Nhân bất tri nhi bất uẩn

Người khác không hiểu mình, cũng không vì thế mà oán giận

人不知而不慍

Ngay ở chương đầu 《Luận Ngữ · Học Nhi – 論語·學而》, Khổng Tử nói:

「人不知而不慍，不亦君子乎？」Nhân bất tri nhi bất uẩn, bất diệc quân tử hồ?

Nghĩa gần với nguyên văn là: Người khác không biết đến mình, không hiểu hoặc không nhận ra mình mà mình vẫn không giận, chẳng phải đó là người quân tử sao?

Cổ chú giải rất ngắn:

「慍，怒也。」Uẩn, nộ dã.

Tức là “uẩn – 慍” là giận, là sự bực bội còn giữ trong lòng.

Làm nghề dạy học và tư vấn Huyền học rồi sẽ gặp chuyện này rất nhiều.

Có người quý mình dù mình chẳng làm gì đặc biệt. Cũng có người mình đã cố giải thích rất nhiều mà họ vẫn không hiểu. Nhưng không hiểu chưa chắc đã là ghét. Có khi chỉ là không hợp cách nghĩ, không hợp cách học, không hợp cách tiếp nhận. Có khi cái duyên giữa hai bên chỉ đến đó.

Có học viên học chăm, giữ lễ, biết trân trọng công sức của người dạy. Cũng có người hỏi rất nhiều nhưng không chịu đọc, đến khi không được như ý lại trách Thầy.

Có khách nghe một lời tư vấn rồi về suy nghĩ, tự lựa lấy phần phù hợp để ứng xử. Cũng có người chỉ muốn nghe đúng điều mình đang mong, đến khi lời luận trái ý thì lập tức thấy khó chịu.

Nếu chuyện nào cũng giữ trong lòng, người làm nghề rất dễ mệt.

Mười học viên nghiêm túc, đôi khi tối về lại chỉ nhớ một người vô lễ.

Mười khách hàng cảm ơn, mình vẫn nghĩ mãi đến một người phàn nàn.

Một lớp học đang rất tốt, chỉ vài gương mặt thờ ơ cũng đủ khiến người dạy mất hứng.

Chẳng khác nào trước mặt là một bát canh ngon, bao nhiêu thứ vừa miệng không để ý, cứ chăm chăm nhìn vào một cọng hành mình không thích, rồi cuối cùng tưởng cả bát canh đã mất ngon.

Cái mệt của người dạy nhiều khi nằm ở chỗ muốn tất cả học viên đều phải hiểu mình.

Ai học cũng phải tiến bộ.

Ai nghe cũng phải thấy hay.

Khách nào tư vấn xong cũng phải hài lòng.

Nhưng điều đó gần như không thể.

Cùng một bài giảng, có người nghe một lần đã hiểu, có người vài tháng sau mới ngấm, có người học rất lâu vẫn chỉ nhớ được phần ngọn.

Cùng một lời tư vấn, có người nghe để hiểu mình hơn, có người nghe để thay đổi, có người chỉ muốn thử xem Thầy có nói đúng điều họ đang nghĩ hay không.

Người dạy không thể học thay học viên.

Người tư vấn cũng không thể sống thay khách hàng.

Có người Thầy đứng lớp cứ chú ý mãi đến những học viên ngáp ngủ, cúi nhìn điện thoại hay tỏ vẻ không quan tâm. Ông tìm đủ cách thay đổi bài giảng chỉ để kéo những người ấy trở lại. Cuối cùng càng dạy càng mất tự nhiên.

Sau này ông thôi cố giữ những người chưa thật sự muốn học, quay về tập trung vào những người đang ngồi trước mặt với mong muốn hiểu bài.

Bài giảng nhờ thế lại trở về đúng nhịp của nó.

Dạy học cũng giống như mở một quán trà.

Trà phải pha cho đúng.

Nước phải đủ nóng.

Người pha phải có nghề.

Nhưng không thể bắt tất cả những người đi ngang qua đều phải thích uống trà.

Tư vấn cũng vậy.

Việc của mình là đọc cho kỹ, luận cho có căn cứ, nói cho đúng mức.

