行之力則知愈進，知之深則行愈達 · Hành chi lực tắc tri dũ tiến, tri chi thâm tắc hành dũ đạt
Trương Thức – 張栻, một học giả đời Nam Tống, trong 《Luận Ngữ Giải · Tự – 論語解·序》 có câu:
「行之力則知愈進，知之深則行愈達。」
Hành chi lực tắc tri dũ tiến, tri chi thâm tắc hành dũ đạt.
Càng đem điều mình biết ra thực hành thì nhận thức càng tiến thêm; nhận thức càng sâu thì việc làm càng thông đạt.
Phía trước câu ấy, Trương Thức còn nói đại ý rằng ban đầu cứ dựa trên điều mình đã biết mà làm, rồi chính trong quá trình làm, cái biết lại tiếp tục được sửa và mở rộng.
Tôi thấy đó là một cách rất hay để nhìn chuyện chọn nghề và chọn đường sống.
Người học Tử Vi thường gặp một câu hỏi rất quen:
“Lá số này hợp nghề gì?”
Bát Tự cũng hỏi như vậy.
Kinh Dịch cũng có người hỏi nên theo con đường nào.
Người làm tư vấn nghe nhiều đến mức đôi khi chính mình cũng quen với cách đặt câu hỏi ấy, rồi vô tình biến một vấn đề rất lớn của đời người thành việc tìm một đáp án.
Kinh doanh hay làm công?
Nhà nước hay tư nhân?
Kỹ thuật hay kinh tế?
Ở lại hay đi xa?
Tiếp tục nghề hiện tại hay chuyển sang một lĩnh vực khác?
Nhiều người đến với Huyền học vì mong tìm được câu trả lời chắc chắn trước khi bước.
Điều ấy rất dễ hiểu.
Bởi lựa chọn luôn đi cùng rủi ro.
Nếu có một lá số nói cho mình biết chính xác nghề nào thành công, tại sao không hỏi?
Nhưng đời sống không đơn giản như vậy.
Một lá số có thể cho thấy nhiều thứ: cách một người phản ứng với áp lực, khả năng làm việc độc lập hay trong tổ chức, xu hướng thiên về ổn định hay biến động, khả năng giao tiếp, quản lý, nghiên cứu, kinh doanh, kỹ thuật, sáng tạo; có thể nhìn được những giai đoạn thuận lợi hơn cho sự thay đổi và những giai đoạn cần thận trọng.
Những thông tin ấy có giá trị.
Nhưng từ đó nhảy thẳng tới kết luận:
“Anh phải làm nghề này.”
thì khoảng cách vẫn còn rất xa.
Hai người có cấu trúc lá số gần nhau chưa chắc học cùng ngành.
Cùng học một ngành chưa chắc làm cùng nghề.
Cùng làm một nghề lại có thể đứng ở những vị trí hoàn toàn khác nhau.
Một người học công nghệ có thể làm kỹ thuật, quản lý sản phẩm, kinh doanh, đầu tư, đào tạo hoặc nghiên cứu.
Một người học luật có thể làm luật sư, pháp chế doanh nghiệp, công chức, nghiên cứu, giảng dạy hay chuyển sang kinh doanh.
Tên nghề chưa nói hết cách một con người sống trong nghề ấy.
Và con người cũng không đứng yên trong suốt bốn mươi năm làm việc.
Bởi vậy, có lẽ câu hỏi tốt hơn không phải:
“Lá số của tôi phải làm nghề gì?”
Mà là:
“Với những đặc điểm, điều kiện và giai đoạn hiện tại của tôi, những hướng nào đáng để thử?”
Chỉ đổi một chữ từ “phải” sang “thử”, cách tư vấn đã khác rất nhiều.
Một bên đi tìm định mệnh.
Một bên tạo ra giả thuyết rồi bước vào đời sống để kiểm tra.
Tôi thích cách thứ hai hơn.
Bởi không một người Thầy nào có thể sống thay cuộc đời của người đang ngồi trước mặt mình.
Có những nghề nhìn trên giấy rất hợp nhưng người bước vào mới phát hiện mình không chịu nổi nhịp sống của nghề ấy.
Có công việc thu nhập tốt nhưng mỗi buổi sáng thức dậy đều không muốn đi.
