無恆產而有恆心者，惟士為能 · Vô hằng sản nhi hữu hằng tâm giả, duy sĩ vi năng
Trong 《Mạnh Tử · Lương Huệ Vương thượng – 孟子·梁惠王上》 có câu:
「無恆產而有恆心者，惟士為能。」
Vô hằng sản nhi hữu hằng tâm giả, duy sĩ vi năng.
Người không có một sinh kế ổn định mà vẫn giữ được cái tâm bền vững, chỉ những người có sự tu dưỡng rất cao mới làm được.
Mạnh Tử nói câu này trong một văn cảnh rộng hơn. Ông cho rằng nếu đời sống của người dân không đủ để phụng dưỡng cha mẹ, nuôi vợ con, những năm khó khăn lại luôn phải lo đến chuyện sinh tồn, thì rất khó đòi hỏi họ lúc nào cũng giữ được một đời sống ổn định về tinh thần và đạo lý.
Đọc đến đây, tôi nghĩ nhiều đến người học và làm nghề Huyền học.
Chúng ta thường nói rất nhiều về cái học, cái Đạo, về tâm của người làm nghề, về việc không nên chạy theo danh lợi. Những điều ấy cần thiết. Nhưng nếu nói mãi về thanh cao mà quên rằng một người vẫn phải ăn, phải ở, phải nuôi gia đình, phải chữa bệnh, phải mua sách, phải dành thời gian nghiên cứu, thì cái học ấy rất dễ rơi vào một chỗ không thật với đời sống.
Người làm nghề cũng cần tiền.
Vấn đề chưa bao giờ nằm ở việc có kiếm tiền hay không.
Vấn đề nằm ở kiếm bằng cách nào, cần bao nhiêu, dùng vào việc gì và đến lúc nào thì tiền bắt đầu điều khiển ngược lại mình.
Ngày mới vào nghề, người ta rất dễ nghĩ rằng có nhiều khách là tốt, thu nhập càng cao càng chứng tỏ mình đang đi đúng đường. Nhìn người khác mở lớp đông, có nhiều người theo học, mua nhà, mua xe, đi đây đi đó, trong lòng khó tránh khỏi một chút so sánh.
Mình cũng muốn nhanh hơn.
Muốn đông khách hơn.
Muốn mở lớp lớn hơn.
Muốn có nhiều người biết đến hơn.
Cũng giống như đầu tư, rất dễ nhìn một người vừa có một khoản lời lớn rồi quên rằng mình không biết họ đã chịu rủi ro bao nhiêu, vốn của họ thế nào, mục tiêu của họ là gì và kết quả ấy có duy trì được mười năm hay không.
Cái học và cái nghề cũng vậy.
Không có một tốc độ chung cho tất cả mọi người.
Một người có gia đình phải nuôi, cha mẹ đã lớn tuổi và hai con đang đi học không thể tổ chức đời sống giống một người trẻ chưa có nhiều trách nhiệm.
Một người đã có nguồn thu ổn định từ nghề khác có thể dành vài năm nghiên cứu mà chưa cần nghĩ nhiều đến doanh thu.
Một người đã quyết định sống hoàn toàn bằng nghề tư vấn thì lại buộc phải tính bài toán khác.
Điều người khác làm được chưa chắc đã là điều mình nên làm.
Đây là lý do trước khi nghĩ đến kiếm thật nhiều, có lẽ phải biết mức sống nào khiến mình đủ ổn để làm nghề tử tế.
“Đủ” ở đây không phải nghèo.
Càng không phải tự an ủi rằng có ít cũng được.
Nó là một con số khá thực tế.
Một tháng gia đình cần bao nhiêu.
Một năm cần bao nhiêu.
Bao nhiêu cho nhà ở.
Bao nhiêu cho con cái.
Bao nhiêu để phụng dưỡng cha mẹ.
Bao nhiêu cho bảo hiểm, sức khỏe, sách vở, thiết bị, đi thực địa và những khoản bất thường.
Nếu nghỉ làm ba tháng thì có sống được không?
Nếu một năm số khách giảm một nửa thì có phải nhận bất cứ việc gì để tồn tại không?
Nếu muốn dành sáu tháng viết một cuốn sách thì lấy đâu ra thời gian và kinh phí để làm việc ấy?
Những câu hỏi đó nghe chẳng có vẻ gì là Huyền học.
Nhưng lại quyết định rất nhiều đến chất lượng của một đời làm Huyền học.
