Trung ngôn nghịch nhĩ

Lời thật thường khó nghe, nhưng lại có ích cho mình

忠言逆耳

Trong 《Khổng Tử Gia Ngữ · Lục Bản – 孔子家語·六本》 có câu:

「良藥苦於口而利於病，忠言逆於耳而利於行。」Lương dược khổ ư khẩu nhi lợi ư bệnh, trung ngôn nghịch ư nhĩ nhi lợi ư hành.

Nghĩa là: Thuốc tốt thường đắng miệng nhưng có lợi cho bệnh; lời ngay thẳng thường trái tai nhưng có lợi cho việc làm.

Ý này còn thấy sớm hơn trong 《Hàn Phi Tử · Ngoại Trữ Thuyết Tả Thượng – 韓非子·外儲說左上》:

「夫良藥苦於口，而智者勸而飲之……忠言拂於耳，而明主聽之。」Phù lương dược khổ ư khẩu, nhi trí giả khuyến nhi ẩm chi… trung ngôn phất ư nhĩ, nhi minh chủ thính chi.

Đại ý: Thuốc tốt tuy đắng miệng, người sáng suốt vẫn uống vì biết nó chữa được bệnh; lời ngay thẳng tuy trái tai, người sáng suốt vẫn nghe vì biết nó có ích.

Người ngày nào cũng khen mình chưa chắc đã là người giúp mình tiến bộ. Có khi người thật sự có ích lại là người dám kéo mình lại đúng lúc mình đang đi quá xa, rồi nói một câu thật lòng mà mình không thích nghe.

Làm nghề tư vấn, dạy học hay nghiên cứu Huyền học rất dễ mắc một cái bệnh: ở trong cuộc thì khó nhìn rõ chính mình.

Khi mới làm nghề, còn ít khách, ít học trò, ít người biết đến, người ta thường rất cẩn thận. Một lời góp ý cũng nghe. Một trường hợp luận chưa tới thì về xem lại. Một điều chưa chắc thì còn chịu khó tra sách, hỏi người khác, kiểm chứng thêm.

Nhưng khi bắt đầu có chút tiếng tăm, khách khen nhiều hơn, học trò kính trọng hơn, người ngoài nhìn mình bằng con mắt khác, tâm lý cũng rất dễ thay đổi.

Nghe lời hay nhiều quá, lòng bắt đầu nhẹ lên, bước chân lại bớt chắc.

Khách nói xem rất đúng, mình vui.

Học trò nói Thầy giảng hay, mình vui.

Đồng đạo khen mình có kinh nghiệm, có phương pháp, có chỗ đứng trong nghề, lại càng vui.

Những niềm vui ấy vốn không có gì sai. Ai làm một việc được người khác ghi nhận mà chẳng vui. Nhưng nghe lâu ngày rồi bắt đầu tin rằng mình lúc nào cũng đúng thì lại là chuyện khác.

Có người trước kia gặp trường hợp chưa chắc còn chịu khó xem lại, về sau được khen nhiều thì dần quen nói chắc.

Có người ngày trước học trò hỏi khác ý còn vui vẻ giải thích, sau này lại thấy khó chịu vì cho rằng học trò đang cãi Thầy.

Có người đồng đạo đưa ra một cách hiểu khác, chưa kịp xem họ nói có lý hay không đã sinh tâm hơn thua.

Đó chính là lúc nên nhớ đến bốn chữ:

忠言逆耳 – Trung ngôn nghịch nhĩ.

Người thật sự giúp mình chưa chắc lúc nào cũng nói điều dễ nghe.

Có khi một khách hàng nói thẳng rằng buổi tư vấn hôm nay chưa rõ, có chỗ họ nghe xong vẫn không hiểu.

Có khi một học trò chỉ ra một điểm trong bài giảng còn mâu thuẫn.

Có khi một người cùng nghề phản biện phương pháp mình đã dùng nhiều năm.

Có khi chính người trẻ hơn mình lại tìm được một tài liệu mà mình chưa từng đọc.

Nghe những lời ấy tất nhiên không dễ chịu bằng lời khen.

Nhưng nếu họ nói đúng thì một câu ấy có khi đáng giá hơn rất nhiều lời tán thưởng.

Tất nhiên, không phải lời chê nào cũng đúng.

Có người không hiểu mình nên chê.

Có người khác trường phái nên không đồng ý.

Có người chỉ biết một phần nhưng lại tưởng mình biết hết.

Có người vì hơn thua mà cố tình nói nặng.

Cũng có người vốn đã không thích mình thì làm gì họ cũng thấy không vừa mắt.

Nhưng vì thế mà gạt hết mọi lời trái ý cũng không được.

Người làm nghề phải biết tự hỏi: khách không hài lòng vì mình thật sự làm chưa tới, hay chỉ vì họ không nghe được câu mình muốn nghe? Học trò phản biện vì chưa hiểu nền tảng, hay chính họ đã nhìn ra một chỗ trong bài mình còn thiếu? Người cùng nghề nói khác vì khác phương pháp, hay điều mình đang dùng thật sự có vấn đề cần xem lại?

Những việc ấy không nên trả lời bằng tự ái.

Phải xem lại bằng kiến thức, bằng tài liệu và bằng thực tế.

Có khi lời chê sai, kiểm tra xong mình càng biết rõ vì sao mình đúng.

