Thanh xuất ư lam, nhi thanh ư lam

Học trò giỏi hơn Thầy, vốn là điều đáng mừng

青出於藍，而青於藍

Câu quen dùng “Thanh xuất ư lam, nhi thanh ư lam – 青出於藍，而青於藍” có nguồn từ 《Tuân Tử · Khuyến Học – 荀子·勸學》. Nguyên văn viết:

「君子曰：學不可以已。青，取之於藍，而青於藍；冰，水為之，而寒於水。」Quân tử viết: Học bất khả dĩ dĩ. Thanh, thủ chi ư lam, nhi thanh ư lam; băng, thủy vi chi, nhi hàn ư thủy.

Nghĩa là: Người quân tử nói: việc học không thể dừng. Màu xanh lấy từ cây chàm nhưng còn xanh hơn chàm; băng do nước tạo thành nhưng lại lạnh hơn nước. Về sau ý “thanh thủ chi ư lam nhi thanh ư lam” được cô đọng thành thành ngữ “thanh xuất ư lam”, thường dùng để nói người học có thể tiến xa hơn người đã truyền dạy mình.

Trong nghề dạy học cũng vậy.

Có một thời người Thầy đi trước, biết nhiều hơn, trải nghiệm nhiều hơn; học trò phải nhìn lên để học. Nhưng thời gian không đứng lại. Người học hôm nay nếu đủ chăm chỉ, đủ năng lực và có điều kiện tốt hơn, một ngày nào đó hoàn toàn có thể đi nhanh hơn, nhìn xa hơn, thậm chí vượt qua chính người từng dạy mình.

Đó vốn không phải chuyện đáng sợ.

Nó là một kết quả rất tự nhiên của việc truyền dạy.

Người Thầy lúc mới dạy thường có lợi thế rất lớn. Mình đi trước nhiều năm, đã đọc những cuốn sách học trò chưa đọc, gặp những trường hợp họ chưa gặp, từng sai ở những chỗ họ còn chưa biết để mà sai. Khoảng cách ấy khiến vị trí Thầy – trò ban đầu rất rõ ràng.

Nhưng học trò không đứng yên.

Họ tiếp tục đọc, tiếp tục học, tiếp tục thực hành. Họ có thể biết thêm ngoại ngữ để đọc nguyên bản, tiếp cận những tài liệu trước đây mình chưa có, dùng công nghệ để thống kê hàng nghìn lá số, đối chiếu hàng nghìn trường hợp Phong Thủy, tìm lại văn hiến cũ, thử những cách nghiên cứu mà thế hệ trước vì điều kiện hạn chế chưa thể làm được.

Nếu người Thầy cũng tiếp tục học, khoảng cách ấy có thể trở thành một cuộc đồng hành.

Nhưng nếu Thầy dừng lại còn trò vẫn tiếp tục đi thì đến một ngày trò vượt Thầy là chuyện hoàn toàn bình thường.

Người làm Thầy nên vui vì điều ấy, chứ không nên sợ.

Một học trò chỉ có thể lặp lại đúng những gì Thầy đã nói thì sự truyền dạy mới dừng ở mức sao chép. Một học trò có thể hiểu sâu hơn, bổ sung chỗ Thầy còn thiếu, sửa được điều Thầy từng chưa tới, thậm chí từ nền tảng đã học mà mở thêm một con đường khác, lúc ấy tri thức mới thực sự được nối dài.

Nhưng đây cũng là một cửa ải không dễ qua đối với người làm Thầy.

Khi học trò còn non thì rất dễ thương. Họ còn hỏi từng câu, nghe từng lời, có việc gì cũng quay lại hỏi Thầy.

Đến khi họ bắt đầu giỏi lên, có quan điểm riêng, có người tìm đến học họ, có những việc họ làm tốt hơn mình, thậm chí có lúc họ phản biện lại chính điều mình từng dạy, lúc ấy trong lòng mới thực sự bị thử.

Có người bắt đầu đề phòng.

Thấy trò được khen thì không vui.

Thấy trò có tiếng thì bắt đầu soi lỗi.

Thấy trò giải thích khác mình thì cho rằng bất kính.

Có người thậm chí còn giữ lại kiến thức, không muốn truyền hết, vì sợ một ngày “dạy hết rồi nó hơn mình.”

Nếu đã đến mức ấy thì chuyện không còn nằm ở học thuật nữa.

Người Thầy đang dùng vị trí của mình để giữ khoảng cách, thay vì dùng tri thức để dẫn người sau đi tiếp.

Trong bất kỳ ngành nghề nào, người đi trước nếu ngừng học đều có khả năng bị thế hệ sau vượt qua. Huyền học cũng không phải ngoại lệ.

Người trước có lợi thế rất lớn về kinh nghiệm. Ba mươi năm xem lá số, xem nhà, dạy học và gặp người là một tài sản mà người trẻ không thể có ngay. Có những cái nhìn về con người, những kinh nghiệm thành bại, những trường hợp đặc biệt mà sách không ghi được.

Nhưng kinh nghiệm ấy chỉ tiếp tục là lợi thế khi nó còn được học hỏi, kiểm tra và bồi đắp.