Một người ngày nào cũng bị tiền thúc sau lưng rất khó thong thả với cái học.
Khách hỏi một vấn đề chưa đủ dữ liệu, lẽ ra nên nói chưa luận được, nhưng khoản tiền ấy lại đang cần.
Một người muốn học thêm một năm nền tảng, nhưng nếu không mở lớp ngay thì không đủ chi phí.
Một phương pháp biết rằng cần kiểm chứng thêm, nhưng thị trường đang quan tâm, chậm vài tháng lại sợ người khác làm trước.
Một khách đã lệ thuộc quá nhiều, đáng lẽ nên khuyên họ dừng xem một thời gian, nhưng họ lại là nguồn thu rất đều.
Một sản phẩm có thể bán được nếu quảng cáo mạnh vào nỗi sợ, còn nếu nói đúng giới hạn thì lại khó bán hơn.
Khi kinh tế quá chật, mỗi quyết định nghề nghiệp đều bị thêm một lực kéo.
Không phải ai cũng vì thế mà làm sai.
Nhưng phải thừa nhận rằng khả năng giữ nguyên tắc dễ hơn rất nhiều khi mình không bị dồn đến chân tường.
Đó là một tầng nghĩa rất thực tế của câu:
「無恆產而有恆心者，惟士為能。」
Muốn giữ được “hằng tâm”, đời sống cũng cần một mức “hằng sản”.
“Hằng sản” ngày nay không nhất thiết là ruộng đất như thời Mạnh Tử. Có thể hiểu rộng hơn là một nền sinh kế tương đối ổn định: nguồn thu, khoản dự phòng, tài sản vừa đủ, bảo hiểm, kỹ năng có thể kiếm sống và một cấu trúc chi tiêu không thường xuyên đặt mình vào tình trạng thiếu trước hụt sau.
Có nền ấy, người làm nghề mới bắt đầu có một thứ rất quý:
quyền được nói không.
Không nhận một khách không phù hợp.
Không nhận một công việc vượt quá chuyên môn.
Không phải mở lớp chỉ vì tháng này thiếu tiền.
Không phải viết một nội dung mình không tin chỉ vì nó dễ thu hút.
Không phải giữ một mối hợp tác không còn lành mạnh chỉ vì sợ mất doanh thu.
Không phải đánh đổi sức khỏe lấy số lượng khách.
Không phải vì một vài tháng khó khăn mà đem toàn bộ tích lũy nghề nghiệp ra đổi lấy tiền ngắn hạn.
Tiền lúc ấy không còn chỉ là thứ để mua đồ.
Nó mua lại khoảng cách giữa mình và sự ép buộc.
Khoảng cách ấy rất quan trọng.
Một người có sáu tháng dự phòng đứng trước một quyết định khác với người chỉ còn đủ tiền sống hai tuần.
Không phải người có tiền tự nhiên sáng suốt hơn.
Chỉ là họ có thêm thời gian để nghĩ.
Mà rất nhiều quyết định sai trong đời xảy ra không hẳn vì người ta không biết đúng sai, mà vì hoàn cảnh không cho họ đủ khoảng trống để chọn điều mình biết là đúng.
Tiền vì vậy có một giá trị mà người trẻ đôi khi chưa nhìn thấy.
Không chỉ là tiêu dùng.
Không chỉ là nhà đẹp, xe tốt hay những thứ có thể cho người khác nhìn thấy.
Giá trị lớn của tiền là mua lại một phần quyền tự chủ đối với thời gian.
Có khoản dự phòng, khi sức khỏe có vấn đề mình có thể nghỉ.
Có nền tài chính tương đối vững, khi cha mẹ cần mình có thể bớt công việc vài tuần.
Có tích lũy, mình có thể dành một giai đoạn để viết sách mà không phải ngày nào cũng nghĩ hôm nay phải kiếm bao nhiêu.
Có một nguồn thu ổn định, mình có thể từ chối những dự án làm nhanh nhưng đi ngược cách làm nghề của mình.
Có vốn, một nhóm nghiên cứu có thể dành tiền mua sách, số hóa tài liệu, xây dựng dữ liệu và làm những việc chưa tạo ra doanh thu ngay.
Đó là lúc tiền phục vụ cái học.
Tôi cho rằng người làm nghề rất nên hiểu điều này sớm.
Bởi nếu không, người ta thường chỉ có hai cực.
Một cực coi tiền là thước đo thành công: khách càng nhiều càng tốt, doanh thu càng lớn càng hay.