Có khi lời chê chỉ đúng một phần, nhưng chính một phần ấy lại giúp mình sửa được chỗ lâu nay vẫn chưa để ý.

Và cũng có khi người mình không thích nhất lại nói đúng điều mình cần nghe nhất.

Đó mới là cái khó.

Người thật sự có ích cho mình nhiều khi giống như một tấm gương sạch. Khi mình đang mơ hồ, họ chỉ ra chỗ còn mờ. Khi mình đang tự mãn, họ kéo mình lại. Không phải để hạ thấp mình, mà để mình đừng bước thêm một bước sai.

Trong 《Khổng Tử Gia Ngữ》, sau câu “trung ngôn nghịch ư nhĩ nhi lợi ư hành” còn nói đến chuyện người đứng đầu nếu không có bề tôi dám can, cha không có con dám can, anh không có em dám can, kẻ sĩ không có bạn bè dám can thì rất khó tránh khỏi sai lầm.

Ý ấy đem vào việc học cũng rất đáng suy nghĩ.

Một người chung quanh chỉ toàn người khen chưa chắc đã là điều tốt.

Một người Thầy mà học trò chỉ biết gật đầu cũng chưa chắc là điều tốt.

Một nhóm nghiên cứu mà mọi người chỉ lặp lại ý của người đứng đầu lại càng khó tiến xa.

Có người phản biện mình bằng căn cứ, đôi khi nên quý hơn người lúc nào cũng nói: “Thầy nói đúng.”

Vấn đề chỉ là phải đủ tỉnh để phân biệt giữa trung ngôn và lời công kích.

Trung ngôn có thể khó nghe nhưng nhằm làm rõ việc.

Công kích thì chủ yếu nhằm vào người.

Phản biện nói: câu này nguồn ở đâu, phương pháp này kiểm chứng thế nào, trường hợp này vì sao luận như vậy?

Hơn thua lại nói: anh biết gì, anh học được bao lâu, anh có bao nhiêu khách, anh có tư cách gì để nói?

Hai thứ ấy khác nhau.

Lời góp ý có căn cứ thì dù khó nghe cũng nên xem.

Lời chỉ nhằm gây chuyện thì không cần đem về nhà nghĩ cả tối.

Hiểu được chỗ ấy, việc làm nghề sẽ nhẹ hơn.

Khách khen thì cảm ơn, nhưng đừng vì thế mà nghĩ mình đã giỏi.

Học trò kính trọng thì trân trọng, nhưng đừng vì vậy mà cho rằng điều mình dạy không còn cần sửa.

Đồng đạo khen thì vui, nhưng sách vẫn phải đọc, trường hợp vẫn phải kiểm chứng, những điều chưa chắc vẫn phải để ngỏ.

Ngược lại, bị chê cũng không cần lập tức nổi giận.

Có điều đúng thì nhận.

Có điều chưa đúng thì để đó.

Có điều mình chưa chắc thì về xem lại.

Một lời góp ý đúng thì ghi nhớ.

Một lời góp ý sai nhưng khiến mình phải kiểm tra lại phương pháp cũng chưa hẳn vô ích.

Còn những lời chỉ nhằm công kích, hơn thua thì nghe rồi để nó qua.

Trời muốn mưa thì vẫn mưa. Đường có chỗ lầy thì đi chậm một chút. Thay vì đứng đó bực bội vì người khác nói gì về mình, tốt hơn vẫn là quay về làm cho chắc phần việc của mình.

Bài giảng chưa rõ thì sửa.

Một ca tư vấn chưa tốt thì xem lại.

Một câu cổ thư trích chưa chắc thì tra lại nguồn.

Một phương pháp còn nghi ngờ thì tiếp tục kiểm chứng.

Có chỗ từng nói sai thì nhận và sửa.

Đó mới là cách tốt nhất để trả lời một lời phê bình đúng.

Còn nếu lời phê bình sai, làm cho phần việc của mình ngày càng chắc cũng là câu trả lời đủ rồi.

Lời khen rồi cũng qua.

Lời chê rồi cũng qua.

Hôm nay người ta khen mình, ngày mai chính người ấy có thể không hài lòng. Học trò hôm nay còn ngồi dưới nghe mình giảng, vài năm sau có thể đã có cách nhìn riêng, thậm chí chỉ ra một điều mình từng dạy chưa tới. Đồng đạo hôm nay đồng ý, ngày mai có thể lại phản biện.

Chuyện ấy rất bình thường.

Điều quan trọng là trong lòng phải biết mình đang đứng ở đâu, trong tay đang có gì và dưới chân đang đi theo hướng nào.

Được khen mà không bay lên.

Bị chê mà không rối lòng.

Nghe lời thuận tai mà không tự mãn.

Nghe lời trái tai mà vẫn đủ bình tĩnh để xem trong đó có điều gì đáng học.

「良藥苦於口而利於病，忠言逆於耳而利於行。」Lương dược khổ ư khẩu nhi lợi ư bệnh, trung ngôn nghịch ư nhĩ nhi lợi ư hành.

Thuốc đắng chưa chắc dễ uống.

Lời thật chưa chắc dễ nghe.

Nhưng người làm nghề nếu chỉ thích người khác khen mình thì rất dễ đến một ngày chẳng còn ai dám nói cho mình biết mình đang sai ở đâu.

Có người dám nói.

Mình còn nghe được.