Thận ngôn thận hành

Biết thì chưa đủ, còn phải biết lúc nào nên nói và nói đến đâu

慎言慎行

“Thận ngôn thận hành – 慎言慎行” là cách nói quen thuộc về việc cẩn trọng trong lời nói và việc làm. Tinh thần ấy được nói rất rõ trong 《Chu Dịch · Hệ Từ thượng – 周易·繫辭上》:

「言行，君子之樞機，樞機之發，榮辱之主也。言行，君子之所以動天地也，可不慎乎？」Ngôn hành, quân tử chi xu cơ; xu cơ chi phát, vinh nhục chi chủ dã. Ngôn hành, quân tử chi sở dĩ động thiên địa dã, khả bất thận hồ?

Nghĩa là: Lời nói và việc làm là chỗ then chốt của người quân tử. Một khi đã phát ra thì có thể liên quan đến vinh hay nhục. Lời nói và việc làm có sức ảnh hưởng rất lớn, sao có thể không thận trọng?

Trong quẻ Di – 頤 của 《Chu Dịch》 còn có câu:

「君子以慎言語，節飲食。」Quân tử dĩ thận ngôn ngữ, tiết ẩm thực.

Nghĩa là: Người quân tử lấy việc thận trọng lời nói, tiết chế ăn uống để tự dưỡng mình.

Người làm Tử Vi, Phong Thủy lại càng nên nghĩ kỹ về chữ “thận” này.

Kiến thức của mình không phải thứ để đem ra thử cho vui. Một lời luận cũng không phải món quà vô hại, thích thì nói vài câu, cao hứng thì phán thêm vài việc. Có những lúc mình tưởng đang giúp người khác, nhưng nói không đúng lúc, không đúng việc, không đủ căn cứ thì cuối cùng lại làm khó cả họ lẫn mình.

Nước đổ xuống mảnh đất khô, cây cỏ có thể nhờ đó mà sống. Nhưng nước đổ vào một chiếc thùng thủng thì đổ bao nhiêu cũng chảy hết.

Lời tư vấn cũng vậy.

Người thật sự đang có việc, có nhu cầu muốn hiểu tình thế để biết nên làm gì, một câu nói đúng chỗ có khi giúp họ rất nhiều. Nhưng người chỉ hỏi cho vui, tò mò muốn biết “Thầy xem được đến đâu”, hoặc đem lá số ra thử tài thì chưa chắc những điều mình nói đã đem lại ích lợi gì.

Người mới biết luận một chút thường rất dễ cao hứng.

Ngồi uống trà, ăn cơm, gặp bạn bè, vừa biết ngày giờ sinh đã muốn xem vài câu. Người nghe thấy đúng một hai việc thì trầm trồ, mình lại càng có hứng. Từ tính cách nói sang công việc, từ công việc nói sang hôn nhân, rồi từ hôn nhân nói đến vận hạn, con cái, sức khỏe. Có khi những chuyện người ta chưa hỏi, mình cũng tiện miệng nói luôn.

Lúc ấy người nói thấy mình đang thể hiện được khả năng, người nghe cũng thấy thú vị.

Nhưng lời đã nói ra thì rất khó lấy lại.

Có những điều mình chỉ nói là một khả năng, người nghe về nhà lại nhớ thành chuyện chắc chắn sẽ xảy ra. Có câu mình thuận miệng nói vui, họ lại đem về lo thật. Có việc chỉ là một dấu hiệu nhỏ, truyền từ người này sang người khác vài lần lại thành một lời phán rất nặng.

Người nói có thể vài hôm sau đã quên.

Người nghe đôi khi nhớ nhiều năm.

Bởi lời luận về công việc, tiền bạc, hôn nhân, con cái, sức khỏe hay tai họa không giống một câu chuyện phiếm. Có người nghe xong sẽ thay đổi một quyết định lớn. Có người đang sống bình thường lại bắt đầu lo. Có người chỉ vì nghe một câu về vợ chồng mà từ đó nhìn người bên cạnh bằng con mắt nghi ngờ. Có người nghe nói năm ấy “vận xấu”, rồi cả năm chuyện gì xảy ra cũng đem ghép vào lời đã nghe.

Đáng lẽ lời nói chỉ là một phần tham khảo, cuối cùng lại trở thành một cái bóng đi theo người ta.

Nhiều chuyện bắt đầu chỉ vì người luận đang quá hứng.

Được người khác khen thì nói thêm một chút. Thấy họ ngạc nhiên thì luận thêm một việc. Vừa nói trúng một chuyện lại muốn nói tiếp để chứng minh mình còn nhìn được nhiều hơn.

Cứ như vậy, điều cần nói đã hết mà lời vẫn chưa chịu dừng.

Đây là chỗ người làm nghề phải tự giữ.

Không phải nhìn ra điều gì cũng cần nói hết.

Không phải ai hỏi cũng phải xem.

Không phải người ta tò mò thì mình có trách nhiệm thỏa mãn sự tò mò ấy.

Và càng không phải nhìn thấy một dấu hiệu bất lợi là phải nói theo cách nặng nhất để chứng minh mình nhìn sâu.