Cực kia lại ngại nói về tiền, cứ như đã làm nghề học thuật thì nhắc đến thu nhập là mất thanh cao.
Cả hai đều không thật.
Người nghiên cứu vẫn phải sống.
Người Thầy vẫn phải nuôi gia đình.
Một Học quán vẫn phải trả lương, thuê địa điểm, mua thiết bị, duy trì hệ thống.
Một cuốn sách muốn làm tử tế cần tiền in, biên tập, mua bản quyền nếu có.
Một kho dữ liệu lớn cần máy chủ, phần mềm và người quản lý.
Chữ “Tâm” không thanh toán được những khoản đó.
Nhưng tiền cũng không thể thay chữ “Tâm”.
Hai việc phải đứng cạnh nhau.
Có nguồn lực để làm việc.
Và có nguyên tắc để biết nguồn lực ấy không được phép dẫn mình đi đâu.
Trong đầu tư người ta hay nói đến kỷ luật.
Làm nghề cũng có một dạng kỷ luật tài chính.
Không lấy tháng tốt nhất làm chuẩn cho mức sống cả năm.
Không thấy một khóa đông học viên rồi lập tức tăng toàn bộ chi phí cố định.
Không vì có nhiều khách vài tháng mà tưởng dòng tiền ấy sẽ tồn tại mãi.
Không vay quá khả năng chỉ để giữ một hình ảnh thành công.
Không lấy toàn bộ tiền kiếm được đem trở lại mở rộng công việc đến mức gia đình không còn lớp dự phòng nào.
Không nhập nhằng tiền cá nhân với tiền của tổ chức.
Những điều ấy nghe rất bình thường.
Nhưng chính cái bình thường giữ cho một người có thể đi được hai mươi, ba mươi năm.
Nghề nào cũng có mùa.
Có giai đoạn nhiều người tìm đến.
Có giai đoạn thị trường thay đổi.
Có khi một phương pháp đang được quan tâm rồi vài năm sau nguội đi.
Có lúc bản thân mình khỏe, làm được rất nhiều.
Có lúc phải giảm công việc.
Có những năm thuận lợi.
Cũng có năm không thuận.
Nếu mỗi lần lên xuống đều khiến cả đời sống tài chính chao đảo thì rất khó giữ được sự bình tĩnh để nghiên cứu lâu dài.
Người làm nghề vì vậy không nhất thiết phải giàu nhanh.
Quan trọng hơn là giàu dần về khả năng lựa chọn.
Năm đầu chỉ đủ sống.
Vài năm sau có khoản dự phòng.
Sau nữa có thể dành tiền mua sách mà không phải cân nhắc quá nhiều.
Có thể dành một tuần đi khảo sát mà không tiếc những ngày không nhận khách.
Có thể dành thời gian hướng dẫn một học viên giỏi dù việc ấy chưa tạo ra doanh thu.
Có thể viết một bài nghiên cứu khó, ít người đọc, thay vì ngày nào cũng phải sản xuất thứ dễ được chú ý.
Có thể dành vài tháng làm lại một phần hệ thống vì biết nó chưa tốt.
Đó cũng là một dạng “giàu”.
Không ồn ào.
Nhưng rất thật.
Có lẽ người nghiên cứu cảm nhận rõ nhất giá trị này khi bắt đầu có tuổi.
Khi còn trẻ, thiếu thời gian có thể bù bằng thức đêm.
Thiếu tiền có thể làm thêm.
Thiếu sức có thể cố.
Đến một giai đoạn, cách ấy không còn bền.
Một giờ yên tĩnh bắt đầu quý hơn một món đồ.
Một ngày không có lịch bắt đầu đáng giá.
Một tuần được đọc sách mà không ai thúc bắt đầu trở thành xa xỉ.
Đến lúc ấy mới thấy tiền dùng đúng có thể đổi được những thứ mà tiền trực tiếp không mua được.
Nó không mua được sức khỏe.
Nhưng có thể cho mình điều kiện nghỉ trước khi sức khỏe quá tệ.
Không mua được tình thân.
Nhưng có thể giúp mình bớt một buổi làm để về ăn cơm với cha mẹ.
Không mua được tri thức.
Nhưng mua được sách và thời gian để đọc.
Không mua được một công trình nghiên cứu tốt.
Nhưng tạo ra khoảng trống để người nghiên cứu làm việc mà chưa phải nghĩ đến việc bán kết quả ngày mai.
Không mua được tự do hoàn toàn.
Nhưng có thể mua được một phần quyền lựa chọn cách mình sử dụng đời mình.
