Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích

Tự mãn thì tổn, khiêm nhường thì được ích

滿招損，謙受益

Trong 《Thượng Thư · Đại Vũ Mô – 尚書·大禹謨》 có câu:

「滿招損，謙受益，時乃天道。」Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích, thời nãi Thiên đạo.

Nghĩa là: Tự mãn thì chuốc lấy tổn thất, khiêm nhường thì nhận được ích lợi, đó là lẽ thường của Trời.

Câu này nghe đơn giản, nhưng càng làm nghề lâu lại càng thấy đáng để tự nhắc mình.

Lúc mới bước vào nghề, người ta thường mải miết học, mải miết làm, chỉ mong một ngày có thể đứng vững bằng chính năng lực của mình. Có thời gian thì đọc sách, gặp ca mới thì tra cứu, chỗ nào chưa hiểu thì hỏi, luận chưa tới thì về xem lại. Một lời phản hồi của khách cũng có thể khiến mình nghĩ cả tối. Một vấn đề chưa giải được có khi theo mình nhiều ngày.

Khi ấy tuy chưa có danh tiếng gì, nhưng lại có một thứ rất quý: luôn biết mình còn thiếu.

Rồi công việc dần thuận hơn. Khách bắt đầu tìm đến nhiều hơn, học viên gọi mình là Thầy, những bài viết có người đọc, một vài ca luận đúng được truyền lại, những điều mình nói bắt đầu có người tin. Chính lúc ấy rất dễ xuất hiện một cảm giác mà bản thân nhiều khi không nhận ra: mình đã biết khá nhiều rồi.

Buổi sáng pha một chén trà, nước rót vừa thì uống ngon, rót đầy quá lại tràn. Hai bàn tay đã nắm chặt thì cũng chẳng còn chỗ để cầm thêm thứ khác. Người làm nghề cũng vậy. Khi trong đầu đã đầy cảm giác mình đúng, mình giỏi, mình đã có vị trí, kiến thức mới muốn bước vào cũng khó còn chỗ.

Ban đầu chỉ là đọc ít đi một chút vì bận.

Sau đó những gì đã quen tay thì cứ thế dùng. Một phương pháp từng đúng nhiều lần dần được xem như quy luật. Một vài kinh nghiệm cá nhân dùng lâu ngày thành điều mình không còn muốn ai phản biện. Gặp người trẻ hơn có cách nhìn khác thì nghĩ họ chưa đủ trải nghiệm. Gặp một phương pháp mới, chưa đọc kỹ đã thấy dường như mình biết rồi.

Ngày trước chưa có khách thì ngày nào cũng học. Đến khi đông khách lại lấy lý do bận để không học nữa. Lúc chưa có học viên thì chăm chút từng bài giảng; khi lớp đã đông thì bài cũ dùng đi dùng lại nhiều năm. Lúc chưa có tên tuổi rất chịu khó nghe người khác; khi có chút vị trí, lời trái ý lại dễ nghe thành sự chống đối.

“Mãn chiêu tổn” có lẽ bắt đầu từ những chỗ rất nhỏ như thế.

Điều đáng ngại không phải là chưa nổi tiếng. Đáng ngại là vừa có một chút tiếng tăm đã tưởng mình đến nơi.

Bởi trong lúc mình dừng lại, người khác vẫn đang đi.

Có người trẻ hơn đang đọc những cuốn sách mình chưa đọc. Có người học thêm Hán văn để đọc nguyên bản thay vì chỉ dùng bản dịch. Có người âm thầm kiểm chứng hàng nghìn trường hợp. Có người đang sửa lại những phương pháp vốn được truyền từ nhiều năm trước. Có người biết dùng công nghệ để thống kê, đối chiếu và tìm ra những điều mà trước đây phải mất rất nhiều công sức mới làm được.

Hôm nay họ có thể chưa có nhiều khách bằng mình, chưa có nhiều học viên bằng mình, chưa được nhiều người biết tên. Nhưng nếu ngày nào họ cũng tiến thêm còn mình chỉ lặp lại những gì đã biết, vài năm sau khoảng cách sẽ khác.

Ngày trước mình hơn người khác mười năm kinh nghiệm. Nhưng nếu mười năm ấy chỉ là một năm kinh nghiệm lặp lại mười lần, còn người khác dùng mười năm để đọc thêm, kiểm chứng thêm, sửa thêm và thay đổi liên tục, thì cái gọi là “kinh nghiệm lâu năm” chưa chắc còn là lợi thế lớn như mình nghĩ.

Danh tiếng cũng giống như một thứ từng nắm rất chặt trong tay. Khi chưa có thì thấy nó rất quan trọng. Có rồi mới hiểu, nếu phía sau không có học lực tiếp tục bồi đắp thì một cái tên từng được nhiều người biết đến cũng có ngày chỉ còn là chuyện của một giai đoạn.

Thời gian thì khác.

Lúc còn trẻ, một buổi tối có thể đọc vài chương sách. Một ngày nghỉ có thể ngồi từ sáng đến tối chỉ để nghiền ngẫm một vấn đề. Có thể dành vài tháng học một môn mới, vài năm theo một người Thầy, thậm chí phát hiện mình học sai thì làm lại từ đầu.

Khi ấy thời gian còn nhiều, công việc chưa quá nặng, gia đình chưa quá nhiều trách nhiệm, đầu óc còn đủ khoảng trống để học.