Điều chắc thì nói là chắc.

Điều chưa chắc thì nói đúng là chưa chắc.

Điều không biết thì không giả vờ biết.

Còn người nghe tiếp nhận đến đâu, thay đổi đến đâu, cuối cùng vẫn là phần của họ.

Có người rất hợp duyên, đôi ba câu đã hiểu nhau.

Có người nói mãi vẫn khó gặp nhau trong cách nghĩ.

Điều ấy không nhất thiết là ai đúng ai sai. Càng không có nghĩa họ phải ghét mình hay mình phải ghét họ.

Người đến thì đón tử tế.

Người đi thì để họ đi bình thường.

Không phải học viên nào rời lớp cũng là phụ Thầy.

Có người chỉ đã đến đoạn không còn phù hợp với cách học ấy nữa.

Không phải khách nào không quay lại cũng có nghĩa mình làm chưa tốt.

Có khi việc của họ đã xong.

Có khi họ tìm được người phù hợp hơn.

Có khi duyên giữa hai bên chỉ đến thế.

Người làm nghề dạy học hay tư vấn rồi cũng phải đi qua cửa này.

Ban đầu rất dễ vui theo lời khen, buồn theo lời chê.

Một học viên không hài lòng cũng muốn giải thích cho bằng được.

Một khách không hiểu mình cũng muốn chứng minh cho bằng được.

Có người rời đi lại muốn giữ cho bằng được.

Nhưng rồi phải học cách bước qua.

Bước qua không có nghĩa là lạnh lùng.

Chỉ là hiểu rằng mình có trách nhiệm làm tốt phần của mình, nhưng không có quyền quyết định người khác phải hiểu mình thế nào, phải quý mình bao nhiêu hay phải ở lại với mình bao lâu.

Được khen thì đừng quá say.

Bị chê cũng đừng quá giận.

Góp ý đúng thì sửa.

Điều mình làm chưa tới thì nhận.

Công kích vô lý thì không cần mang về nhà.

Gặp người biết ơn thì trân trọng.

Gặp người không hiểu mình cũng cứ để mọi chuyện bình thường.

Khó hơn nữa là đến một ngày nhìn lại những người từng làm mình khó chịu mà trong lòng không còn oán.

Có người đến để học mình.

Có người đến để thử mình.

Có người vô tình giúp mình nhìn ra một chỗ còn thiếu.

Có người chỉ đi ngang qua, nhưng lại khiến mình học được về nhẫn, về giới hạn và về cách buông.

Nếu trong lòng vẫn muốn hơn thua, vẫn muốn chứng minh rằng cuối cùng mình mới là người đúng, thì cửa ấy có lẽ vẫn chưa qua.

Đến lúc có thể nghĩ đơn giản rằng:

Không hợp duyên thì thôi. Mong họ gặp được người phù hợp hơn.

Lúc ấy lòng mới nhẹ.

Nhưng “bất uẩn – 不慍” cũng không có nghĩa là chuyện gì người khác làm mình cũng phải chịu.

Người làm nghề vẫn phải phân biệt rõ góp ý với xúc phạm, sai sót của mình với kỳ vọng vô lý của người khác.

Việc cần sửa thì sửa.

Việc cần nói rõ thì nói rõ.

Giới hạn cần giữ thì vẫn phải giữ.

Việc cần buông thì buông.

Không vì vài học viên hời hợt mà hạ tiêu chuẩn của cả lớp.

Cũng không vì vài khách cư xử chưa đẹp mà trở nên lạnh lùng với những người đến sau.

Việc mình cần làm vẫn là chăm tốt ruộng của mình.

Đọc thêm một cuốn sách cho chắc.

Sửa lại một bài giảng cho rõ.

Xem lại một ca tư vấn để biết mình còn thiếu ở đâu.

Dành thời gian cho những người thật sự muốn học và muốn hiểu.

Ruộng tốt rồi sẽ có người biết hạt lúa quý.

Trà thơm rồi sẽ có người chịu ngồi lại uống.

Không cần người đi ngang nào cũng bước vào quán.

