Khoát nhiên đại ngộ

Có những điều phải tích lũy rất lâu, đến một ngày mới bỗng nhiên sáng ra

豁然大悟

Trong 《Cảnh Đức Truyền Đăng Lục – 景德傳燈錄》 quyển 5, có chép chuyện Tiết Giản – 薛簡 được Lục Tổ Huệ Năng chỉ dạy:

「簡蒙指教，豁然大悟。」Giản mông chỉ giáo, khoát nhiên đại ngộ.

Nghĩa là: Tiết Giản được chỉ dạy, bỗng nhiên thông suốt mà hiểu ra.

Cùng đoạn này cũng được chép trong 《Lục Tổ Đàn Kinh · Hộ Pháp phẩm – 六祖壇經·護法品》. Sau một cuộc hỏi đáp về “minh – vô minh”, “sinh – diệt”, Tiết Giản nghe lời chỉ dạy của Lục Tổ rồi “khoát nhiên đại ngộ”.

Hai chữ “khoát nhiên – 豁然” rất hay. Nó không chỉ là hiểu thêm một điều, mà là chỗ trước kia bị che, bị vướng, bỗng nhiên mở ra. Những thứ từng rời rạc tự nhiên nối được với nhau, một vấn đề tưởng rất phức tạp bỗng trở nên sáng rõ.

Người nghiên cứu Huyền học chắc đều từng ít nhiều trải qua cảm giác ấy.

Có những vấn đề tưởng chẳng lớn nhưng mắc trong đầu nhiều ngày, thậm chí nhiều năm. Một câu cổ thư đọc đi đọc lại vẫn chưa hiểu. Một nguyên lý đã học từ lâu nhưng không biết thực sự dùng thế nào. Một lá số gặp nhiều lần vẫn còn một chỗ không giải thích được. Một phép Phong Thủy đã thuộc nhưng càng dùng lại càng thấy phía sau hình như còn một cái gì đó mình chưa chạm tới.

Có khi đang uống trà vẫn nghĩ.

Đi ngủ vẫn nghĩ.

Sáng mở mắt ra lại nhớ đến nó.

Càng muốn nghĩ cho ra đôi khi lại càng rối. Lúc ấy rất dễ tự hỏi: học bao nhiêu năm rồi mà sao vẫn chưa hiểu? Đọc từng ấy sách rồi mà sao chỗ này vẫn chưa thông? Người khác nhìn qua đã nói được, sao mình cứ mắc ở đây mãi?

Nhưng có những thứ thật sự không thể ép mà hiểu.

Một câu hôm nay đọc chưa thấy gì, vài năm sau quay lại chỉ vì hiểu thêm một chữ mà cả đoạn bỗng đổi nghĩa.

Một nguyên lý Âm Dương trước kia tưởng rất quen, đến khi gặp đủ trường hợp mới chợt hiểu vì sao cổ nhân phải nói như vậy.

Một khẩu quyết từng thuộc lòng, đến một ngày bỗng nối được với Ngũ Hành, Can Chi, Lịch pháp hay một nguyên lý lớn hơn ở phía sau. Khi ấy mới nhận ra trước đây mình chỉ nhớ được câu chữ, còn cái lý thì chưa thật sự vào đầu.

Niềm vui của nghiên cứu nhiều khi nằm chính ở đó.

Không phải vừa học được thêm một bí quyết gì ghê gớm.

Mà là những điều đã nằm trong đầu từ rất lâu, một ngày bỗng tìm được chỗ của chúng.

Một câu sách nối được với một lá số cũ.

Một trường hợp thực tế làm sáng một nguyên lý.

Một cách nhìn trong Tử Vi bỗng liên hệ được với Âm Dương, Ngũ Hành, Can Chi hay Lịch pháp.

Một vấn đề Phong Thủy từng tưởng chỉ là khẩu quyết, đến lúc hiểu thêm về Khí, Hình, Thời, Phương vị thì tự nhiên thấy vì sao nó lại như thế.

Những thứ trước kia nằm rời rạc, một ngày bỗng nối lại thành một mạch.

Có lúc chỉ ngồi một mình trước bàn mà tự nhiên bật cười:

Hóa ra là thế.

