Giới thiệu đề tài NSC94-2211-E-119-001 của Đài Loan về hệ thống tri thức La kinh: bản tóm tắt, lời nói đầu và câu hỏi mà nhóm nghiên cứu đặt ra.
Loạt bài này là bản dịch tiếng Việt báo cáo thành quả đề tài nghiên cứu chuyên đề Nghiên cứu hệ thống tri thức của la bàn phong thủy (A Study on the Knowledge System of the Chinese Geomancer's Compass) của Đài Loan, do Ủy ban Khoa học Quốc gia thuộc Viện Hành chính tài trợ, mã số NSC94-2211-E-119-001. Đề tài thuộc loại kế hoạch cá biệt, thực hiện từ ngày 01 tháng 8 năm Dân Quốc 94 (2005) đến ngày 31 tháng 7 năm Dân Quốc 95 (2006), tại Viện Nghiên cứu Kiến trúc và Bảo tồn Cổ tích, Đại học Nghệ thuật Quốc lập Đài Bắc. Chủ trì đề tài là Khâu Bác Thuấn; người tham gia gồm Trần Kiện Du và Liễu Ngọc Đình. Đây là bản báo cáo giản lược, đề ngày 18 tháng 10 năm Dân Quốc 95 (2006), được phép công khai tra cứu. Khi biên tập, chúng tôi lược bỏ trang bìa và các mục thủ tục hành chính, giữ nguyên phần tóm tắt, phương pháp, kết quả, tài liệu tham khảo và các bảng phụ lục.
Tóm tắt
La bàn phong thủy, còn gọi là La kinh, là dụng cụ không thể thiếu khi định vị bốn khoa của phong thủy. Có thể xem nó là bản tóm yếu của hệ thống tri thức phong thủy về thời gian và không gian. La bàn gồm nhiều vòng tầng xếp khít nhau; mỗi vòng, và mỗi cách tổ hợp số vòng, dường như đều đại diện cho một hệ thống tri thức riêng, từ thiên văn, phương vị, địa lý đến Bát quái, Hà đồ Lạc thư, Âm dương Ngũ hành. Đề tài này nhằm khảo xét tỉ mỉ các hệ thống tri thức ấy, trong đó Tam châm Tam bàn dường như là phần cốt cán. Cổ tịch cũng như sách vở hiện nay không thiếu công trình giải thích từng tầng, nhưng cổ tịch thì như văn bản còn chờ giải đọc, còn sách hiện nay lại cần được bàn sâu hơn. Phải tham khảo thêm nhiều văn hiến, đối chiếu chéo với nhau, mới đi sâu được vào hàm nghĩa của la bàn.
Vì vậy, nghiên cứu này thu thập 40 loại tầng bàn của la bàn phong thủy. Sau khi chọn lọc, chúng tôi lấy mười lăm tầng bàn chỉnh lý từ văn hiến phong thủy đời Minh, Thanh làm mặt bàn nghiên cứu chính, phân tích từng tầng về nguồn gốc, nguyên lý, tác dụng và cách thao tác. Đồng thời, căn cứ vào nguyên lý và phép thao tác của La kinh, chúng tôi chia vài chục tầng trên mặt la bàn thành bốn hệ thống: tầng phương vị, tầng quái lệ, tầng tinh tú và tầng Cửu tinh – Thiên tinh. Tầng phương vị là trọng tâm của đề tài, gồm Tam châm Tam bàn cùng các tầng phân kim đi kèm. Phùng châm định theo tiết khí, chủ yếu dùng để nạp thủy; Chính châm chịu sự chi phối của địa khí, dùng để cách long, lập hướng; Trung châm định hướng theo Bắc cực, dùng để tiêu sa.
Hệ thống tri thức của la bàn là một quan niệm phương vị phát triển lấy Dịch quái làm trục chính. Qua việc khảo cứu nội dung la bàn phong thủy, nghiên cứu đã nắm được những nét cương yếu của hệ thống tri thức về phương vị và hoàn cảnh truyền thống được thể hiện trong giáo nghĩa phong thủy.
Từ khóa: la bàn phong thủy, Tam châm Tam bàn, nhận thức hoàn cảnh truyền thống, nghiên cứu văn hiến.