Có ngành học tưởng không liên quan đến sở trường ban đầu, nhưng sau vài năm người ta lại tìm ra đúng vị trí phù hợp trong ngành.
Cũng có người dành nhiều năm đi tìm một thứ gọi là “đam mê”, trong khi chính vì chưa từng làm đủ sâu nên chẳng biết mình thực sự thích gì.
Đam mê không phải lúc nào cũng có sẵn để mình tìm thấy.
Nhiều khi nó hình thành trong quá trình làm.
Ban đầu chỉ là tò mò.
Làm thêm một chút thấy mình có năng lực.
Được người khác ghi nhận.
Hiểu sâu hơn.
Giải quyết được những vấn đề khó hơn.
Rồi từ lúc nào đó công việc trở nên có ý nghĩa.
Nhìn lại mới gọi đó là đam mê.
Người học Huyền học cũng vậy.
Rất ít người ngày đầu tiên mở một lá số đã biết đây sẽ là thứ mình nghiên cứu hai mươi năm.
Có khi chỉ vì tò mò.
Rồi đọc thêm một cuốn.
Gặp một người Thầy.
Giải được một vấn đề.
Tự kiểm chứng một trường hợp.
Từ hứng thú thành học tập, từ học tập thành nghiên cứu, rồi có người mới đi đến nghề nghiệp.
Không phải ai cũng phải đi đến bước cuối.
Đây là chỗ cần đặc biệt cẩn thận.
Thích học Huyền học không đồng nghĩa với phải làm nghề Huyền học.
Luận được một vài lá số cũng chưa có nghĩa nên trở thành người tư vấn.
Nghiên cứu giỏi chưa chắc dạy giỏi.
Dạy giỏi chưa chắc thích quản lý một Học quán.
Viết tốt chưa chắc thích tiếp khách.
Có người phù hợp nghiên cứu cả đời nhưng không thích kiếm tiền bằng việc tư vấn.
Có người rất giỏi tư vấn thực tế nhưng không muốn viết sách.
Có người thích đứng lớp.
Có người chỉ muốn học để hiểu mình và gia đình.
Mỗi vị trí cần một loại năng lực khác.
Muốn biết mình thực sự phù hợp với phần nào, đọc lá số chỉ là một nguồn dữ liệu.
Nguồn còn lại phải đến từ chính đời sống.
Trước khi quyết định thay đổi nghề, trước hết nên biết mình đang ở đâu.
Nghe rất đơn giản nhưng nhiều người bỏ qua.
Có thể lấy một tờ giấy và nhìn vào bốn phần rất đời thường:
Sức khỏe. Công việc. Đời sống ngoài công việc. Những người mình yêu thương.
Không cần cố làm cho cả bốn đều mười điểm.
Cuộc đời hiếm khi cân bằng như một bảng tính.
Có giai đoạn công việc phải nặng hơn.
Có giai đoạn cha mẹ bệnh, gia đình phải đặt lên trước.
Có những năm học hành là ưu tiên.
Có lúc sức khỏe buộc tất cả việc khác phải chậm lại.
Điều quan trọng là biết tình trạng hiện tại.
Một người đã kiệt sức mà cứ tưởng vấn đề là “nghề không hợp” có thể đưa ra quyết định sai.
Một người công việc tốt nhưng gia đình đang có vấn đề cũng dễ đánh giá toàn bộ cuộc đời bằng cảm xúc của một phần.
Một người mới đi làm hai năm chưa tích lũy được chuyên môn lại nghĩ mình “không có đam mê” thì có thể đổi nghề liên tục mà nghề nào cũng chỉ đứng ở cửa.
Không biết mình đang đứng ở đâu thì rất khó biết nên đi theo hướng nào.
Sau đó mới đến câu hỏi thứ hai:
Mình làm việc để làm gì?
Câu này quan trọng hơn câu “mình thích nghề gì”.
Có người làm việc trước hết để có thu nhập tốt và an toàn cho gia đình.
Có người cần sự tự chủ.
Có người muốn tạo ra thứ gì đó.
Có người thích giải quyết vấn đề khó.
Có người cần một môi trường nhiều người.
Có người chỉ thực sự làm tốt khi được ở một mình.