Người dạy cũng không cần tất cả học viên đều yêu quý mình.

Người tư vấn càng không cần mọi khách hàng đều công nhận mình.

Điều quan trọng hơn là nhiều năm sau nhìn lại, mình vẫn dạy bằng điều mình tin là đúng và có căn cứ, vẫn tư vấn bằng sự cẩn trọng, vẫn chịu học và sửa, và không vì cách cư xử của một vài người mà biến mình thành một người khác.

Đặt câu này ở ngay đầu 《Luận Ngữ》 cũng rất đáng suy nghĩ. Trước đó là:

「學而時習之，不亦說乎？有朋自遠方來，不亦樂乎？」

Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ? Hữu bằng tự viễn phương lai, bất diệc lạc hồ?

Học rồi thường xuyên ôn tập, chẳng phải là vui sao? Có bạn từ phương xa đến, chẳng phải là vui sao? Rồi ngay sau niềm vui của việc học và có người đồng đạo, Khổng Tử lại nói đến một tình huống khác: người khác không biết đến mình mà mình vẫn không giận.

Có người hiểu mình thì vui.

Có người đồng hành thì quý.

Nhưng ngay cả khi chưa được hiểu, chưa được công nhận, vẫn có thể tiếp tục học và làm phần việc của mình.

Đó mới là chỗ khó.

「人不知而不慍，不亦君子乎？」Nhân bất tri nhi bất uẩn, bất diệc quân tử hồ?

Người khác không hiểu mình mà lòng vẫn không oán.

Được khen không quá vui.

Bị chê không quá giận.

Người hợp thì cùng đi.

Người không hợp thì để họ đi.

Phần của mình, vẫn cứ làm cho tốt.

Đi được qua cửa ấy, nghề tự nhiên sẽ nhẹ hơn.

HÀNH BÁCH LÝ GIẢ BÁN Ư CỬU THẬP – 行百里者半於九十

Đi trăm dặm, đến chín mươi dặm mới chỉ nên coi là được một nửa

Trong 《Chiến Quốc Sách · Tần Sách ngũ – 戰國策·秦策五》 có câu:

「行百里者半於九十。此言末路之難也。」Hành bách lý giả bán ư cửu thập. Thử ngôn mạt lộ chi nan dã.

Nghĩa là: Đi trăm dặm, đến chín mươi dặm vẫn chỉ nên coi như mới được một nửa. Chính vì đoạn cuối mới là đoạn khó đi.

Học Huyền học cũng rất giống như vậy.

Lúc mới bắt đầu, mọi thứ thường rất hấp dẫn. Học Âm Dương, Ngũ Hành thấy cái gì cũng có lý; học Can Chi, Bát Quái, cung sao, hình thế, lý khí lại càng thấy trước mắt mở ra cả một thế giới. Mỗi ngày đều biết thêm điều mới, đọc cuốn sách nào cũng có cảm giác mình đang tiến rất nhanh.

Nhưng đi được một đoạn, cảm giác ấy bắt đầu mất đi.

Kiến thức nhiều lên thì mâu thuẫn cũng nhiều lên. Cổ thư nói một kiểu, người sau giải thích một kiểu; môn phái này dùng một phép, môn phái khác lại không dùng. Điều trước kia tưởng đã hiểu, đọc sâu thêm lại thấy chưa chắc mình đã hiểu. Một công thức từng rất rõ bắt đầu xuất hiện ngoại lệ. Một lá số có thể luận theo nhiều đường, một căn nhà cũng có thể có nhiều cách giải thích.

Đây chính là đoạn người học rất dễ hụt hơi.

Giống như chạy một quãng đường dài. Những cây số đầu còn khỏe, cảnh vật còn mới, chân còn nhẹ. Đi xa hơn, hơi thở bắt đầu nặng mà phía trước vẫn chưa thấy đích. Lúc ấy rất dễ tự hỏi: hay là mình không hợp môn này? Hay phương pháp này có vấn đề? Hay chuyển sang một môn khác sẽ dễ hơn?

Rồi bắt đầu đổi.

