Độc học nhi vô hữu, tắc cô lậu nhi quả văn

Học một mình mà không có bạn cùng trao đổi thì dễ hiểu biết hạn hẹp, nghe biết chẳng được bao nhiêu

獨學而無友，則孤陋而寡聞

Trong 《Lễ Ký · Học Ký – 禮記·學記》 có câu:

「獨學而無友，則孤陋而寡聞。」Độc học nhi vô hữu, tắc cô lậu nhi quả văn.

Nghĩa là: Chỉ học một mình mà không có bạn cùng trao đổi, bàn bạc, soi xét lẫn nhau thì dễ rơi vào chỗ hiểu biết hạn hẹp, kiến văn ít ỏi. Trong mạch văn của 《Học Ký》, điều này được đặt đối lập với “tương quan nhi thiện chi vị ma – 相觀而善之謂摩”, tức người học cùng quan sát, học cái hay của nhau, cùng mài giũa thì việc học mới dễ tiến.

Người nghiên cứu Huyền học đi lâu rồi có lẽ càng dễ hiểu câu ấy.

Bàn chân phồng rộp nhiều khi không phải vì con đường quá xa, mà chỉ bởi trong giày có một viên sỏi nhỏ cứ để mãi không chịu lấy ra. Việc nghiên cứu cũng vậy. Có lúc mệt không hẳn vì môn học quá khó, mà vì vừa phải tự lần đường, vừa thiếu người đồng hành, thiếu người chỉ dẫn, lại còn mang theo đủ chuyện cơm áo của đời thường.

Mỗi sáng vẫn phải bước ra ngoài. Công việc, gia đình, hóa đơn, trách nhiệm chẳng vì mình muốn nghiên cứu mà tự nhiên biến mất. Một tay lo việc đời, một tay giữ sách vở; trong đầu còn một câu cổ thư chưa hiểu, một phương pháp chưa kiểm chứng, một vấn đề theo mình mấy tháng mà chưa tìm được người đủ gần để cùng bàn.

Có người học Huyền học rất lâu nhưng phần lớn con đường phải tự đi.

Không có người Thầy đủ gần để mỗi lần gặp nút thắt đều có thể hỏi. Không có một nhóm nghiên cứu đủ bền để cùng đọc, cùng kiểm chứng, cùng tranh luận đến nơi đến chốn. Nhiều câu hỏi phải tự tìm sách, tự tra nguồn, tự thử, tự sai rồi tự sửa.

Có lúc đọc được một đoạn rất hay, tìm ra một điều mình theo đuổi đã lâu, muốn có người cùng nói chuyện mà nhìn quanh lại chẳng biết nói với ai.

Cái mệt ấy lâu ngày rất dễ tích lại.

Không chỉ là mệt vì nghiên cứu, mà còn là cái cô độc của người đi một con đường dài. Ngoài kia có người được học theo một hệ thống sẵn có, có Thầy dẫn, có bạn học cùng đi. Còn mình hết việc mới tranh thủ đọc vài trang, đêm xuống mới có thời gian kiểm lại một câu chữ. Vừa tìm được một mạch suy nghĩ thì việc gia đình chen vào; vừa định viết tiếp thì sáng hôm sau lại phải quay về chuyện mưu sinh.

Ngày tháng cứ thế mà nặng dần.

Những câu hỏi chưa có lời giải, những lần từng học sai, những vấn đề đã bỏ nhiều năm mà vẫn chưa thông, nếu cứ mang hết theo mình thì chẳng khác nào giữa ngày mưa vẫn ôm một chiếc chăn đã ngấm đầy nước. Không chịu đặt xuống thì càng đi càng mệt; đặt xuống lại tiếc công sức đã bỏ ra.

Có thể vừa gánh đời sống vừa tiếp tục nghiên cứu đã là một thứ sức bền.

Nhưng muốn đi lâu còn phải biết bỏ bớt hành lý.

Không phải câu hỏi nào cũng cần giải ngay.

Không phải sách nào cũng phải đọc hết trong một năm.

Không phải môn nào cũng cần học cùng một lúc.

Có vấn đề chưa đủ dữ liệu thì ghi lại rồi để đó. Có phương pháp chưa đủ chứng cứ thì chưa vội kết luận. Có câu sách hôm nay chưa hiểu thì cũng chẳng sao. Vài năm sau quay lại, khi nền đã khác, có khi chỉ đọc một lần đã thấy sáng.

Người nghiên cứu rất dễ tự làm khó mình vì muốn mọi thứ phải được giải quyết cho xong.

Nhưng có những điều phải chờ.

Chờ mình đọc thêm.

Chờ gặp thêm trường hợp.

Chờ có thêm tư liệu.

Chờ đến lúc chính mình đủ sức hiểu.

Chén đã đầy thì trà ngon đến đâu cũng khó rót thêm. Hai tay đã nắm đầy sỏi đá thì gặp một bông hoa đẹp cũng chẳng còn chỗ để cầm. Trong đầu cùng lúc chất quá nhiều môn, quá nhiều câu hỏi, quá nhiều việc muốn chứng minh thì đến khi gặp một tài liệu thật sự quan trọng, mình lại không còn tâm trí đọc cho đến nơi.

Có lúc phải chậm lại.

Có lúc phải chấp nhận rằng mình chưa biết.

Có lúc phải tạm bỏ một hướng đã theo nhiều năm vì nhận ra nó chưa dẫn được đến đâu.

Có lúc phải quay về học lại từ căn bản, dù trong lòng không muốn thừa nhận rằng con đường trước đây mình đi hơi vòng.

Sự vững vàng không phải một mình ôm được thật nhiều.