Có người coi công việc là trung tâm đời sống.
Có người coi công việc chỉ là phương tiện để nuôi một đời sống khác mà họ coi trọng hơn.
Không có một đáp án đạo đức chung.
Điều cần là thành thật.
Nếu một người nói mình không coi trọng tiền nhưng mọi quyết định đều xoay quanh thu nhập, cần nhìn lại.
Nếu nói gia đình quan trọng nhất nhưng mười năm liên tục không có thời gian cho gia đình, cũng nên nhìn lại.
Nếu nói muốn nghiên cứu sâu nhưng ngày nào cũng dành phần lớn thời gian cho truyền thông và kinh doanh, phải xem cấu trúc đời sống có đang đi cùng điều mình nói hay không.
Công việc và quan niệm sống càng ăn khớp, đường càng ít giằng co.
Khi hai thứ xung đột lâu ngày, đó thường là dấu hiệu cần điều chỉnh.
Nhưng điều chỉnh không nhất thiết đồng nghĩa với bỏ việc.
Đây cũng là lỗi rất thường gặp.
Không thích một phần trong công việc rồi nghĩ phải đổi toàn bộ nghề.
Trong khi đôi khi chỉ cần đổi vị trí.
Đổi nhóm.
Đổi cách làm.
Giảm một loại nhiệm vụ.
Học thêm một kỹ năng.
Hoặc chuyển từ làm chuyên môn sang quản lý, từ quản lý về chuyên môn, từ toàn thời gian sang bán thời gian.
Đời sống có nhiều nút chỉnh hơn ta tưởng.
Muốn biết nút nào cần chỉnh, một cuốn sổ nhỏ đôi khi có ích hơn rất nhiều suy đoán.
Mỗi ngày ghi lại:
Việc nào khiến mình tập trung đến quên thời gian?
Việc nào làm xong thấy có thêm năng lượng?
Việc nào chưa làm đã thấy nặng?
Việc nào mình làm khá tốt nhưng thực ra không thích?
Việc nào rất thích nhưng hiện tại năng lực chưa đủ?
Ghi vài tháng, một số khuynh hướng sẽ tự hiện ra.
Người ta thường nhớ cảm giác rất kém.
Một ngày bực với cấp trên có thể khiến ta nghĩ cả nghề đều tệ.
Một buổi được khen lại tưởng mình đã tìm đúng đường.
Dữ liệu đời sống cần dài hơn một ngày.
Tôi thấy cách làm này rất gần với tinh thần nghiên cứu.
Đừng chỉ hỏi cảm giác của mình.
Hãy ghi lại dấu vết.
Tử Vi cho một lớp thông tin.
Nhật ký công việc cho một lớp.
Kết quả thực tế cho một lớp.
Ý kiến từ người đã làm cùng mình cho một lớp.
Tất cả đặt cạnh nhau thì bức tranh rõ hơn nhiều.
Và khi đã muốn thay đổi, cũng đừng vội đặt toàn bộ cuộc đời vào một phương án duy nhất.
Một người ba mươi lăm tuổi đang nghĩ đến đổi nghề có thể thử viết ra ba con đường cho năm năm tới.
Con đường thứ nhất: nếu tiếp tục nghề hiện tại nhưng làm tốt hơn, cuộc sống sẽ thế nào?
Con đường thứ hai: nếu nghề hiện tại không còn khả thi, phương án thay thế hợp lý nhất là gì?
Con đường thứ ba: nếu tạm gác sang một bên chuyện người khác nghĩ gì, mình thực sự muốn thử điều gì?
Ba phương án không phải để chọn ngay.
Chúng giúp người ta thoát khỏi ảo giác rằng đời mình chỉ còn một cánh cửa.
Nhiều lúc con người mắc kẹt không phải vì không có đường.
Mà vì chỉ cho phép mình nhìn một đường.
Huyền học nếu dùng không khéo còn có thể làm cái bẫy ấy chặt hơn.
“Thầy bảo số tôi chỉ hợp kinh doanh.”
“Mệnh này không làm công chức được.”
“Lá số này nhất định phải đi xa.”
“Bát Tự này chỉ nên làm nghề thuộc hành Kim.”
Khi một nhận định trở thành câu lệnh, người nghe rất dễ loại bỏ những khả năng chưa từng thử.
