Từ đá nam châm thời Chiến Quốc đến các chuyên thư La kinh Minh Thanh: những văn hiến làm chứng cho lịch sử la bàn, và ba bước khảo cứu của đề tài.
Sau khi nêu mục đích, báo cáo điểm lại những văn hiến cổ và công trình hiện đại liên quan đến la bàn, rồi trình bày phương pháp nghiên cứu.
Thảo luận văn hiến
Tiền thân của la bàn
Tiền thân của la bàn có thể truy ngược tới những ghi chép về đá nam châm hút sắt thời Chiến Quốc, rồi việc dùng Tư nam, việc phát hiện độ lệch từ, chế tạo kim chỉ nam và đem dùng vào hàng hải. Trong bài "Biện phương chính vị, phát hiện kim chỉ nam và phát hiện độ lệch từ", Sử Châm đã dẫn các văn hiến sau:
- Chu Lễ · Địa quan · Đại tư đồ và Chu Lễ · Khảo công ký · Tượng nhân chép phép định hướng bằng cách dựng sào xem bóng.
- Lã thị Xuân Thu có câu "đá nam châm hút sắt".
- Hàn Phi Tử · Hữu độ nhắc đến Tư nam; Luận Hành · Thị ứng cũng nhắc đến Tư nam, còn Luận Hành · Loạn long có câu "đá nam châm dẫn kim".
- Tăng Công Lượng, trong Vũ kinh tổng yếu (năm 1040), thuật việc dùng miếng sắt từ hóa nhân tạo để chế "cá chỉ nam".
- Dương Duy Đức đời Bắc Tống, trong Doanh nguyên tổng lục (năm 1041), bàn việc dùng kim nam châm định hướng.
- Thẩm Quát (1031–1095), trong Mộng Khê Bút Đàm, giới thiệu cách chế kim chỉ nam và hiện tượng độ lệch từ.
- Đầu thế kỷ XII, Chu Úc trong Bình Châu Khả Đàm và Từ Căng trong Tuyên Hòa phụng sứ Cao Ly đồ kinh bàn về kim chỉ nam dùng trong hàng hải.
- Tăng Tam Dị đời Nam Tống (1174–1189), trong Nhân thoại lục, bàn về "địa loa".
- Hai sách hải đạo châm kinh thời Minh, Thanh là Thuận phong tương tống và Chỉ nam chính pháp, ở phần mở đầu "Địa la kinh hạ châm thần văn" và "Định la kinh trung châm chúc văn", ghi lại nghi lễ tế long trọng khi chuẩn bị kim chỉ nam trước chuyến đi biển xa.
Những văn hiến này gồm đủ kinh thư, tử thư, binh thư, sách hàng hải, bút ký…, cho thấy phạm vi liên quan rất rộng.
Dấu vết la bàn trong sách phong thủy Đường, Tống
Việc dùng la bàn phong thủy từ sớm có thể tìm thấy chứng cứ trong các trước tác phong thủy Đường, Tống. Cũng trong bài trên, Sử Châm dẫn:
- Quản Lộ đời Ngụy, trong Quản thị địa lý chỉ mông (các thiên "Thích trung địa đệ bát", "Vọng thế tầm hình đệ tứ thập thất", "Du cung việt phân đệ lục thập bát"), nhắc đến việc kim nam châm chỉ lệch về Nhâm, Bính.
- Cửu thiên Huyền Nữ thanh nang hải giác kinh (các thiên "Phù châm phương khí chi đồ – Đồ thuyết" và "Luận khí chính quyết – Lý khí thiên") bàn về Tam bàn.
- Dương Quân Tùng đời Đường, trong Thanh nang áo chỉ, viết: "Tiên thiên La kinh mười hai vị, Hậu thiên mới dùng can chi tụ".
- Tạ Hòa Khanh, trong Thần bảo kinh, nói "hoặc dùng châm bàn mà định hướng tọa".
- Tôn Bá Cương, trong Quỳnh lâm quốc bảo kinh, nhắc đến "táng thuật thế tục phần nhiều nhân châm bàn mà định tọa hướng".
- Liêu Vũ đời Tống, trong Kim bích huyền văn, nhắc đến "dùng châm bàn định mạch từ phương nào đến" và "nam châm phương thổ thường thiên định".
Sách chuyên về La kinh từ Minh, Thanh
Từ Minh, Thanh trở đi, phần lớn sách phong thủy đều có thiên chuyên bàn về la bàn, thường gọi là "La kinh", chẳng hạn thiên "La kinh uyên nguyên" trong quyển năm của Địa học hình thế (Nghê Hóa Nam, đời Thanh) bàn về Tam châm Tam bàn. Lại có những sách chuyên luận về la bàn phong thủy như La kinh đỉnh môn châm của Từ Chi Mạc (Minh), La kinh bí khiếu của Cam Lâm (Minh), Dịch học Tưởng châm của Trương Đan, La kinh giải của Ngô Thiên Hồng, La kinh giải của Diệp Thái (tức Cửu Thăng)…
Riêng về việc kiến lập hệ thống tri thức, Khâm định Hiệp kỷ biện phương thư của Doãn Lộc đời Thanh là một sách tham khảo rất hữu ích.
