2): Văn hiến về la bàn và phương pháp nghiên cứu
- La bàn phong thủy (3): Nguồn gốc, ba loại la bàn và tầng phương vị (bài đang đọc)
- La bàn phong thủy (4): Quái lệ, tinh tú, Cửu tinh, cách thao tác và dấu ấn thiên văn
- La bàn phong thủy (5): Kết luận, tự đánh giá và tài liệu tham khảo
- La bàn phong thủy (6): Danh mục văn hiến La kinh và bảng phân loại tầng bàn
- La bàn phong thủy (7): Bảng đối chiếu tầng bàn qua các trước tác
Nguồn: Báo cáo đề tài NSC94-2211-E-119-001 (2005–2006) — Khâu Bác Thuấn, Viện Nghiên cứu Kiến trúc và Bảo tồn Cổ tích, Đại học Nghệ thuật Quốc lập Đài Bắc