Tôi cho rằng đây là cách dùng Huyền học quá mạnh tay.
Ngũ Hành của một nghề đã không đơn giản chỉ có một hành.
Một doanh nghiệp công nghệ vừa có kỹ thuật, tài chính, nhân sự, bán hàng, pháp lý, thiết kế và quản trị.
Một bệnh viện có bác sĩ, kỹ thuật viên, quản trị, dữ liệu, tài chính, truyền thông.
Một trường học có người dạy, người nghiên cứu, người điều hành, công nghệ, tuyển sinh.
Nói một người “hợp ngành nào” nhiều khi còn ít giá trị hơn việc biết họ hợp vai trò nào trong một ngành.
Và ngay cả vai trò cũng phải thử.
Tôi rất thích một nguyên tắc của tư duy thiết kế: trước khi bỏ nhiều tiền và nhiều năm cho một lựa chọn, hãy tạo một nguyên mẫu nhỏ.
Muốn mở quán cà phê, đừng chỉ tưởng tượng cảnh ngồi trong quán đẹp của mình.
Hãy thử làm vài tuần trong một quán thật.
Rồi mới biết mình có thích chuyện tồn kho, nhân viên nghỉ đột xuất, máy hỏng, khách phàn nàn, doanh thu ngày mưa và việc thức dậy từ sáng sớm hay không.
Muốn trở thành người tư vấn Huyền học cũng vậy.
Đừng chỉ thích hình ảnh ngồi trước lá số nói những điều sâu sắc.
Thử xem mình có chịu được việc nghe người khác kể cùng một nỗi lo hàng giờ không.
Có giữ được bí mật không.
Có chịu trách nhiệm với lời mình nói không.
Có đủ kiên nhẫn kiểm tra dữ liệu trước khi kết luận không.
Có giữ được đầu óc bình tĩnh khi khách muốn một câu trả lời chắc chắn mà mình chưa đủ căn cứ không.
Có thích chính công việc ấy hay chỉ thích hình ảnh của nó?
Muốn dạy học cũng vậy.
Trước khi mở khóa lớn, thử dạy một nhóm nhỏ.
Dạy một chuyên đề.
Soạn một giáo án.
Chấm vài chục bài.
Trả lời những câu hỏi lặp đi lặp lại.
Xem mình có thực sự thích việc làm cho người khác hiểu hay chỉ thích cảm giác được đứng ở vị trí người biết.
Muốn nghiên cứu cũng vậy.
Đừng nói “sau này tôi sẽ viết sách”.
Thử làm một khảo cứu năm mươi trang.
Chọn một vấn đề nhỏ.
Tìm nguồn.
Đọc dị bản.
Ghi chú.
Kiểm chứng.
Sửa năm lần.
Nếu vẫn còn hứng thú sau những phần nhàm chán ấy, lúc đó mới biết mình có thích nghiên cứu thật hay chỉ thích ý tưởng trở thành người nghiên cứu.
Đó chính là:
「行之力則知愈進。」
Làm rồi cái biết mới tiến.
Có những điều ngồi tưởng tượng năm năm cũng không biết bằng làm thử hai tuần.
Thử nghiệm nhỏ còn có một lợi ích khác: sai rẻ.
Đây là điều rất đáng học.
Người ta sợ sai nên thường trì hoãn cho đến khi có một kế hoạch thật chắc.
Nhưng càng đợi kế hoạch hoàn hảo, đến lúc làm thật lại càng đặt nhiều tiền, thời gian và kỳ vọng vào đó.
Nếu sai thì cái giá rất lớn.
Ngược lại, thử nhỏ khiến sai lầm trở thành dữ liệu.
Muốn học nghề mới, chưa cần nghỉ việc ngay.
Học một khóa.
Làm một dự án nhỏ.
Đi cùng một người đang làm nghề ấy.
Muốn chuyển sang nghiên cứu dữ liệu, thử xử lý một bộ dữ liệu trước.
Muốn dùng AI vào Huyền học, đừng lập tức xây cả hệ thống. Chọn một nhiệm vụ nhỏ, kiểm tra độ chính xác, xem nó sai ở đâu rồi mới mở rộng.
