Vô cố

Đừng vì đã tin một điều quá lâu mà nhất định phải giữ nó mãi

毋固

Trong 《Luận Ngữ · Tử Hãn – 論語·子罕》 có câu:

「子絕四：毋意，毋必，毋固，毋我。」Tử tuyệt tứ: vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã.

Nghĩa là: Khổng Tử dứt bỏ bốn điều: không suy đoán theo ý riêng, không nhất định mọi việc phải như mình nghĩ, không cố chấp vào điều đã định và không lấy cái tôi làm trung tâm.

Trong 《Luận Ngữ Tập Chú – 論語集注》, Chu Hy giải thích:

「固，執滯也。」Cố, chấp trệ dã.

Tức là: “cố” là chấp giữ đến mức mắc lại, không chịu thông biến. Chu Hy còn giải thích bốn điều này có thể nối tiếp nhau: từ ý riêng mà sinh ra cái “nhất định phải thế”, rồi mắc cứng vào đó, cuối cùng thành cái tôi của mình.

Hai chữ “Vô cố – 毋固” rất đáng suy nghĩ với người học Huyền học.

Đừng vì một kiến thức đã học lâu, một phương pháp đã quen dùng, một khẩu quyết từng thấy đúng vài lần hay một điều mình đã tin nhiều năm mà nhất định phải giữ nó mãi.

Nắm được là bản lĩnh, nhưng biết bỏ cũng là một thứ trí tuệ.

Nhiều người học Huyền học mãi thấy nặng đầu không hẳn vì biết quá ít, mà vì trong đầu đã chất quá nhiều thứ rời rạc: một ít Tử Vi học chỗ này, vài khẩu quyết Phong Thủy nghe chỗ khác, một số bài viết trên mạng, thêm những kinh nghiệm truyền miệng và những cách tự suy luận mà lâu ngày chính mình cũng không còn nhớ nó bắt đầu từ đâu.

Muốn học lại cho bài bản, nhưng những thứ cũ vẫn chiếm hết chỗ.

Nắm một vốc cát trong tay, càng siết chặt thì cát càng lọt ra. Kiến thức cũng vậy. Có thứ đã học sai từ đầu, có phương pháp chỉ biết một nửa, có khẩu quyết chưa rõ nguồn gốc, có cách luận dùng vài trường hợp thấy đúng rồi tưởng thành quy luật.

Trong lòng cũng biết nó chưa chắc đáng tin.

Nhưng vì đã bỏ nhiều năm để học nên tiếc.

Vì từng dùng nó để luận nên khó bỏ.

Vì từng nói với người khác rằng đây là phương pháp đúng nên càng khó thừa nhận rằng có thể mình đã hiểu chưa tới.

Đến lúc ấy, cái giữ mình lại đôi khi không còn là kiến thức nữa.

Mà là “cố”.

Hai tay đã ôm đầy củi, đến lúc trời mưa thì ngay cả một bàn tay để cầm ô cũng không còn. Học quá nhiều thứ tạp mà chưa có hệ thống cũng vậy. Càng ôm nhiều mảnh vụn, càng khó xây lại nền móng.

Một chiếc cốc đã đầy thì trà ngon đến đâu cũng khó rót thêm.

Học lại từ đầu không có nghĩa phủ nhận toàn bộ những gì mình từng học. Cũng không phải thừa nhận rằng những năm trước đều vô ích.

Chỉ là phải dọn lại chỗ.

Cái gì có nguồn gốc, có nguyên lý, có thể kiểm chứng thì giữ.

Cái gì chỉ nghe truyền miệng thì tạm đặt sang một bên.

Kinh nghiệm cá nhân thì để đúng là kinh nghiệm cá nhân, chưa vội nâng thành quy luật.

Một khẩu quyết chưa xác định được xuất xứ thì cứ ghi là chưa rõ xuất xứ.

Một phương pháp mới dùng vài trường hợp thì chưa cần vội gọi nó là chân pháp.

Có những thứ chưa cần bỏ hẳn, nhưng cũng không nên để chúng đứng ngang hàng với những nguyên lý nền tảng.

Người đã tự học nhiều năm thường khó quay lại từ đầu hơn người chưa từng học.

Đã từng luận lá số rồi, bây giờ lại phải học Âm Dương, Ngũ Hành, Can Chi, lịch pháp, cấu trúc cung sao.

Đã từng xem nhà rồi, giờ lại quay về hình thế, khí, long, huyệt, sa, thủy, phương vị.

Đã từng nói cho người khác nghe rồi, bây giờ lại ngồi dưới nghe Thầy giảng những thứ mình tưởng mình đã biết.

Cảm giác ấy rất dễ khiến người ta thấy mình đang đi lùi.

Nhưng quay lại nền tảng không phải đi lùi.

Có khi đó mới là lần đầu tiên mình thực sự đi đúng đường.

Cái khó của người đã học quá nhiều thứ rời rạc là trong đầu cùng lúc tồn tại quá nhiều cách hiểu.

Thầy đang giảng một nguyên lý, trong đầu đã bật ra một điều từng đọc trên mạng để phản bác.

Học một cách an sao lại nhớ một phần mềm từng làm khác.

Học một hệ thống Phong Thủy lại lập tức đem khẩu quyết của một môn phái khác vào so.

Nghe một cách giải thích mới chưa kịp hiểu cho hết đã vội nghĩ: “Cái này khác với cái tôi từng học.”

Cứ như vậy, kiến thức mới chưa kịp đứng vững đã bị những mảnh cũ kéo sang nhiều phía.

Đó cũng là một dạng “chấp trệ – 執滯”.

