Quân tử căng nhi bất tranh

Có chỗ đứng của mình nhưng không lấy hơn thua làm việc

君子矜而不爭

Trong 《Luận Ngữ · Vệ Linh Công – 論語·衛靈公》, Khổng Tử nói:

「君子矜而不爭，群而不黨。」Quân tử căng nhi bất tranh, quần nhi bất đảng.

Nghĩa là: Người quân tử có sự tự trọng, nghiêm cẩn nhưng không tranh giành hơn thua; hòa mình với mọi người nhưng không kết bè kết đảng. Chữ “căng – 矜” ở đây không phải “căng thẳng”, mà mang nghĩa tự giữ, nghiêm trang, có chỗ đứng của mình.

Câu ấy rất hợp với chuyện học và nghiên cứu Huyền học.

Nghiên cứu Huyền học không phải ngồi chờ đến ngày mình biết đủ nhiều để chẳng còn ai tranh luận được với mình. Càng học sẽ càng gặp nhiều quan điểm, nhiều môn phái, nhiều cách giải thích khác nhau. Việc cần làm không phải thắng hết những người khác, mà là giữa rất nhiều tiếng nói ấy vẫn giữ được con đường nghiên cứu của mình.

Mỗi ngày vốn đã có sách phải đọc, tài liệu phải tra, lá số phải xem, bài giảng phải chuẩn bị, những vấn đề chưa hiểu còn nằm trên bàn. Nếu trong đầu lại chứa thêm người này nói gì về mình, người kia phản bác câu nào, cuộc tranh luận hôm trước ai thắng ai thua thì chẳng mấy chốc tâm lực dành cho việc học lại ít đi.

Có lúc người ta mệt không phải vì học quá nhiều.

Mà vì dành quá nhiều sức cho những chuyện chẳng giúp mình hiểu thêm được bao nhiêu.

Người làm nghề rất dễ chờ một sự công nhận. Muốn người khác thừa nhận mình đúng, muốn một cuộc tranh luận phải kết thúc bằng việc đối phương chịu nhận sai. Có người thấy quan điểm trái với mình là lập tức muốn phản bác đến cùng, như thể nếu không phân rõ cao thấp thì học lực và vị trí của mình cũng bị giảm đi một phần.

Nhưng thắng được một cuộc tranh luận chưa chắc kiến thức đã sâu thêm.

Sau cùng mình vẫn phải quay về đọc sách, đối chiếu văn bản, kiểm chứng trường hợp thực tế. Nếu lý luận của mình đúng thì căn cứ sẽ làm nó đứng vững. Nếu sai thì nói mạnh đến đâu cũng không biến cái sai thành đúng.

《Luận Ngữ · Tử Lộ》 còn có câu:

「君子和而不同，小人同而不和。」Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa.

Nghĩa là: Người quân tử có thể hòa với nhau mà vẫn giữ những chỗ khác nhau; tiểu nhân bề ngoài tưởng giống nhau nhưng lại khó thực sự hòa. Cổ chú giải rất rõ: quân tử trong lòng có thể hòa mà điều nhìn thấy vẫn khác nhau.

Nghiên cứu cũng nên như vậy.

Không nhất thiết học cùng một môn phái mới nói chuyện được với nhau. Không nhất thiết cùng một cách luận mới tôn trọng nhau. Hai người có thể đọc cùng một câu cổ thư mà hiểu khác, dùng hai phương pháp khác nhau để xử lý một lá số, thậm chí đi đến hai kết luận khác nhau. Nếu có căn cứ thì cứ đem căn cứ ra bàn.

Phản biện học thuật là việc cần.

Hơn thua cá nhân lại là chuyện khác.

Một bên hỏi: nguồn ở đâu, lý do gì, kiểm chứng thế nào?

Một bên lại hỏi: ai cao hơn ai, ai học lâu hơn, ai đông học viên hơn, ai nhiều khách hơn?

Hai chuyện ấy nhìn qua có vẻ giống nhau nhưng thực ra rất khác.