Đến khi tuổi lớn hơn, khách hàng nhiều hơn, lớp học nhiều hơn, công việc quản lý nhiều hơn, gia đình cũng nhiều việc hơn, muốn quay lại học như trước mới thấy không dễ.

Thứ thiếu lúc ấy nhiều khi không phải tiền.

Mà là thời gian.

Muốn đọc một bộ sách nhưng mỗi ngày chỉ còn được vài chục phút. Muốn học thêm một môn nhưng lịch tư vấn đã kín. Muốn ngồi sửa lại cả một hệ thống đã dùng nhiều năm nhưng phía sau còn học viên, khách hàng, bài giảng và bao nhiêu công việc phải giải quyết.

Đến lúc đó mới thấy những năm từng nghĩ “để sau học cũng được” thực ra lại là những năm rất quý.

Ngày tháng vẫn trôi, còn nghề thì không đứng lại. Người mới vẫn xuất hiện, sách mới vẫn được tìm thấy, tài liệu cũ vẫn được dịch lại, phương pháp vẫn được kiểm chứng, công nghệ vẫn thay đổi cách nghiên cứu. Nếu cứ quay đầu nhìn mãi vào những thành tựu đã có, bước chân tự nhiên sẽ chậm.

Cùng một thành tựu, có người dùng nó làm bậc thang để bước lên, có người lại biến nó thành chiếc ghế để ngồi xuống.

Cùng một lời khen, có người nghe xong biết mình phải làm tốt hơn; có người lại coi đó là bằng chứng rằng mình không còn cần thay đổi.

Đó cũng chính là chỗ khác nhau giữa “mãn” và “khiêm”.

Khiêm ở đây không phải lúc nào cũng miệng nói “tôi chưa biết gì”. Một người làm nghề lâu năm đương nhiên phải biết mình đã có gì. Khiêm là biết cái mình đang biết vẫn có giới hạn. Là dám xem lại điều mình đã tin. Là nghe được một cách hiểu khác mà chưa vội gạt đi. Là gặp người trẻ giỏi hơn một mặt nào đó thì chịu nhìn xem họ đã làm gì để có được điều ấy.

Càng có thành tựu, càng cần giữ cho mình một phần của người học năm xưa.

Khi đang có khách, vẫn nên đọc.

Khi đang được khen, vẫn nên học.

Khi đã có học viên, càng phải tự hỏi bài mình đang dạy có chỗ nào đã cũ, chỗ nào chưa rõ, điều nào nhiều năm nay mình chỉ lặp lại mà chưa kiểm tra lại.

Khi vừa luận đúng một việc lớn, cũng nên nhớ vẫn còn rất nhiều trường hợp mình chưa giải thích được.

Khi thấy người trẻ tiến nhanh, thay vì khó chịu, thử nhìn xem họ đang đọc gì, học gì, làm gì mà mình đã bỏ quên.

Người xưa nói “Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích” không phải để người có năng lực phải giả vờ thấp mình. Cái đáng sợ của “mãn” là khi chiếc chén đã đầy, người ta không còn biết mình đang đầy. Có thêm trà cũng tràn ra ngoài.

Trong nghề Huyền học, điều ấy lại càng dễ xảy ra. Bởi nghề này có một thứ rất dễ làm người ta say: cảm giác mình nhìn thấy điều người khác không nhìn thấy, nói được điều người khác không biết.

Luận đúng vài việc, người khác kinh ngạc. Nói một câu, khách nhớ nhiều năm. Học viên ngồi dưới nghe, gọi mình là Thầy. Những thứ đó nếu không tự giữ rất dễ biến từ sự tự tin cần thiết thành cảm giác mình khó còn sai.

Nhưng chỉ cần còn nghiên cứu thì vẫn còn có thể sai.

Có những điều hôm nay mình rất tin, năm năm sau đọc thêm tài liệu lại phải sửa. Có những cách luận dùng hàng trăm ca tưởng đã ổn, đến một trường hợp đặc biệt mới thấy còn thiếu. Có những thứ được truyền lâu đến mức ai cũng xem là cổ pháp, nhưng đọc lại văn hiến mới phát hiện nguồn gốc hoàn toàn khác.

Nếu lòng đã đóng rồi thì những điều ấy rất khó bước vào.

Hai bàn tay chịu mở thì mới còn cầm thêm được thứ mới. Chiếc chén còn chừa một khoảng thì mới rót thêm được trà.

Bởi vậy, đừng đợi đến lúc bị người khác vượt qua mới bắt đầu học lại. Đừng đợi đến khi phương pháp cũ không còn đủ dùng mới cuống lên tìm cách sửa. Cũng đừng đợi đến khi tuổi đã lớn, công việc đã đầy, thời gian đã ít, mới tiếc những năm mình từng có thể đọc mà lại dành quá nhiều thời gian để hưởng cảm giác mình đã thành công.

Có chút thành tựu là điều đáng mừng.

Có khách, có học viên, có người tin, có người biết đến cũng là kết quả của những năm mình đã bỏ công sức.

Nhưng thành tựu chỉ nên là bằng chứng rằng con đường trước đây đã đi có kết quả, chứ không phải bằng chứng rằng từ đây không còn gì phải học.

「滿招損，謙受益。」Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích.

Người làm nghề đi được xa chưa chắc là người từng đứng cao nhất.

Mà thường là người sau mỗi lần bước lên được một bậc, vẫn còn đủ tỉnh táo để nhìn lên và biết rằng phía trên vẫn còn đường.