Muốn mở Học quán, thử vận hành một lớp nhỏ thật tốt trước.
Mỗi lần thử trả lời thêm một câu.
Mình có thích không?
Có làm được không?
Thị trường có cần không?
Gia đình có chịu được nhịp ấy không?
Sức khỏe có phù hợp không?
Mức thu nhập thực tế thế nào?
Điều mình tưởng tượng khác thực tế ở đâu?
Càng có dữ liệu, quyết định lớn càng bớt dựa vào tưởng tượng.
Đây cũng là lúc người tư vấn Huyền học có thể làm một việc rất hữu ích.
Thay vì nói:
“Anh nên nghỉ việc trong năm tới.”
có thể nói:
“Năm tới có dấu hiệu thuận hơn cho thay đổi. Nhưng trước khi nghỉ, anh nên dùng sáu tháng để thử hướng mới ở quy mô nhỏ, kiểm tra thu nhập, năng lực và mức phù hợp với đời sống gia đình.”
Hai câu rất khác nhau.
Một câu lấy Huyền học thay cho quyết định.
Một câu dùng Huyền học để thiết kế thời điểm thử nghiệm.
Tôi thích cách thứ hai.
Ví dụ một người được luận rằng hai năm tới thuận cho công việc độc lập.
Không nhất thiết phải ngày mai nghỉ việc mở công ty.
Có thể bắt đầu một dự án bên ngoài.
Nhận vài khách.
Kiểm tra khả năng tìm khách, giao sản phẩm, thu tiền, quản lý thời gian.
Nếu sáu tháng sau mọi thứ tốt, tăng dần.
Nếu thực tế cho thấy mình ghét việc bán hàng, chưa chắc dự đoán ban đầu “sai”.
Có thể năng lực độc lập ấy nên dùng vào vai trò chuyên gia tự chủ trong một tổ chức, chứ không nhất thiết thành chủ doanh nghiệp.
Lá số đưa ra giả thuyết.
Đời sống giúp phân giải giả thuyết.
Đây là quan hệ lành mạnh giữa Huyền học và lựa chọn cá nhân.
Người làm nghề cũng nên tránh một dạng quyết định rất nguy hiểm: biến lời tư vấn của mình thành cái cớ để người khác khỏi chịu trách nhiệm.
“Tại số tôi thế.”
“Thầy bảo phải đổi.”
“Vận này buộc phải đi.”
Nghe nhẹ đầu thật.
Nhưng cuộc đời vẫn do người ấy sống.
Nếu quyết định đúng, họ hưởng.
Nếu sai, họ chịu.
Không người tư vấn nào trả khoản vay thay họ, nuôi con thay họ, chịu áp lực công việc thay họ hoặc sống trong cuộc hôn nhân của họ.
Bởi vậy, càng là quyết định lớn càng phải trả quyền quyết định về cho đương sự.
Người tư vấn có thể giúp họ nhìn rõ hơn.
Không nên sống thay.
Có thể chỉ ra điểm mạnh.
Điểm yếu.
Khung thời gian.
Rủi ro.
Những cung đời sống nào sẽ cùng bị tác động.
Nhưng sau đó vẫn phải hỏi:
Anh có đủ tài chính chưa?
Đã thử chưa?
Gia đình nghĩ gì?
Năng lực hiện tại đến đâu?
Nếu phương án A không thành thì B là gì?
Nếu sau sáu tháng thấy không hợp, đường lui nằm ở đâu?
Những câu hỏi ấy có khi có ích hơn thêm mười câu luận đoán.
Bởi mục đích của tư vấn không nên chỉ là đoán đúng tương lai.
Còn phải giúp người ta ra quyết định tốt hơn trước một tương lai chưa chắc chắn.
Hai việc không hoàn toàn giống nhau.
Một điều khác trong đoạn này tôi cũng rất thích: đừng chỉ có một phiên bản tương lai.
Người học Huyền học đôi khi rất dễ bị hấp dẫn bởi một kịch bản.
“Năm đó chắc chắn thăng chức.”
“Năm này nhất định kết hôn.”
“Đại vận sau sẽ làm riêng.”
Một kịch bản rõ ràng đem lại cảm giác yên tâm.
Nhưng thực tế luôn có nhiều nhánh.
