38 phân khu Hà Nội (1): Bản đồ quy hoạch và đại cục núi sông

Vì sao quy hoạch 38 phân khu là trường hợp tốt để khảo sát Loan đầu và Lý khí, và Hà Nội nên được đọc sơn thủy ở những tỷ lệ nào.

Tóm tắt nghiên cứu

Một cuộc đất có thể giữ nguyên vị trí, nhưng hình thế xung quanh nó thì không ngừng biến đổi. Ở Hà Nội, sự biến đổi ấy hiện rõ nhất ở sông ngòi, vùng bãi, tuyến đê, mạng đường, hồ nước và các khu đô thị mới. Quy hoạch 38 phân khu đô thị trung tâm vì thế là một trường hợp thích hợp để khảo sát quan hệ giữa Loan đầu và Lý khí trong một thời kỳ đô thị hóa kéo dài qua nhiều vận.

Nghiên cứu dùng bản đồ 38 phân khu kèm vòng La kinh làm hệ quy chiếu sơ bộ, phân biệt tám phương vị với khu vực trung tâm, rồi đặt từng phân khu vào ba giai đoạn: Vận 9 (2024–2043), Vận 1 (2044–2063) và Vận 2 (2064–2083), trong đó Vận 9 được chú trọng hơn cả. Phép Phi Tinh chỉ có ý nghĩa khi đi cùng địa hình thật: thế núi ở quy mô vùng, trục sông Hồng và sông Đuống, các nhánh sông phía Bắc, mạng sông Nhuệ – Tô Lịch, Hồ Tây, hồ Hoàn Kiếm, cao độ nền và công trình hiện hữu.

Những kết quả dưới đây thuộc phạm vi một nghiên cứu độc lập, thể hiện cách tiếp cận và quan điểm khảo sát riêng, không phải kết luận đã được kiểm chứng của mọi trường phái Huyền Không. Bản đồ phân khu cho biết vị trí và cấu trúc quy hoạch; nguyên lý Phi Tinh đưa ra hệ quy chiếu thời vận; còn điều kiện sơn thủy phải xác định bằng địa hình, thủy văn và khảo sát thực địa. Ba loại dữ liệu này được đặt cạnh nhau, nhưng không thay thế cho nhau.

Nhận định khái quát

Hà Nội là miền chuyển tiếp từ những dải núi, đồi ở phía Tây và phía Bắc sang vùng đồng bằng châu thổ. Đô thị trung tâm chủ yếu trải trên đất phù sa hai bên sông Hồng. Hình thế nổi bật ở đây không phải các dãy núi lớn nằm trong vòng La kinh, mà là sông, hồ, đê, nền đất, những gò cao còn sót lại và các khối công trình được kiến tạo qua nhiều thời kỳ. Vì vậy, nghiên cứu Phong thủy ở cấp đô thị phải quan sát sơn thủy ở nhiều tỷ lệ, tránh đem tiêu chí của một trạch nhỏ áp thẳng lên cả thành phố.

Trong Vận 9, cặp Ly Chính thần – Khảm Linh thần gợi ra một hướng đối chiếu đáng chú ý giữa phần Nam và phần Bắc của vòng định phương. Nhưng sông Hồng không nằm trọn trong cung Bắc, và phía Nam cũng không thuần là vùng sơn cao. Chính những khác biệt đó khiến bài toán Vận 9 ở Hà Nội phải bắt đầu bằng việc chia đoạn sông, nhận diện bờ bãi, đê điều, cao độ nền và không gian mở; sau đó mới xét đến ý nghĩa của phương vị.

Ở mỗi phân khu, việc đào hồ điều hòa, chỉnh dòng thoát nước, mở đường qua bãi sông, xây cầu hay thay đổi mật độ cao tầng đều có thể tạo nên một cách cục không gian khác trước. Tác động ấy cần được tách khỏi sự chuyển vận theo hệ thống tượng số: thời vận có mốc 20 năm, còn công trình và cảnh quan biến đổi theo tiến độ thực tế. Sự tương hợp giữa hai quá trình là một giả thuyết đáng nghiên cứu, không đương nhiên chứng minh quan hệ nhân quả, càng không bảo đảm kết quả đầu tư.