Tử Vi khó thì chuyển sang Bát Tự. Bát Tự chưa đến nơi lại thấy Kỳ Môn hấp dẫn. Phong Thủy hình thế chưa vững đã sang Huyền Không; Huyền Không chưa hiểu lại tìm Long Môn Bát Cục, Đại Quái hay một phương pháp mới nghe nói rất linh nghiệm. Có người đổi cả Thầy, đổi sách, đổi cách an sao, đổi phần mềm, đổi luôn hệ thống lý luận.

Mỗi lần đổi đều có cảm giác vừa tìm được một con đường mới.

Nhưng nếu cứ gặp khó là đổi đường thì cuối cùng rất dễ thành đi rất nhiều mà chẳng đến đâu. Mỗi môn biết một ít, mỗi Thầy học vài phần, thuật ngữ ngày càng nhiều nhưng trong đầu lại ngày càng rời rạc.

Khó chưa chắc là sai đường.

Chưa hiểu cũng chưa chắc vì môn ấy không đúng.

Có khi chỉ là mình đã đi hết đoạn dễ. Muốn bước tiếp thì không thể chỉ dựa vào trí nhớ và hứng thú như lúc đầu nữa. Phải đọc chậm hơn, quay lại nền tảng, đối chiếu nhiều hơn, ghi chép, thực hành và kiểm chứng. Có những vấn đề hôm nay chưa hiểu thì để vài tháng, vài năm sau quay lại.

Người học thường thích cảm giác “biết thêm”, nhưng nghiên cứu thực sự nhiều khi bắt đầu từ lúc chịu được cảm giác “chưa hiểu”.

Một câu cổ thư có thể phải đọc đi đọc lại nhiều lần. Một khái niệm phải xem năm bảy tài liệu. Một phương pháp phải đi qua nhiều trường hợp mới biết nó dùng được đến đâu và giới hạn nằm ở đâu.

Nếu cứ thấy khó là đổi môn thì rất khó chạm được phần sâu của bất kỳ môn nào.

Giống như đào giếng. Đào mười mét chưa thấy nước thì chuyển chỗ khác, đào thêm tám mét lại bỏ. Cuối cùng cả cánh đồng đầy hố nhưng chẳng có cái nào đủ sâu để gặp mạch nước.

Người nghiên cứu lâu năm không nhất thiết thông minh hơn người mới. Nhiều khi họ chỉ ở lại với một vấn đề lâu hơn. Họ chịu được giai đoạn không còn mới mẻ, chịu được chuyện đọc mãi chưa thông, chịu quay lại học những thứ từng tưởng mình đã biết, thậm chí chịu cả việc phát hiện điều mình tin nhiều năm hóa ra chưa chắc đúng.

Chính từ đoạn ấy, việc học mới dần thành nghiên cứu.

Tất nhiên, kiên trì không có nghĩa là cố chấp. Kiểm chứng thấy phương pháp có vấn đề thì phải sửa. Nền tảng sai thì phải thay. Con đường thực sự không đúng thì nên rẽ.

Nhưng đổi vì đã nghiên cứu đủ sâu và biết mình cần đổi hoàn toàn khác với đổi chỉ vì vừa gặp đoạn khó.

Trước khi thay một con đường, nên tự hỏi: mình đổi vì đã hiểu nó đủ rõ, hay chỉ vì cái mới dễ chịu hơn cảm giác bế tắc hiện tại?

Có những đoạn không cần đi nhanh, chỉ cần đừng bỏ.

Chưa hiểu thì đọc lại.Chưa rõ thì ghi lại.Có mâu thuẫn thì đối chiếu.Chưa đủ chứng cứ thì chưa cần kết luận.

Một tháng chỉ làm sáng được một vấn đề cũng không sao. Có lúc đi chậm chính là đang đi đúng. Có lúc quay lại nền tảng không phải thụt lùi, mà là để bước tiếp chắc hơn.

行百里者半於九十 – Hành bách lý giả bán ư cửu thập.

Đi được chín mươi dặm mà thấy mệt, chưa chắc là lúc nên đổi đường.

Có khi chỉ là mình vừa đi hết đoạn dễ và bắt đầu bước vào phần thực sự đáng học.