Nếu công ty hiện tại đóng cửa thì sao?
Nếu cha mẹ cần chăm sóc thì sao?
Nếu gặp một người cộng sự rất tốt thì sao?
Nếu chính mình đổi sở thích thì sao?
Nếu công nghệ làm nghề hiện tại thay đổi?
Một kế hoạch tốt vì vậy không phải kế hoạch đoán đúng tất cả.
Nó là kế hoạch có khả năng thích nghi khi dữ liệu thay đổi.
Có hướng chính.
Có hướng dự phòng.
Có những thử nghiệm đang chạy.
Có tiêu chí để biết khi nào nên tiếp tục, khi nào nên đổi.
Người nghiên cứu Huyền học càng hiểu “thời” thì càng không nên nghĩ cuộc đời chỉ có một đường cố định.
Thời thay.
Người thay.
Môi trường thay.
Năng lực thay.
Những thứ từng không phù hợp có thể trở nên phù hợp sau mười năm tích lũy.
Một người hai mươi lăm tuổi chưa hợp làm quản lý không có nghĩa bốn mươi tuổi cũng vậy.
Một người ba mươi tuổi chưa đủ lực làm nghề tự do không có nghĩa năm mươi tuổi không thể.
Có những cánh cửa không mở ở giai đoạn này nhưng lại mở ở giai đoạn khác.
Cho nên chọn đường là một quá trình liên tục.
Không phải một lần xem lá số rồi khóa cả đời vào đó.
Cuối cùng, thứ đáng quý nhất có lẽ vẫn là quan hệ giữa biết và làm.
Biết mà không làm, cái biết rất dễ tưởng mình sâu.
Làm mà không nghĩ, kinh nghiệm lại dễ thành thói quen.
Trương Thức viết đầy đủ hơn:
「始則據其所知而行之，行之力則知愈進，知之深則行愈達。」
Thủy tắc cứ kỳ sở tri nhi hành chi, hành chi lực tắc tri dũ tiến, tri chi thâm tắc hành dũ đạt.
Ban đầu dựa vào điều mình biết mà làm; làm càng sâu thì biết càng tiến, biết càng sâu thì làm càng thông.
Một người muốn đổi nghề không cần đợi biết hết mới bước.
Biết một phần thì thử một phần.
Làm xong lại biết thêm.
Biết thêm rồi sửa cách làm.
Đó là một vòng tròn.
Cả đời học Huyền học cũng vậy.
Đọc.
Thử.
Sai.
Sửa.
Đọc lại.
Làm tiếp.
Không có bản đồ hoàn hảo ngay từ đầu.
Chỉ có bản đồ ngày càng chính xác hơn sau mỗi đoạn đường.
Vì thế, có lẽ lần sau khi một người hỏi:
“Thầy xem giúp tôi đời này nên làm nghề gì?”
thay vì vội đưa cho họ một nghề, có thể giúp họ tìm ra hai hoặc ba hướng đáng thử.
Xem hướng nào phù hợp hơn với cấu trúc của họ.
Xem giai đoạn nào thuận để thử.
Xem rủi ro nào cần giữ.
Rồi bảo họ đi gặp người đang thật sự sống trong nghề ấy.
Làm thử một việc.
Tham gia một dự án.
Học một kỹ năng.
Ghi lại cảm nhận.
Sau sáu tháng quay lại xem tiếp.
Có thể lúc ấy câu trả lời rất khác.
Không phải vì lá số đổi.
Mà vì người đã có thêm dữ liệu về chính mình.
Huyền học tốt không nhất thiết đưa con người tới một đáp án nhanh hơn.
Có khi nó giúp người ta đặt câu hỏi đúng hơn, thử ít tốn kém hơn và tránh một số đường vòng không cần thiết.
Phần còn lại vẫn phải bước.
Bởi đời người, sau cùng, không phải một lá số nằm trên giấy.
Nó là thứ được sống ra từng ngày.
「行之力則知愈進，知之深則行愈達。」
Cứ dựa vào điều đã biết mà đi một bước.
Rồi để chính bước chân ấy dạy lại mình điều còn chưa biết.
Bài cùng tuyển tập
Đây là bài 51/51 trong tuyển tập Học và làm nghề tư vấn Huyền học.