Tư liệu gồm bản đồ gốc 38 phân khu, các văn bản quy hoạch được công bố, tài liệu Huyền Không tiếng Hán và các nguồn địa lý – địa hình chính thức về Hà Nội. Việc phân cung vẫn dựa trên ảnh bản đồ, chưa chồng ghép GIS; những nhận định về núi, sông, hồ ở quy mô rộng chưa đồng nghĩa đã xác định được tọa hướng và sơn thủy của từng thửa đất.

1. Bản đồ khảo sát và bối cảnh quy hoạch Hà Nội

Tư liệu nền của nghiên cứu là bản đồ 38 phân khu đô thị trung tâm Hà Nội, gồm vòng La kinh, chú giải 17 phân khu đợt I và 21 phân khu đợt II, các nhóm đô thị N, S, A, B cùng hệ thống hành lang xanh GN, GS và hành lang sông R(1–5), R(6).

Phạm vi 38 phân khu được Cổng thông tin điện tử thành phố Hà Nội đăng tải ngày 14/08/2023. Các định hướng chung sau đó vẫn tiếp tục thay đổi, đặc biệt qua Quyết định 1668/QĐ-TTg ngày 27/12/2024 về điều chỉnh Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045, tầm nhìn 2065. Bản đồ năm 2023 vì thế được dùng như lát cắt tư liệu của một giai đoạn quy hoạch, không thay cho hồ sơ pháp lý cập nhật của từng địa điểm.

Xét về hình thế, quy hoạch tác động trực tiếp đến những thành phần thường được quan sát trong Loan đầu: vùng cao – thấp, dòng nước, hướng đường, minh đường, các khối kiến trúc và khoảng trống giữa công trình. Việc điều chỉnh không gian đô thị Hà Nội lại không thể tách khỏi hệ thống sông Hồng – sông Đuống và mạng thoát nước nối các vùng phía Tây, phía Nam với sông hồ trong thành phố. Thay đổi một tuyến đê hay một cửa thoát nước có thể ảnh hưởng đến cả một vùng rộng hơn nhiều so với một lô đất.

Năm 2065 là mốc tầm nhìn của một lớp quy hoạch, không có nghĩa toàn bộ 38 phân khu phải hoàn thành giải tỏa hay tái thiết đúng vào thời điểm đó. Khi khảo sát một vị trí cụ thể, vẫn phải kiểm tra quyết định quy hoạch có hiệu lực, địa giới dự án, hồ sơ sử dụng đất, công trình thoát nước, điều kiện đê điều và tiến độ thi công. Các giả thuyết Phong thủy chỉ được đặt trên nền những dữ liệu thực tế ấy.

2. Địa hình và thủy hệ Hà Nội trong đại cục Loan đầu

Địa hình Hà Nội gồm hai bộ phận có tính chất rất khác nhau. Núi thấp và đồi gò tập trung nhiều ở Ba Vì, Sóc Sơn, một phần Quốc Oai và Mỹ Đức; đồng bằng chiếm phần lớn diện tích, nhìn chung thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam. Bản đồ 38 phân khu chủ yếu bao quát không gian đô thị trên đồng bằng và phần chuyển tiếp, nên không thể đọc thế núi của cả thành phố chỉ bằng những gì nằm trong vòng La kinh ở Hình 1.

Ra ngoài phạm vi bản đồ, Ba Vì – Tản Viên ở phía Tây, Tây Nam và các dải đồi Sóc Sơn ở phía Bắc là những khối sơn đáng chú ý trong cấu trúc cảnh quan Thủ đô; tài liệu địa lý còn mô tả dải Tam Đảo ở phía Bắc – Đông Bắc như một thế núi xa. Tuy vậy, khoảng cách, địa hình xen giữa và thái cực quan sát mới là điều kiện quyết định khi đưa chúng vào Loan đầu. Không thể gán thẳng dãy Ba Vì làm hậu chẩm cho mọi khu phía Tây Nam, hay coi Sóc Sơn là sơn ứng của toàn bộ vùng Bắc sông Hồng.