Trước tác cận đại
Trước tác của người cận đại trong và ngoài Trung Quốc còn nhiều hơn nữa. Người viết đang tiếp tục sưu tầm; dưới đây là các xuất bản phẩm học thuật đã nắm được bước đầu:
- Vương Ngọc Đức, Thần bí đích phong thủy, chương chín "Phương pháp thiên", 1992.
- Vương Lập Hưng, "Khảo về chế độ ghi thời gian", Văn tập lịch sử thiên văn Trung Quốc, tập 4, Nhà xuất bản Khoa học, 1986.
- Vương Chấn Đạc, "Phát minh kim nam châm thời cổ Trung Quốc và sáng tạo hàng hải La kinh", Văn vật, 1978, số 3.
- Vương Chấn Đạc, Luận tùng khảo cổ khoa học kỹ thuật, Nhà xuất bản Văn vật, 1989.
- Lý Ước Sắt, Khoa học và văn minh Trung Quốc, quyển 1, 2, 4.
- Vương Nhĩ Mẫn, "Sự truyền thừa và ứng dụng quan niệm hai mươi bốn phương vị của Trung Quốc", Học báo Viện Nghiên cứu Văn hóa Trung Quốc, 1992, số 1.
- Sử Châm, "Biện phương chính vị, phát hiện kim chỉ nam và phát hiện độ lệch từ", trong Cảnh quan, kiến trúc phong thủy do Khoa Kiến trúc Đại học Thiên Tân biên soạn, bản Đài Loan, 1990.
- Nhất Đinh, Vũ Lộ, Hồng Dũng, "Phương hướng và la bàn phong thủy", chương ba, tiết chín sách Phong thủy Trung Quốc và tuyển chọn địa điểm kiến trúc, bản Đài Loan, 1999.
- Hà Hiểu Hân, Truy nguyên phong thủy, bản Đài Loan, 1995.
- Ngải Định Tăng, "Thao tác của thuật phong thủy – La bàn phong thủy", trong sách Phong thủy câu trầm, bản Đài Loan, 1998.
- N. Pennick, The Ancient Science of Geomancy, Man in Harmony with the Earth, Thames & Hudson, 1979.
- S. Skinner, The Living Earth Manual of Feng-Shui, RKP, 1986.
- S. D. R. Feuchtwang, An Anthropological Analysis of Chinese Geomancy, Vithagna, 1974.
- J. J. M. De Groot, The Religious System of China, Vol. 3, Bk. 1, Pt. III, Ch. XII, pp. 935–1056, Brill, 1897.
- D. Walters, Chinese Geomancy, Element, 1989.
Ngoài ra còn các sách phong thủy của người đương thời, như Huyền không tinh tượng địa lý học, Đài Loan địa lý đồ ký của Chung Nghĩa Minh, Dương trạch lý giải của Vương Đức Huân…, cũng đáng sưu tầm, sàng lọc để tham khảo. Về hiện vật la bàn phong thủy, nghiên cứu sẽ tùy điều kiện mà tham khảo, dẫn chứng.
Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu chủ yếu dựa trên khảo sát văn hiến, theo các bước sau.
- Quy nạp nội dung la bàn phong thủy, phân biệt chỗ giống và khác, tìm cách quy loại. Từ văn hiến, có bổ sung khảo sát thực địa, sưu tầm các loại la bàn; quy nạp theo số tầng, so sánh thứ tự và nội dung các tầng giữa những la bàn cùng số tầng cũng như khác số tầng.
- Khảo cứu nội dung từng tầng và nguyên tắc tổ hợp tầng bàn. Dựa vào các văn bản về la bàn như La kinh giải của Ngô Thiên Hồng, đối chiếu qua lại, chú giải văn bản, đồng thời tham khảo trước tác của người cận đại để khảo cứu nội dung từng tầng. Về nguyên tắc tổ hợp, đại thể dựa theo khung Tam châm Tam bàn hoặc Tam Nguyên – Tam Hợp để xét ý nghĩa hệ thống của việc thêm bớt số tầng và thứ tự sắp xếp.
- Bàn về cách thức, địa điểm và thời điểm thao tác la bàn phong thủy, dựa vào văn hiến và phỏng vấn để hiểu cách dùng và công năng của nó.
Loạt bài: Hệ thống tri thức của la bàn phong thủy
- La bàn phong thủy (1): Đề tài, tóm tắt và mục đích nghiên cứu
- La bàn phong thủy (2): Văn hiến về la bàn và phương pháp nghiên cứu (bài đang đọc)
- La bàn phong thủy (3): Nguồn gốc, ba loại la bàn và tầng phương vị
- La bàn phong thủy (4): Quái lệ, tinh tú, Cửu tinh, cách thao tác và dấu ấn thiên văn
- La bàn phong thủy (5): Kết luận, tự đánh giá và tài liệu tham khảo
- La bàn phong thủy (6): Danh mục văn hiến La kinh và bảng phân loại tầng bàn
- La bàn phong thủy (7): Bảng đối chiếu tầng bàn qua các trước tác
Nguồn: Báo cáo đề tài NSC94-2211-E-119-001 (2005–2006) — Khâu Bác Thuấn, Viện Nghiên cứu Kiến trúc và Bảo tồn Cổ tích, Đại học Nghệ thuật Quốc lập Đài Bắc