Những ngày tưởng như mình không tiến được gì lúc ấy mới thấy chẳng hề mất đi.

Những trang sách từng đọc mà chưa hiểu vẫn nằm đó.

Những lá số từng ghi chép vẫn nằm đó.

Những trường hợp từng không giải thích được vẫn nằm đó.

Những câu hỏi chưa trả lời cũng vẫn nằm đó.

Chúng không mất. Chỉ là lúc ấy nền của mình chưa đủ để chúng tìm đến nhau.

Đến khi đọc thêm một ít, gặp thêm vài trường hợp, trải nghiệm thêm vài năm, tự nhiên một câu hôm nay lại gọi dậy một điều đã học từ rất lâu. Những mảnh kiến thức trước kia tưởng chẳng liên quan bỗng nằm vào đúng vị trí.

Nghiên cứu sâu thường chậm như vậy.

Có ngày đọc cả buổi mà chẳng thấy thêm được gì.

Có tháng theo một vấn đề vẫn chưa ra.

Nhưng có hôm chỉ đọc một câu đã làm sáng cả chỗ mắc nhiều năm.

Cho nên gặp chỗ chưa thông cũng không cần quá sốt ruột.

Chưa hiểu thì ghi lại.

Chưa đủ căn cứ thì chưa kết luận.

Có trường hợp mới thì đem ra đối chiếu.

Điều mình từng tin rất chắc, vài năm sau cũng nên quay lại kiểm tra.

Có khi câu trả lời không nằm ở việc đọc thêm mười cuốn sách mới, mà nằm trong một cuốn mình đã đọc từ rất lâu nhưng lúc ấy chưa đủ nền để hiểu.

Có những thứ người khác giảng cho mình nghe thì tưởng đã hiểu.

Thầy nói một câu, mình gật đầu.

Đọc sách thấy một lời giải, tưởng như đã thông.

Nhưng đến ngày chính mình tự nhìn thấy mối liên hệ giữa các phần, cảm giác hoàn toàn khác.

Cái hiểu thật sự không chỉ là nhớ được câu trả lời.

Nó là lúc mình biết tại sao.

Biết cái này sinh ra từ đâu.

Biết nó liên hệ với cái gì.

Biết khi nào dùng được.

Biết khi nào không nên dùng.

Biết vì sao hai trường hợp nhìn giống nhau nhưng lại phải xử lý khác nhau.

Một vấn đề vốn rất rối bỗng trở nên đơn giản.

Đó mới gần với hai chữ “đại ngộ – 大悟” trong việc học.

Tất nhiên, nghiên cứu học thuật không phải giác ngộ theo nghĩa tu chứng của Phật giáo. Ở đây chỉ mượn hình ảnh “khoát nhiên đại ngộ” để nói về khoảnh khắc nhận thức bỗng mở ra sau một quá trình tích lũy rất dài.

Cái “bỗng nhiên” ấy nhìn qua tưởng chỉ xảy ra trong một khoảnh khắc.

Nhưng phía sau thường là nhiều năm đọc, nghĩ, kiểm chứng, sai rồi sửa.

Giống như nước đã được đun rất lâu. Đến một thời điểm nào đó mới sôi. Không thể chỉ nhìn khoảnh khắc nước sôi rồi nói rằng tất cả xảy ra trong một giây cuối cùng.

Việc hiểu cũng vậy.

Một câu nói của Thầy có thể làm mình sáng ra.

Một trang sách có thể làm mình sáng ra.

Một trường hợp thực tế cũng có thể làm mình sáng ra.

Nhưng nếu trong đầu trước đó chưa có đủ tích lũy thì cùng câu ấy, cùng trang sách ấy, mình có thể đã đọc qua nhiều lần mà chẳng thấy gì.

Bởi vậy, người nghiên cứu không nên quá sốt ruột khi gặp một chỗ chưa thông.

Có những câu hỏi hôm nay chưa giải được thì cứ để đó.

Tiếp tục đọc.

Tiếp tục ghi.

Tiếp tục gặp trường hợp thực tế.

Tiếp tục kiểm chứng.

Đến một ngày, chỉ cần thêm một chữ, một câu, một trường hợp hay một cách nhìn khác, những gì đã tích lũy nhiều năm bỗng nối lại.