Nếu ba mươi năm kinh nghiệm thực chất chỉ là một cách luận được lặp lại suốt ba mươi năm, còn người học trò dùng mười năm để đọc thêm, kiểm chứng thêm, học thêm ngôn ngữ, tiếp cận văn bản gốc, thống kê dữ liệu và sửa những điều chưa hợp lý, thì khoảng cách giữa hai người tất nhiên sẽ thay đổi.

Có câu tôi rất thích trong chính đoạn mở đầu của 《Khuyến Học》:

「學不可以已。」Học bất khả dĩ dĩ.

Việc học không thể dừng.

Câu ấy không chỉ dành cho học trò.

Người làm Thầy càng phải nhớ.

Bởi nếu học trò phải tiếp tục học còn Thầy thì cho rằng mình đã học đủ, cuối cùng chính danh xưng “Thầy” lại trở thành chỗ làm mình đứng lại.

Điều đáng quý của người làm Thầy không phải là tìm cách giữ cho học trò mãi ở dưới mình, mà là đủ rộng lòng để nhìn thấy chỗ họ đã làm tốt hơn.

Có chỗ trò hơn thì thừa nhận trò hơn.

Có điều trò đúng thì nghe lại.

Có phương pháp mới đáng giá thì cùng nghiên cứu.

Có chỗ mình từng dạy chưa đúng thì sửa.

Thầy học lại từ trò không làm mất đi vị trí của người Thầy.

Trái lại, học trò có thể đi xa đến mức một ngày nào đó khiến chính Thầy phải học lại từ họ, đôi khi mới là kết quả đẹp nhất của việc truyền dạy.

“Sóng sau Trường Giang xô sóng trước” vốn cũng là lẽ tự nhiên. Người sau được đứng trên những gì người trước đã tích lũy thì đáng lẽ phải có điều kiện đi xa hơn.

Nếu thế hệ nào cũng chỉ dừng đúng chỗ thế hệ trước đã đứng thì tri thức làm sao tiến được?

Người Thầy có thể truyền lại kinh nghiệm, tài liệu, phương pháp, những lần từng đi sai, những điều phải mất mười năm mới hiểu. Nhờ vậy, học trò không cần mất lại đúng mười năm ấy để đi qua cùng một đoạn đường. Họ có thể bắt đầu từ nơi Thầy đã đến rồi dùng thời gian của họ để bước tiếp.

Đó mới là ý nghĩa của truyền nghề.

Dạy học không phải dựng một ngọn núi để học trò mãi đứng dưới chân nhìn lên.

Dạy học là giúp người sau leo đến chỗ mình từng đứng, rồi nếu họ đủ sức thì tiếp tục leo cao hơn.

Tất nhiên, học trò giỏi lên không có nghĩa mọi điều họ nói đều đúng. Thầy vẫn phải phản biện khi cần, vẫn phải nhắc khi trò đi lệch, vẫn phải giữ tiêu chuẩn về học thuật và đạo đức.

Nhưng phản biện vì muốn trò tốt hơn hoàn toàn khác với phản bác vì sợ trò hơn mình.

Một bên là trách nhiệm của người Thầy.

Một bên là lòng đố kị.

Hai điều ấy đôi khi biểu hiện bên ngoài rất giống nhau, nhưng chính người trong cuộc thường biết rõ lòng mình đang ở đâu.

Thấy học trò có quan điểm mới, mình phản biện vì thấy căn cứ của họ chưa đủ, hay chỉ vì khó chịu khi họ không còn nói giống mình?

Thấy học trò được nhiều người biết đến, mình lo họ đi quá nhanh nên muốn nhắc, hay thực ra trong lòng không vui vì họ bắt đầu có vị trí riêng?

Thấy họ làm được điều mình chưa làm được, mình muốn học thêm hay muốn tìm lỗi để kéo họ xuống?

Những câu ấy người làm Thầy đôi khi cũng nên tự hỏi.

Tuân Tử nói màu xanh lấy từ chàm mà còn xanh hơn chàm; băng vốn từ nước mà lại lạnh hơn nước.

「青，取之於藍，而青於藍；冰，水為之，而寒於水。」Thanh, thủ chi ư lam, nhi thanh ư lam; băng, thủy vi chi, nhi hàn ư thủy.

Cái sau sinh ra từ cái trước nhưng hoàn toàn có thể đạt đến một mức khác.

Người Thầy không mất đi giá trị chỉ vì học trò giỏi hơn.

Nếu một học trò từ những điều mình truyền lại mà đi được xa hơn, đó chính là bằng chứng những gì mình dạy không chết ở trong lớp học.

Nó đã sinh thêm một đời sống mới.

Bởi vậy, người làm Thầy thực sự nên có một mong cầu rất giản dị:

Học trò sau này phải có người giỏi hơn mình.

Nếu dạy nhiều năm mà tất cả học trò cuối cùng chỉ biết đúng bằng những gì mình đã biết, chỉ nói lại những gì mình đã nói, không ai vượt được giới hạn của mình, đôi khi người Thầy cũng nên tự hỏi: mình đã thật sự truyền nghề, hay mới chỉ tạo ra những bản sao?

Thanh xuất ư lam, nhi thanh ư lam.

Sóng sau đẩy sóng trước không phải bi kịch của sóng trước.

Người sau đi xa hơn cũng không làm mất công lao của người đi trước.

Và nếu một ngày học trò thực sự vượt qua mình, người làm Thầy nên vui.

Bởi có lẽ đó chính là một trong những thành tựu đẹp nhất của nghề dạy học.