Người học thêm được một phần chắc thì tự nhiên bớt phải khoe một phần. Hiểu sâu thêm một vấn đề thì cũng bớt nhu cầu dùng lời nói để bảo vệ vị trí của mình. Khi nền tảng đủ vững, gặp một ý kiến trái chiều chưa cần lập tức nổi nóng, bởi đúng sai cuối cùng còn có tài liệu, thực tế và thời gian kiểm chứng.

Có những lúc đọc một câu trái ý, tay đã muốn trả lời ngay. Nhưng để qua vài giờ, thậm chí qua một đêm, đọc lại mới thấy chẳng có gì đáng để tranh đến thế.

Có lời nên phản biện.

Có lời chỉ cần ghi lại rồi kiểm tra.

Có người đáng để trao đổi đến cùng.

Cũng có người ngay từ đầu đã không muốn trao đổi học thuật, chỉ muốn thắng.

Phân biệt được mấy chuyện ấy sẽ tiết kiệm rất nhiều thời gian.

Nhiều lúc việc cần làm đơn giản hơn: đóng mạng xã hội lại, pha một chén trà, mở cuốn sách đang đọc dở, tra lại câu cổ thư vừa dẫn, xem lại một lá số mình từng luận chưa tới, hoặc sửa cho rõ một phần bài giảng.

Một buổi tối như vậy thường có ích hơn vài giờ tranh cãi xem ai giỏi hơn ai.

Kiến thức không lớn lên trong những cuộc khẩu chiến.

Nó lớn lên từ rất nhiều việc nhỏ và khá buồn tẻ: đọc kỹ thêm một đoạn, xác minh thêm một nguồn, ghi lại một trường hợp cho đủ, đem một điều từng tin ra kiểm tra lại, phát hiện sai thì sửa.

Lặp lại những việc ấy qua năm tháng, học lực mới dày lên.

Trong giới Huyền học tất nhiên luôn có khác biệt. Môn phái khác nhau, truyền thừa khác nhau, cách nhìn khác nhau, lợi ích đôi khi cũng khác nhau. Có tranh luận, cạnh tranh hay thị phi là chuyện khó tránh.

Nhưng “quần nhi bất đảng” cũng chính là ở đây.

Có thể giao lưu với nhiều người mà không nhất thiết phải lập phe.

Có thể học được điều hay của người khác mà không cần nhận mọi điều họ nói là đúng.

Có thể không đồng ý với một phương pháp mà vẫn công nhận chỗ có giá trị của nó.

Cũng có thể chỉ ra chỗ mình cho là sai mà không cần biến người có quan điểm khác thành đối thủ.

Điều ấy khó hơn tranh luận thắng thua rất nhiều.

Bởi con người thường có xu hướng gắn điều mình học với chính mình. Người khác phê bình phương pháp mình dùng thì dễ cảm giác như họ đang phê bình mình. Họ nghi ngờ người Thầy mình từng học thì lại tưởng họ đang phủ nhận cả những năm mình bỏ công.

Từ đó, một câu chuyện đáng lẽ chỉ cần mở sách ra đối chiếu lại biến thành chuyện danh dự.

Đến lúc ấy việc học rất dễ mất đường.

Một câu cổ thư không trở nên đúng hơn vì người trích nó nổi tiếng. Một phương pháp cũng không đúng hơn vì môn phái đông người hơn. Và một lập luận chưa đủ căn cứ không thể nhờ người nói có hai mươi năm kinh nghiệm mà tự nhiên trở thành chân lý.

Việc nào cần phản biện thì cứ phản biện bằng căn cứ.

Nguồn nào sai thì chỉ ra nguồn.

Phương pháp nào có vấn đề thì thử kiểm chứng.

Cách luận nào không ứng thì đem trường hợp ra xem.

Còn chuyện chỉ nhằm xem ai cao ai thấp thì nên biết dừng.