Không phải vì kiến thức cũ chắc chắn sai.

Mà vì mình chưa cho kiến thức mới một cơ hội được hiểu đúng trong chính hệ thống của nó.

Vì vậy, nếu đã quyết định học lại thì hãy cho mình quyền được học lại thật sự.

Chưa cần vội chứng minh mình biết gì.

Chưa cần đem tất cả kiến thức cũ ra so ngay.

Chưa cần mỗi lần Thầy nói một câu lại tìm một câu khác từng học để phản bác.

Hãy nghe cho hết một hệ thống.

Hiểu cho rõ nguyên lý.

Biết nó bắt đầu từ đâu, dùng khái niệm gì, các phần liên hệ với nhau thế nào.

Làm chắc phần nền rồi mới quay lại đối chiếu.

Khi ấy tự nhiên sẽ thấy:

Có cái cũ thực ra rất đúng.

Có cái đúng nhưng chỉ đúng trong một phạm vi.

Có cái cần sửa.

Có cái chỉ bị đặt sai chỗ.

Và cũng có cái nên bỏ hẳn.

Học theo một người Thầy có hệ thống cũng không có nghĩa giao hết suy nghĩ cho Thầy.

Điều cần học trước hết là cách người Thầy dựng nền, xác định nguồn, phân loại kiến thức, kiểm chứng phương pháp và nối các phần lại với nhau.

Khi chưa có hệ thống thì học cho đúng hệ thống trước.

Khi đã đủ nền, lúc ấy mới có khả năng đối chiếu, phản biện và tự xây dựng cách hiểu của mình.

Phản biện quá sớm khi chưa hiểu hết một hệ thống nhiều khi không phải độc lập suy nghĩ.

Chỉ là đem cái cũ mình đã quen ra chống lại cái mới mình chưa kịp hiểu.

Có những khẩu quyết lúc mới học thấy rất thần kỳ.

Học sâu thêm mới biết nó chỉ là cách nói ngắn của một nguyên lý lớn hơn.

Có phương pháp trước kia tưởng dùng được cho mọi trường hợp, kiểm chứng đủ nhiều mới thấy nó có giới hạn.

Có thứ từng tưởng là “cổ pháp”, đọc thêm văn hiến mới phát hiện xuất hiện rất muộn.

Cũng có những điều ngày trước mình từng coi thường, vài năm sau có đủ nền rồi quay lại mới thấy người xưa nói rất sâu.

Đứng ở một chỗ khác, tự nhiên sẽ nhìn những kiến thức cũ khác đi.

Vì thế, “Vô cố” không phải là gặp cái mới thì bỏ cái cũ.

Càng không phải hôm nay học Thầy này thì bỏ hết điều Thầy trước từng dạy.

Nếu như vậy lại rơi sang một cực đoan khác.

“Vô cố” là không để mình mắc cứng vào bất kỳ điều gì chỉ vì “tôi đã học như thế”, “Thầy tôi từng nói như thế”, “tôi đã dùng cách này hai mươi năm”.

Cái cần giữ thì giữ bằng căn cứ.

Cái cần sửa thì sửa bằng căn cứ.

Cái cần bỏ cũng phải biết vì sao bỏ.

Đó mới là học.

Những năm đã học trước đây không mất.

Những lần từng đi vòng cũng không hoàn toàn vô ích.

Chính vì đã từng học tạp, từng mắc, từng dùng những phương pháp chưa tới nên sau này mới hiểu giá trị của một hệ thống có nền tảng.

Nhưng đã nhận ra mình cần làm lại thì đừng để hai chữ “tiếc công” kéo mình trở về đúng chỗ hỗn tạp cũ.

Người học rất dễ nghĩ:

“Tôi đã học cái này mười năm rồi, bỏ đi thì tiếc quá.”

Nhưng nếu một điều thực sự sai, giữ thêm mười năm nữa chỉ vì tiếc mười năm trước thì cuối cùng lại mất hai mươi năm.

Đó mới là điều đáng tiếc.

Trong bốn điều của 《Luận Ngữ》, “vô ý, vô tất, vô cố, vô ngã” thực ra cũng có một mạch rất đáng suy nghĩ:

Đừng bắt đầu bằng ý riêng rồi tưởng đó là sự thật.

Đừng từ một ý riêng biến thành “nhất định phải như vậy”.

Đừng vì đã tin như vậy mà cố giữ mãi.

Và cuối cùng đừng biến một kiến thức, một môn phái hay một phương pháp thành cái tôi đến mức ai phản biện nó cũng giống như đang xúc phạm mình.

Đến được chỗ ấy, việc học sẽ nhẹ hơn rất nhiều.

Không còn phải bảo vệ mọi điều mình từng nói.

Không còn xấu hổ khi phát hiện mình từng hiểu sai.

Không còn nghĩ sửa một phương pháp cũ là phủ nhận chính mình.

Biết sai thì sửa.

Biết thiếu thì học thêm.

Chưa chắc thì để ngỏ.

Có chứng cứ mới thì xem lại điều cũ.

「毋固 – Vô cố」

Không mắc cứng vào điều mình đã biết.

Học Huyền học không phải cứ nhặt thêm thật nhiều mới là tiến bộ.

Có lúc tiến bộ lại nằm ở chỗ mình đủ bình tĩnh để mở lại những thứ đã học, phân biệt cái nào nên giữ, cái nào phải sửa, cái nào đặt sai chỗ, cái nào nên bỏ.

Rồi sau khi dọn được những thứ ấy, những điều thực sự có căn có cứ mới bắt đầu tìm được vị trí của chúng trong đầu.