Khác với các dải núi ngoại vi, lõi Thăng Long nằm trong đồng bằng phù sa sông Hồng, với nền đất, gò nổi, đường nước và bãi bồi hình thành, biến đổi qua thời gian dài. Những tên núi cổ trong nội thành như núi Nùng, núi Khán hay các gò đất quanh Hoàng thành thuộc về một lớp địa hình lịch sử; không nên mặc nhiên coi một tên gọi trong văn hiến là ngọn sơn còn hiện hữu trên bản đồ ngày nay. Ở cấp nội đô, chênh lệch cốt nền, dải đê, khối công trình, hồ và không gian mở thường dễ quan sát hơn núi tự nhiên.

Sông Hồng là trục thủy lớn nhất định hình đô thị trung tâm; sông Đuống tách từ hệ sông Hồng, mở hành lang về phía Đông. Phía Bắc còn có sông Cà Lồ, hệ sông Thiếp và đầm Vân Trì; phía Tây và Nam có sông Đáy, Nhuệ, Tô Lịch, Kim Ngưu cùng hệ thống kênh tiêu; trong nội đô có Hồ Tây, hồ Trúc Bạch, Hồ Gươm, hồ Thiền Quang, Bảy Mẫu và nhiều hồ nhỏ khác. Mỗi nhóm mặt nước có nguồn gốc và chức năng riêng: sông tự nhiên, dòng đã bị cải biến, hồ cũ, hào thành, hồ điều hòa hay kênh kỹ thuật. Không thể chỉ vì cùng là "thủy" mà luận giống nhau.

Đáng chú ý hơn cả là sự khác nhau giữa hướng chảy của nước và phương vị của mặt nước so với điểm khảo sát. Một đoạn sông Hồng có thể chạy theo trục Tây Bắc – Đông Nam, nhưng đứng ở một khu đất ven bờ thì thân nước lại nằm về phía Đông, phía Tây hoặc phương khác. Đê cao, bãi sông, cống điều tiết và đường ven nước còn làm thay đổi sự tiếp xúc thực tế giữa công trình với dòng sông. Bởi vậy, ở cấp vùng có thể gọi sông Hồng là đại thủy, song khi xuống từng trạch vẫn phải xác định thủy khẩu, khoảng mở, hướng nước và tương quan với đường sá, nền đất.

Từ góc nhìn Loan đầu, cần xem đồng thời ba lớp: sơn hình vùng rộng (Ba Vì, Sóc Sơn và những dải đồi ngoài đô thị); thủy hệ và địa hình đồng bằng ở cấp thành phố; rồi mới đến sa thủy trực tiếp của từng phân khu và công trình. Lớp thứ nhất giúp nhận biết đại cục, lớp thứ hai cho thấy sự vận động của nước, đê và cấu trúc đô thị, còn lớp thứ ba mới là căn cứ sát nhất để lập trạch, xét tọa hướng và vận dụng Phi Tinh. Phân tầng như vậy cũng giúp tránh lối luận máy móc rằng cứ ở phương Linh thần phải có sông lớn, hoặc ở phương Chính thần nhất thiết phải có núi tự nhiên.

Các quy hoạch Thủ đô liên tục nhấn mạnh vai trò của trục sông Hồng, hệ thống mặt nước, nêm xanh và hành lang xanh. Nhìn từ Phong thủy, đó là những thay đổi có thể tác động trực tiếp đến hình thế không gian. Nhưng hình thế sau quy hoạch chỉ khảo sát được khi hạng mục thực sự hình thành: con đường dự kiến mở, hồ dự kiến đào hay tòa cao tầng chưa xây không thể đồng nhất với sa thủy đang hiện diện.