Đường nghiên cứu vốn đã đủ dài. Một vấn đề chưa thông có thể cần vài tháng, vài năm mới hiểu. Một quan điểm hôm nay mình thấy vô lý, vài năm sau đọc thêm tài liệu chưa chắc còn nghĩ như trước. Chính mình cũng từng có những điều tin rất chắc rồi sau đó phải sửa.

Bởi vậy, gặp người khác mình chưa cần vội phán họ sai chỉ vì điều họ nói không giống điều mình từng học.

Có thể họ sai thật.

Cũng có thể mình chưa đọc đến chỗ họ đã đọc.

Cũng có thể hai bên đang dùng hai hệ thống khác nhau.

Hoặc cũng có thể cả hai đều mới chỉ hiểu được một phần.

Cái khó của người nghiên cứu là giữ được sự tỉnh táo ấy.

Thời gian thì rất công bằng. Người mới học hay người đã làm nghề hai mươi năm đều chỉ có hai mươi bốn giờ một ngày.

Một giờ dùng để hơn thua là một giờ không đọc sách.

Một buổi tối dành để xem người khác đang nói gì về mình là một buổi tối không kiểm chứng thêm được vấn đề nào.

Một tuần sa vào thị phi có khi làm dở cả một việc đáng lẽ đã hoàn thành.

Tâm lực cũng có hạn như vậy.

Bớt một phần tranh cao thấp thì thêm một phần sức cho nghiên cứu. Bớt một cuộc đôi co không cần thiết thì thêm được một khoảng thời gian để đọc. Bớt nhìn sang xem người khác đang đứng ở đâu thì mới nhìn rõ đường dưới chân mình.

Nhưng không tranh không có nghĩa là cái gì cũng im lặng.

Sai về học thuật thì vẫn nên nói.

Thông tin giả thì vẫn nên sửa.

Nguồn dẫn sai thì vẫn cần chỉ ra.

Một phương pháp gây hậu quả cho người học hoặc khách hàng thì càng cần phản biện.

Chỉ có điều, phản biện là để làm rõ vấn đề, không phải để hạ người.

Nói đủ căn cứ rồi thì dừng.

Người nghe tiếp nhận hay không là việc của họ.

Không cần từ một câu sách kéo thành một cuộc chiến nhiều ngày chỉ để buộc người kia phải thừa nhận mình thắng.

Quân tử căng nhi bất tranh.

Có chỗ đứng nhưng không lấy tranh giành làm cách xác nhận giá trị của mình.

Quân tử hòa nhi bất đồng.

Có thể khác nhau mà vẫn giữ được sự hòa nhã.

Nếu học được hai điều ấy thì việc nghiên cứu cũng nhẹ đi rất nhiều.

Phần việc của mình cuối cùng vẫn rất bình thường: học cho tử tế từng phần, đọc cho kỹ từng nguồn, tư vấn cho cẩn trọng từng trường hợp, dạy cho rõ từng bài. Điều chưa chắc thì tiếp tục kiểm chứng. Chỗ nào sai thì sửa.

Để mỗi ngày qua đi, thứ tăng lên là kiến thức và học lực của mình, chứ không phải số cuộc tranh luận đã thắng hay số người không còn muốn nhìn mặt nhau.

Người đi đường dài trong nghiên cứu chưa chắc là người thắng nhiều cuộc hơn thua nhất.

Thường chỉ là người biết dành tâm lực cho những việc đáng làm hơn.

Bên ngoài vẫn có tiếng khen chê, cao thấp, môn phái, tranh luận và thị phi. Nhưng nếu mình vẫn biết quay về với sách, với thực tế, với những điều chưa hiểu và với phần việc đang nằm trên bàn thì con đường dưới chân vẫn còn đó.

「君子矜而不爭，群而不黨。」Quân tử căng nhi bất tranh, quần nhi bất đảng.

Có chính kiến, nhưng không nhất thiết phải hơn thua.

Có đồng đạo, nhưng không nhất thiết phải kết phe.

Có điều cần nói thì nói cho có căn cứ.

Còn việc học, vẫn cứ tiếp tục.