Tóm tắt tiếng Anh
La bàn của thầy phong thủy Trung Quốc, thường gọi là La kinh, là dụng cụ quan trọng nhất để xác định phương hướng hay vị trí của bốn khoa trong thực hành phong thủy: sơn mạch, gò đồi (sa), thủy và huyệt. La bàn tóm lược rất gọn tri thức phong thủy về thời gian và không gian. Nó gồm nhiều vòng đồng tâm, mỗi vòng chứa một nhánh tri thức phong thủy như thiên văn, các điểm phương hướng, địa mạch, Bát quái, Hà đồ, Lạc thư, Âm dương, Ngũ hành; đại thể có thể quy về Tam châm Tam bàn. Đề án nhằm khảo sát kỹ các nhánh tri thức ấy và những nguyên lý theo đó chúng được kết cấu. Những nỗ lực tương tự đã có trong một số văn bản cổ điển và trong sách báo hiện nay, nhưng loại trước cần chú giải mới hiểu được, còn loại sau nhìn chung còn nông. Vì thế, việc tập hợp mọi tài liệu liên quan để hiểu sâu hơn là điều đáng làm.
Đây là một nghiên cứu dựa trên văn bản, với ba nhiệm vụ:
- Thu thập mọi hình vẽ la bàn phong thủy và các trước tác cổ điển, hiện đại có liên quan tìm được.
- Nhận diện các loại la bàn phong thủy, tìm hiểu thông tin mà mỗi vòng chứa đựng, cùng những nguyên lý theo đó các vòng được phân loại và kết cấu.
- Xác lập một cách có hệ thống nhận thức truyền thống về các phương diện không gian và thời gian của hoàn cảnh.
Đề án đã nhận diện bốn mươi vòng khác nhau trên các hình vẽ la bàn phong thủy; mười lăm vòng trong số đó, phổ biến nhất vào đời Minh, Thanh, được khảo sát lần lượt về nguồn gốc, lý do, chức năng và cách thao tác. Các vòng này đại thể chia thành bốn hệ thống: vòng phương hướng, vòng quẻ, vòng tinh tú và vòng Cửu tinh của Bắc Đẩu. Vòng phương hướng tập trung nhiều nhất, gồm các vòng Tam châm Tam bàn và phân kim của chúng; trong đó vòng Phùng châm dùng để phân định đường thủy, vòng Chính châm để phân định long mạch đi tới và hướng, vòng Trung châm để phân định gò đồi.
Nhìn chung, hệ thống tri thức của la bàn phong thủy là một nhận thức về phương hướng bắt nguồn chủ yếu từ tượng của Kinh Dịch. Qua khảo sát nội dung la bàn, đề án đã nắm được cái nhìn tổng quát về nhận thức phương hướng của người Trung Quốc truyền thống ẩn sau giáo nghĩa phong thủy.
Từ khóa: la bàn phong thủy, Tam châm Tam bàn, nhận thức hoàn cảnh truyền thống, nghiên cứu dựa trên văn bản.
Lời nói đầu
Người viết mong xây dựng một cách có hệ thống tri thức về nhận thức hoàn cảnh truyền thống của chúng ta. Ngoài phần đóng góp cho học thuật, công việc này còn giúp hiểu rõ hơn văn hóa kiến trúc truyền thống của chính mình, làm sâu thêm việc đào tạo thiết kế kiến trúc và hoàn thiện việc kiến tạo môi trường sống.
Theo mục tiêu lâu dài ấy, suốt hơn mười năm qua, mỗi năm người viết đều thực hiện một đề án nghiên cứu cơ bản. Các đề án đã hoàn thành gồm:
- Nghiên cứu so sánh trường hợp Trung – Tây về việc tái cấu trúc nguyên tắc và trình tự quy hoạch thiết kế nhà ở truyền thống: so sánh Quattro Libri của Palladio với Dương trạch thập thư của Vương Quân Vinh.
- Điều tra và nghiên cứu sử liệu nghi thức "Thượng lương" truyền thống Trung Quốc.
- Nghiên cứu hệ thống tri thức và thao tác của các từ ngữ Tham Lang trong giáo nghĩa phong thủy dương trạch.
- Phong thủy Hình gia quan: nghiên cứu hệ thống tri thức của Tuyết Tâm Phú.
- Điều tra và nghiên cứu văn hiến về lý luận thân thể con người trong phong thủy và các trước tác liên quan.
- Nghiên cứu lai lịch của hai mươi bốn phương vị và sự vận dụng trong giáo nghĩa phong thủy.
- Điều tra và nghiên cứu cơ bản về thủ cảo phong thủy Đôn Hoàng.
