Phản cầu chư kỷ

Việc học cuối cùng vẫn phải quay về chính mình

反求諸己

Trong 《Mạnh Tử · Ly Lâu thượng – 孟子·離婁上》 có câu:

「行有不得者，皆反求諸己。」Hành hữu bất đắc giả, giai phản cầu chư kỷ.

Nghĩa là: Việc làm có chỗ chưa đạt được như mong muốn thì trước hết quay lại tìm nguyên nhân ở chính mình. Mạnh Tử nói rộng hơn rằng yêu người mà người chưa thân thì xem lại lòng nhân của mình; trị người chưa được thì xét lại trí của mình; giữ lễ với người mà chưa được đáp lại thì xem lại sự kính của mình. Tinh thần chung là trước khi trách hoàn cảnh hay người khác, hãy quay về xét phần của chính mình trước.

Việc học cũng vậy.

Đừng gửi toàn bộ việc học của mình vào tay người Thầy.

Người Thầy có thể chỉ đường, dựng hệ thống, sửa chỗ sai, giúp mình tránh những đoạn vòng. Nhưng con đường dưới chân vẫn phải tự mình bước. Thầy không thể đọc thay từng trang sách, suy nghĩ thay từng vấn đề, thực hành thay từng phương pháp rồi cầm tay dẫn mình từng li từng tí cho đến cuối con đường.

Trời tối thì có đèn đường, nhưng có đèn không có nghĩa là mình không cần bước.

Người mới học rất dễ mang một mong cầu như vậy. Có Thầy rồi thì muốn câu hỏi nào cũng được trả lời. Gặp chỗ khó thì mong Thầy tháo ngay. Chưa hiểu thì chờ Thầy giảng lại. Không biết đọc sách gì thì hỏi Thầy. Không biết nghiên cứu tiếp thế nào cũng chờ Thầy sắp sẵn.

Dần dần, việc học vốn là việc của mình lại trở thành một việc phải chờ người khác thúc đẩy.

Đến lúc Thầy bận, trả lời chậm, không thể chỉ riêng từng chi tiết, trong lòng lại sinh thất vọng. Có người nghĩ mình không được quan tâm. Có người cho rằng Thầy chưa truyền hết. Có người gặp chỗ khó mà vẫn được yêu cầu tự đọc, tự làm thì lại nghĩ Thầy không tận tâm.

Rồi trách.

Rồi chán.

Rồi đổi Thầy.

Người Thầy mới xuất hiện, cách nói mới, tài liệu mới, phương pháp mới, mọi thứ lại hấp dẫn. Nhưng đi được một đoạn, việc học lại khó. Người Thầy mới cũng không thể lúc nào cũng cầm tay dẫn từng bước.

Thế là chuyện cũ lại lặp lại.

Nếu cái cần sửa nằm ở tâm lý ỷ lại của chính mình thì đổi bao nhiêu người Thầy cũng có thể vẫn đi đến cùng một chỗ.

「行有不得者，皆反求諸己。」

Học chưa được, trước hết nên quay lại hỏi mình.

Đoạn này mình đã đọc kỹ chưa?

Nguồn cần tra đã tra chưa?

Bài Thầy giảng đã xem lại chưa?

Phương pháp đã thực hành đủ chưa?

Một câu hỏi trước khi đem hỏi Thầy, mình đã tự nghĩ được đến đâu?

Rất nhiều khi, người học muốn một câu trả lời nhanh hơn là muốn tự mình đi qua quá trình tìm ra câu trả lời.

Nhưng kiến thức được người khác nói cho nghe và kiến thức chính mình phải đọc, phải nghĩ, phải sai rồi sửa là hai thứ rất khác nhau.

Một đoạn cổ thư không hiểu, cuối cùng vẫn phải tự mình đọc lại.

Một lá số luận chưa ra, cuối cùng vẫn phải tự mình ngồi xuống phân tích.

Một phương pháp chưa thông, Thầy có thể giảng nguyên lý, nhưng muốn biến thành năng lực thì phải qua rất nhiều trường hợp chính mình làm, chính mình sai rồi chính mình sửa.

Người Thầy là người dẫn đường, không phải chiếc nạng có trách nhiệm đỡ học trò qua mọi chỗ gập ghềnh.

Nếu lấy Thầy làm chiếc nạng, bước chân của mình rất khó khỏe.

Nếu lấy Thầy làm người chỉ đường rồi tự rèn đôi chân của mình, việc học mới thực sự có nền.

Có một điều rất dễ nhầm: học với Thầy giỏi không có nghĩa mình tự nhiên sẽ giỏi.

Thầy có thể đưa cho mình một hệ thống tốt, nhưng mình không đọc thì hệ thống ấy vẫn nằm ngoài mình. Thầy có thể chỉ ra chỗ sai, nhưng mình không sửa thì lần sau vẫn sai như cũ. Thầy có thể nói một nguyên lý rất rõ, nhưng mình không đem nó vào trường hợp thực tế thì vài tháng sau vẫn chỉ nhớ được câu chữ.

Không chịu đọc thì không ai đọc thay.

Không chịu nghĩ thì không ai nghĩ thay.

Không chịu thực hành thì nghe thêm bao nhiêu bài giảng, kiến thức vẫn là của người khác.

Thầy này rồi Thầy khác, khóa học này rồi khóa học khác, mỗi người có thể cho mình một điều, mở thêm một góc nhìn, giúp bớt một đoạn đường vòng. Nhưng không ai có thể biến một người thành người nghiên cứu giỏi nếu chính người ấy không chịu học.