Đó là lý do tích lũy chậm không có gì đáng xấu hổ.
Trong một thế giới rất thích khoe kết quả nhanh, sự chậm đôi khi lại khó chịu.
Người này vừa mở lớp đã đông.
Người kia làm vài năm đã có nhà.
Người khác đã xây một hệ thống lớn.
Mình nhìn lại thấy vẫn đang đọc sách, vẫn ghi từng trường hợp, vẫn tích từng khoản nhỏ.
Nhưng người khác có đường của họ.
Mình có bài toán của mình.
Điều cần biết không phải người khác đã kiếm bao nhiêu.
Mà là mình đang xây một đời sống có ngày càng vững hơn không.
Thu nhập có tăng nhưng chi phí cũng tăng nhanh hơn thì chưa chắc đã tiến.
Kiếm nhiều hơn nhưng không có thêm thời gian thì cũng nên xem lại.
Doanh thu lớn nhưng ngày nào cũng căng thẳng, không dám nghỉ, không dám từ chối khách, không có khoản dự phòng thì vẫn chưa thực sự tự do.
Ngược lại, một người thu nhập vừa phải nhưng không nợ quá sức, có khoản dự phòng, có thời gian đọc, có thể chăm gia đình và không phải làm những việc mình thấy không đúng, nhiều khi lại đang sở hữu thứ rất đáng giá.
Tiền cuối cùng phải quay lại phục vụ đời sống.
Nếu kiếm tiền khiến toàn bộ đời sống bị tiền điều khiển thì mục tiêu đã bị đảo ngược.
Cái khó là biết đâu là “đủ”.
Câu trả lời không giống nhau.
Người nuôi hai con cần một mức khác người sống một mình.
Người có cha mẹ già cần dự phòng khác.
Người muốn xây tổ chức khác người chỉ hành nghề cá nhân.
Người cần đi thực địa nhiều khác người chủ yếu viết sách.
Bởi vậy cũng không thể lấy con số của người khác làm chuẩn.
Chỉ có thể tự tính bài toán của mình.
Khi biết mức đủ, tiền bắt đầu có vị trí rõ hơn.
Phần dành cho đời sống.
Phần dự phòng.
Phần đầu tư.
Phần dành cho học.
Phần dành cho những dự án dài hạn.
Phần có thể cho đi.
Không cần ngày nào cũng nghĩ về tiền.
Vì cấu trúc đã có.
Đây mới là trạng thái tài chính tốt: tiền đủ quan trọng để được quản lý, nhưng không lớn đến mức chiếm toàn bộ tâm trí.
Người làm nghề càng nên tránh một vòng lặp khác: kiếm nhiều hơn rồi lập tức nâng mức sống lên ngang với mức thu nhập mới.
Nếu thu nhập tăng bao nhiêu, nhu cầu cũng tăng bấy nhiêu thì quyền lựa chọn không tăng.
Chỉ có chi phí phải gánh tăng.
Từ một căn nhà vừa đủ muốn căn lớn hơn.
Từ chiếc xe đang dùng tốt muốn đổi xe khác.
Từ một cách sống bình thường bắt đầu phải duy trì hình ảnh “Thầy thành công”.
Lúc ấy mình lại phải kiếm nhiều hơn để nuôi chính hình ảnh vừa dựng lên.
Cuối cùng không còn biết đang làm nghề để sống hay đang sống để duy trì mức tiêu dùng mà nghề đã tạo ra.
Đó là một chiếc bẫy rất kín.
Bởi người ngoài nhìn vào thấy mình ngày càng thành công.
Chỉ mình biết mình ngày càng khó dừng.
Một người tự do hơn không nhất thiết là người kiếm nhiều nhất.
Có khi là người cần ít hơn số mình có thể kiếm.
Khoảng chênh giữa hai con số ấy chính là một phần tự do.
Nó cho phép mình chậm lại.
Cho phép nghiên cứu những thứ chưa ra tiền.
Cho phép nghỉ.
Cho phép nói thật với khách dù sự thật ấy khiến mình không bán được thêm dịch vụ.
Cho phép nói với học viên rằng một phương pháp mình từng dạy cần sửa.
Cho phép từ bỏ một sản phẩm đang kiếm được tiền nếu phát hiện nó không còn phù hợp với nguyên tắc.
Đến đây mới thấy nền tảng tài chính và đạo đức nghề nghiệp không hoàn toàn tách rời nhau.
Tiền không làm con người có đạo đức hơn.