Có những người mang ngày giờ sinh của bạn bè, đồng nghiệp, người yêu, thậm chí người chẳng hề biết mình đang bị đem ra xem, rồi hỏi: “Người này có ngoại tình không?”, “Người kia có ly hôn không?”, “Người nọ có giàu không?”, “Sau này hai người này có bỏ nhau không?”

Những chuyện như vậy nghe thì vui miệng, nhưng người có lá số còn không biết mình đang bị đem ra bàn luận.

Biết dừng ở đây cũng là một phần của thận ngôn.

Kiến thức Huyền học không nên biến thành trò mua vui trên bàn trà.

Cũng không nên nghĩ rằng mình nhìn thấy gì nói hết đó mới gọi là thật lòng hay có tâm.

Có những điều nói ra không giúp người nghe giải quyết được gì, chỉ khiến họ nặng lòng hơn.

Có những khả năng bất lợi nên cảnh báo, nhưng phải nói đúng mức của nó.

Có việc còn quá xa, dữ liệu chưa đủ, bản thân mình cũng chưa chắc, vậy thì không nên vì muốn gây ấn tượng mà biến một khả năng thành lời khẳng định.

Tưởng là giúp, đôi khi lại thành hại.

Tưởng người ta cần biết, nhưng thật ra biết rồi họ chẳng làm được gì ngoài lo.

Tưởng mình đã giải thích rõ đây chỉ là khả năng, nhưng người nghe lại chỉ nhớ đúng phần đáng sợ nhất.

Vài năm sau, chuyện không xảy ra như lời mình nói, họ có thể quay lại trách.

Hoặc tệ hơn, chính vì tin lời ấy mà họ đã thay đổi cách sống, cách đối xử với người thân hay một quyết định quan trọng.

Đến lúc đó giải thích rằng: “Ngày ấy tôi chỉ nói khả năng thôi”, đôi khi đã quá muộn.

Bởi vậy, thận ngôn không chỉ là sợ nói sai.

Nó còn là biết cân nhắc một lời nói ra sẽ đi vào lòng người khác như thế nào.

Người nghe đang ở trạng thái nào?

Họ có đủ khả năng hiểu đúng điều mình nói không?

Điều này có thật sự cần thiết cho vấn đề họ đang hỏi không?

Nói ra rồi họ có thể làm gì với thông tin ấy?

Có những điều đúng về mặt kỹ thuật nhưng chưa chắc đã cần nói ngay.

Một bác sĩ không phải cứ biết hết mọi nguy cơ là đem tất cả nguy cơ có xác suất rất thấp ra dọa bệnh nhân. Người tư vấn cũng vậy. Cái khó không nằm ở chỗ nhìn thấy được bao nhiêu, mà còn ở chỗ biết chọn cái gì cần nói và nói đến mức nào.

Đó mới là nghề.

Người thật sự cần tư vấn thì xem cho cẩn thận.

Việc thật sự cần nói thì nói cho có căn cứ.

Điều chắc thì nói là chắc.

Điều mới có khả năng thì phải nói đúng là khả năng.

Điều chưa đủ dữ liệu thì để ngỏ.

Điều không thuộc phạm vi mình biết thì nói thẳng là không biết.

Còn những câu hỏi chỉ để thử tài, mua vui hoặc xem mình “có nhìn ra được không”, bỏ qua được thì nên bỏ.

Biết từ chối một cuộc xem vu vơ không phải là làm cao.

Đó chỉ là biết kiến thức và lời nói của mình cần được dùng đúng chỗ.

Thời gian của người làm nghề có hạn, tâm lực cũng có hạn. Dành chúng cho một trường hợp thực sự cần còn hơn đem đi rải vào những chuyện không đâu, rồi sau đó lại phải mất thời gian giải thích một câu bị hiểu sai, sửa một lời đã nói quá hoặc tự nhiên bị kéo vào chuyện riêng của người khác.

《Chu Dịch》 gọi lời nói và việc làm là “xu cơ – 樞機”.

“Xu – 樞” là cái chốt của cánh cửa. “Cơ – 機” là bộ phận then chốt làm phát động một cơ cấu. Ý nói có những thứ nhìn rất nhỏ, nhưng một khi đã phát động thì hậu quả đi rất xa. Lời nói cũng vậy.

Nói khi còn ở trong miệng thì mình làm chủ nó.

Nói ra rồi, nó đi vào đầu người khác, qua cách hiểu của người khác, rồi lại có thể được kể cho người thứ ba.

Đến lúc ấy chưa chắc mình còn làm chủ được nữa.

Vì vậy, càng biết nhiều càng phải biết giữ lời.

Không phải để giấu nghề.

Không phải vì sợ nói.

Mà vì biết một câu mình nói ra có thể nhẹ với mình nhưng rất nặng đối với người nghe.

「言行，君子之樞機……可不慎乎？」Ngôn hành, quân tử chi xu cơ… khả bất thận hồ?

Lời nói và việc làm là chỗ then chốt của một người, sao có thể không cẩn trọng?

Người làm nghề Huyền học càng nên nhớ điều ấy.

Đừng vì một phút cao hứng của mình mà làm người khác lo nhiều năm.

Đừng vì muốn chứng minh mình giỏi mà nói những điều vốn không cần nói.