Bởi vậy, càng đòi hỏi người Thầy làm thay nhiều việc thuộc trách nhiệm của mình thì việc học càng nặng.

Ngược lại, khi hiểu rõ phần nào thuộc về Thầy, phần nào thuộc về mình thì mọi thứ trở nên đơn giản hơn.

Phần của Thầy là dạy cho có hệ thống, chỉ cái gốc, giải thích nguyên lý, sửa chỗ sai, hướng dẫn phương pháp và giúp học trò nhìn ra con đường.

Phần của học trò là đọc.

Là nghĩ.

Là làm.

Là sai rồi sửa.

Là biến điều được dạy thành năng lực của chính mình.

Học không phải cứ đưa tay ra ngoài xin thêm lời giải.

Học còn là xây lấy khả năng tự tìm lời giải.

Mỗi ngày tự mở sách ra đọc một đoạn. Gặp chỗ chưa hiểu thì tra trước. Có câu hỏi thì thử nghĩ và tự giải trước. Học một phương pháp thì đem ra thực hành. Được Thầy sửa một lần thì ghi lại để lần sau tự nhận ra.

Chưa hiểu thì đọc lại.

Chưa chắc thì kiểm chứng.

Thiếu nền thì quay lại học nền.

Sai thì sửa.

Làm như vậy lâu ngày, câu hỏi mang đến cho Thầy cũng sẽ khác.

Không còn chỉ là:

“Thầy xem giúp con chỗ này.”

Mà sẽ thành:

“Con đã đọc phần này, hiểu theo cách này, thử làm như thế này, nhưng còn mắc ở điểm này.”

Hai câu hỏi nghe gần giống nhau nhưng thực ra thể hiện hai tầng học khác hẳn.

Một bên đưa vấn đề cho Thầy giải.

Một bên đã tự đi đến chỗ mình không thể đi tiếp rồi mới nhờ Thầy chỉ.

Người học càng chủ động, người Thầy càng có thể dẫn sâu.

Bởi thời gian trên lớp không còn phải dùng để giải những việc học trò hoàn toàn có thể tự tra, tự đọc, mà có thể dành cho những chỗ thật sự khó, những vấn đề cần kinh nghiệm và những tầng sâu mà người mới chưa đủ nền để tự nhìn thấy.

Học đến một lúc sẽ hiểu: Thầy tốt chưa chắc là người trả lời cho mình mọi câu hỏi.

Có khi Thầy tốt lại là người biết câu nào nên trả lời, câu nào chỉ cho nguồn để mình tự tìm, câu nào cố tình để mình phải nghĩ thêm vài ngày.

Bởi trả lời hết có thể làm học trò thấy dễ chịu hôm nay, nhưng chưa chắc làm họ mạnh hơn ngày mai.

Một người Thầy thực sự có trách nhiệm không nên khiến học trò càng học càng phụ thuộc vào mình.

Ngược lại, càng học lâu, học trò phải càng có khả năng tự đi.

Ban đầu cần Thầy chỉ từng bước.

Sau đó chỉ cần Thầy sửa những chỗ lệch.

Rồi đến lúc có thể tự đọc, tự nghiên cứu, tự xây một lập luận, đem kết quả đến cùng Thầy bàn lại.

Đó mới là quá trình trưởng thành của người học.

Cũng vì thế, không nên giao hứng thú học tập của mình cho thái độ của người Thầy quyết định.

Thầy hôm nay bận không có nghĩa hôm nay mình không học được.

Một câu hỏi chưa được trả lời không có nghĩa phải để cả việc học đứng lại.

Không được quan tâm riêng nhiều như mong muốn cũng không có nghĩa con đường của mình mất hướng.

Trong tay vẫn còn sách.

Trong đầu vẫn còn câu hỏi.

Trước mắt vẫn còn trường hợp để thực hành.

Thì vẫn còn việc để làm.

Đến một lúc, người học sẽ thấy điều quý nhất Thầy cho mình không phải là vài trăm câu trả lời.

Mà là một cách để sau này gặp câu hỏi thứ một nghìn, mình biết tự tìm câu trả lời ở đâu.

Đó mới là cái học có thể mang đi lâu dài.

“Phản cầu chư kỷ – 反求諸己” cũng không có nghĩa mọi lỗi đều đổ về mình hay không được quyền nhìn nhận thiếu sót của người dạy. Thầy dạy sai thì vẫn phải biết là sai. Hệ thống có vấn đề thì vẫn phải kiểm tra. Phương pháp không phù hợp thì có thể thay.

Nhưng trước khi kết luận rằng mình không tiến vì Thầy, vì khóa học, vì không được quan tâm đủ, cũng nên quay lại xem phần của chính mình đã làm đến đâu.

Đã học hết phần được giao chưa?

Đã đọc những gì cần đọc chưa?

Đã thực hành đủ chưa?

Hay mới chỉ nghe giảng, ghi chép rồi chờ câu trả lời tiếp theo?

Khi chính mình trở thành chỗ dựa cho việc học của mình, mọi thứ bắt đầu khác.

Gặp câu khó không còn hoảng.

Thầy bận cũng không chán.

Một thời gian không được chỉ dẫn vẫn biết phải đọc gì, kiểm chứng gì, làm gì tiếp theo.

Khi ấy người Thầy mới thật sự có thể đưa mình đi xa hơn.

Bởi Thầy không còn phải kéo mình từng bước.

Thầy chỉ cần chỉ một hướng, mình đã có thể tự đi rất xa rồi quay lại.

「行有不得者，皆反求諸己。」Hành hữu bất đắc giả, giai phản cầu chư kỷ.