Nhưng một cấu trúc tài chính lành mạnh có thể tạo thêm không gian để con người giữ điều mình cho là đúng.
Ngược lại, một cấu trúc khiến người ta luôn bị ép phải kiếm tiền ngay rất dễ bào mòn những ranh giới ban đầu.
Mạnh Tử đã nhìn thấy điều này từ một góc rất căn bản.
Người dân phải có cái để sống.
Có thể nuôi cha mẹ.
Có thể nuôi gia đình.
Qua được năm khó.
Rồi mới có điều kiện bàn đến những chuẩn mực cao hơn.
Đừng vì thế mà hiểu rằng nghèo thì không thể giữ Đạo.
Lịch sử có rất nhiều người nghèo mà khí tiết rất cao.
Chính Mạnh Tử cũng nói người sĩ có thể giữ được “hằng tâm” dù chưa có “hằng sản”.
Nhưng ông lập tức thừa nhận đó không phải điều có thể đòi hỏi ở tất cả mọi người.
Tôi thấy cách nhìn ấy rất thực.
Con người không chỉ có tinh thần.
Còn có thân thể.
Gia đình.
Hóa đơn.
Bệnh tật.
Tuổi già.
Những trách nhiệm không thể giải quyết bằng lý tưởng.
Người muốn đi đường dài với nghề vì vậy cũng nên học cách xây một đời sống đủ vững để bảo vệ cái học của mình.
Không cần giàu thật nhanh.
Không cần thắng người khác.
Không cần nhìn xem tháng này ai kiếm được nhiều hơn.
Từng bước một.
Giữ chi phí trong khả năng.
Có dự phòng.
Tích lũy.
Đầu tư vào năng lực.
Đầu tư vào sách.
Đầu tư vào sức khỏe.
Đừng đem tiền cần cho gia đình đi đánh cược vào những cơ hội mà mình không hiểu.
Đừng vì một giai đoạn thuận lợi mà tưởng rủi ro đã biến mất.
Và đừng coi thường sức mạnh của thời gian.
Một khoản nhỏ tích đều mười năm có ý nghĩa.
Một thư viện xây từng cuốn cũng vậy.
Một kho dữ liệu ghi từng trường hợp cũng vậy.
Một đời nghiên cứu thường không được tạo ra bằng một lần bùng nổ.
Nó lớn lên khá giống một cái cây.
Ngày nào nhìn cũng thấy gần như không thay đổi.
Mười năm quay lại mới thấy đã có bóng râm.
Sau cùng, tiền rất quan trọng.
Nhưng không phải vì nó cho mình quyền khoe đã có những gì.
Điều quý hơn là nó cho mình quyền nói:
Hôm nay việc này không đúng, tôi không nhận.
Tôi đang mệt, tôi nghỉ.
Cha mẹ cần, tôi về.
Cuốn sách này cần thêm sáu tháng, tôi chưa xuất bản vội.
Phương pháp này chưa đủ chứng cứ, tôi chưa bán nó thành khóa học.
Học viên này có thể tự đi rồi, tôi không cần giữ họ ở lại.
Tôi không thích môi trường này nữa, tôi có thể rời đi.
Những câu ấy đều cần một mức tự do.
Và tự do trong đời sống thực tế thường cần một nền vật chất đủ chắc để chống lưng.
「無恆產而有恆心者，惟士為能。」
Giữ được tâm mình khi đời sống chưa có chỗ dựa là điều rất đáng kính.
Nhưng nếu có khả năng xây một nền đủ vững để cái tâm ấy không ngày nào cũng phải chống chọi với sinh kế, thì tại sao lại không?
Kiếm tiền vì thế không nhất thiết là rời xa cái học.
Nếu biết dừng đúng chỗ, tiền còn có thể bảo vệ cái học.
Bảo vệ thời gian.
Bảo vệ sức khỏe.
Bảo vệ gia đình.
Và quan trọng hơn, bảo vệ quyền được lựa chọn cách mình muốn làm nghề.
Đến lúc ấy, giàu không chỉ là có thêm bao nhiêu.
Mà là có bao nhiêu việc mình không còn buộc phải làm trái với điều mình tin.
Bài cùng tuyển tập
Đây là bài 50/51 trong tuyển tập Học và làm nghề tư vấn Huyền học.
- Bài trước: Được trao bao nhiêu, còn phải xem mình gánh được bao nhiêu
- Bài sau: Đời người không chỉ để luận, còn phải tự mình thử