- Nghiên cứu hệ thống tri thức phong thủy của Quản thị địa lý chỉ mông.
- Thử xây dựng hệ thống nhận thức hoàn cảnh truyền thống của người Trung Quốc, trên cơ sở chỉnh hợp thành quả các nghiên cứu trường hợp (I) (II).
Năm đề án sau cùng là những nghiên cứu chủ yếu của người viết trong năm năm gần đây. Hiện người viết đang thực hiện đề án (III) cùng tên; sau này sẽ chỉnh hợp cả (I), (II), (III) để trình bày bước đầu toàn thể hệ thống nhận thức hoàn cảnh truyền thống của người Trung Quốc.
Mục đích nghiên cứu
Qua các đề án nói trên, người viết đã phác được đường nét của hệ thống tri thức về nhận thức hoàn cảnh truyền thống, và cũng có đủ chuẩn bị, đủ tự tin để chạm tới cái hạt nhân của giáo nghĩa phong thủy mà nhiều năm nay vẫn muốn tìm hiểu: hệ thống tri thức của la bàn.
La bàn phong thủy là dụng cụ không thể thiếu để thầy phong thủy định vị bốn khoa "Long, Sa, Thủy, Huyệt". Ngoài việc chia ô phương vị, nó còn ghi những thông tin mà thầy phong thủy cần tới tại hiện trường, nên gọi nó là bản tóm yếu của hệ thống tri thức phong thủy cũng không quá lời. La bàn dường như đã thành hình từ đời Đường. Từ Minh, Thanh đến nay, nó phát triển phức tạp tới mức mỗi chiếc một vẻ: loại đơn giản nhất chỉ vài vòng, loại phức tạp nhất hơn ba, bốn mươi vòng.
Về phân loại, Nhất Đinh và các cộng sự từng nhắc tới cách chia thông thường thành kiểu duyên hải, tiêu biểu là Chương Châu (Phúc Kiến) và Hưng Ninh (Quảng Đông), và kiểu nội địa, tiêu biểu là Tô Châu (Giang Tô) và Hưu Ninh (An Huy). Ở Đài Loan lại có cách chia thành kiểu Tam Nguyên và kiểu Tam Hợp. Còn Tam châm (Chính châm, Trung châm, Phùng châm) và Tam bàn (Địa bàn, Nhân bàn, Thiên bàn) thì dường như là nhân vật chính của la bàn phong thủy. Các cách phân loại ấy, cũng như Tam châm Tam bàn, đều đại diện cho những tổ hợp tri thức khác nhau. Vậy rốt cuộc phải phân biệt chúng thế nào cho rõ?
La kinh giải của Ngô Thiên Hồng, hay các bài viết như "Phương hướng và la bàn phong thủy" của Nhất Đinh, Vũ Lộ, Hồng Dũng, đều có giải thích từng tầng. Nhưng sách trước như một văn bản cổ còn chờ giải đọc, còn bài sau thì cần được bàn sâu hơn. Cả hai đều đòi hỏi tham khảo thêm văn hiến, đối chiếu chéo, mới hiểu rõ hơn hàm nghĩa.
Trên cơ sở đó, mục đích của đề tài là thông qua khảo cứu nội dung la bàn phong thủy, nắm được những nét cương yếu của hệ thống tri thức về phương vị và hoàn cảnh truyền thống được thể hiện trong giáo nghĩa phong thủy.
Loạt bài: Hệ thống tri thức của la bàn phong thủy
- La bàn phong thủy (1): Đề tài, tóm tắt và mục đích nghiên cứu (bài đang đọc)
- La bàn phong thủy (2): Văn hiến về la bàn và phương pháp nghiên cứu
- La bàn phong thủy (3): Nguồn gốc, ba loại la bàn và tầng phương vị
- La bàn phong thủy (4): Quái lệ, tinh tú, Cửu tinh, cách thao tác và dấu ấn thiên văn
- La bàn phong thủy (5): Kết luận, tự đánh giá và tài liệu tham khảo
- La bàn phong thủy (6): Danh mục văn hiến La kinh và bảng phân loại tầng bàn
- La bàn phong thủy (7): Bảng đối chiếu tầng bàn qua các trước tác
Nguồn: Báo cáo đề tài NSC94-2211-E-119-001 (2005–2006) — Khâu Bác Thuấn, Viện Nghiên cứu Kiến trúc và Bảo tồn Cổ tích, Đại học Nghệ thuật Quốc lập Đài Bắc