Mà là biết cái gì cần mang tiếp, cái gì nên tạm đặt xuống.

Có những ghi chép ngày trước tưởng rất quý, vài năm sau đọc lại chỉ thấy là những mảnh vụn. Có những cuộc tranh luận lúc ấy tưởng rất quan trọng, sau nhìn lại mới biết chẳng giúp mình tiến thêm được bước nào. Có những vấn đề từng nhất định phải tìm câu trả lời, rồi một ngày phát hiện câu hỏi ban đầu vốn đã đặt chưa đúng.

Dọn được những thứ ấy đi, lòng tự nhiên nhẹ hơn.

Đọc lâu rồi người ta cũng thường nói ít đi. Nước sâu thì dòng chảy chậm. Biết thêm nhiều môn phái rồi mới thấy một điều mình chưa hiểu không có nghĩa nó sai; một cách làm khác mình chưa chắc đã vô lý chỉ vì nó khác điều mình từng học.

Gặp quan điểm khác không nhất thiết phải phản bác ngay.

Đọc một phương pháp chưa hiểu cũng chưa cần vội chê.

Thấy người khác đi một con đường khác càng không cần kéo họ về đường của mình.

Mỗi người có điều kiện học khác nhau, gặp người Thầy khác nhau, trải nghiệm khác nhau và có cả những đoạn phải tự mình đi.

Nhưng câu của 《Học Ký》 vẫn rất đáng nhớ:

「獨學而無友，則孤陋而寡聞。」Độc học nhi vô hữu, tắc cô lậu nhi quả văn.

Học một mình quá lâu, không có người trao đổi, rất dễ tự quanh quẩn trong những điều mình đã biết.

Có người Thầy tốt là một cái may, vì nhiều đoạn phải mất năm năm tự lần, đôi khi Thầy chỉ một câu đã bớt được vài năm đi vòng.

Có bạn nghiên cứu tốt cũng là một cái may. Có những chỗ mình đọc mãi không thấy, người kia chỉ cần hỏi một câu đã buộc mình nhìn lại. Có những điều mình tưởng chắc, đem ra bàn mới phát hiện còn lỗ hổng. Có một trường hợp khó, hai ba người cùng nhìn thường thấy được nhiều mặt hơn một người tự nghĩ mãi.

Bởi vậy, “hữu – 友” trong câu này không chỉ là có người ngồi bên cạnh cho đỡ cô đơn.

Đó phải là người có thể cùng học, cùng hỏi, cùng phản biện và cùng sửa.

Có người khen mình chưa chắc đã là bạn nghiên cứu.

Có người thường xuyên đồng ý với mình cũng chưa chắc giúp mình tiến.

Đôi khi người đáng quý nhất lại là người chịu đọc kỹ điều mình viết, rồi chỉ đúng chỗ mình đang thiếu.

Nhưng nếu chưa gặp được người như thế thì con đường cũng không vì vậy mà phải dừng.

Có sách thì đọc sách.

Có nguồn thì kiểm nguồn.

Có trường hợp thì ghi chép.

Chưa biết thì để trống.

Có những đoạn trong nghiên cứu cuối cùng vẫn phải tự mình bước qua. Người Thầy có thể chỉ đường, bạn học có thể cùng bàn, nhưng đọc một cuốn sách đến nơi, hiểu một nguyên lý cho rõ, sửa một điều mình từng tin sai thì vẫn là việc của chính mình.

Cho nên cũng đừng ngồi mãi mà than rằng không ai hiểu mình, không ai cùng nghiên cứu với mình.

Bớt một phần than thở thì thêm được một phần thời gian để đọc.

Bớt buồn vì thiếu người đồng hành thì thêm một chút kiên nhẫn với con đường mình đã chọn.

Ngày tháng vẫn cứ trôi.

Mây trên trời tụ rồi tan. Lá trên cây xanh rồi rụng. Bốn mùa không vì người nghiên cứu đang bận hay đang mệt mà dừng lại.

Một giờ yên tĩnh buổi tối rất đáng quý.

Một buổi sáng cuối tuần không vướng việc cũng đáng quý.

Một ngày có thể đọc cho xong một chương sách còn đáng quý.

Và một người chịu ngồi với mình để bàn cho đến tận cùng một vấn đề lại càng đáng quý.

Bỏ bớt hơn thua không cần thiết thì trong lòng bớt một hòn đá. Bỏ bớt mong muốn phải sớm có thành tựu thì bước chân nhẹ hơn. Không cần ngày nào cũng đi thật xa. Chỉ cần đừng để quá nhiều ngày trôi qua mà mình không tiến thêm chút nào.

Dọn bớt hành lý trong đầu.

Giữ lại vài câu hỏi thật sự quan trọng.

Đọc vài cuốn sách thật sự cần đọc.

Theo vài con đường thật sự đáng đi.

Rồi cứ thế mà bước.

Nếu núi không chuyển thì tìm đường vòng qua núi. Chưa gặp được người chỉ dẫn thì học cách tự tìm đường. Chưa có người đồng hành thì trước hết phải trở thành người đủ bền để không tự bỏ cuộc.

Nhưng nếu một ngày gặp được một người Thầy tốt, một người bạn nghiên cứu thật sự có thể cùng mình đọc sách, đặt câu hỏi, tranh luận, kiểm chứng và đi qua những đoạn khó, hãy biết quý.

Bởi trên con đường nghiên cứu Huyền học, thứ thiếu đôi khi không phải thêm một cuốn sách.

Mà là một người có thể cùng mình đọc cuốn sách ấy, rồi hỏi:

“Chỗ này, rốt cuộc nên hiểu thế nào?”