Bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành

博學之，審問之，慎思之，明辨之，篤行之

Trong 《Lễ Ký · Trung Dung – 禮記·中庸》 có câu:

「博學之，審問之，慎思之，明辨之，篤行之。」Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi.

Nghĩa là: Học cho rộng, hỏi cho kỹ, suy nghĩ cho thận trọng, phân biệt cho rõ ràng rồi đem điều đã học ra thực hành cho đến nơi.

Người xưa nói chuyện học chỉ trong mấy chữ, nhưng gần như đã đủ cả một quá trình. Kiến thức không phải thứ chỉ cần bỏ tiền ra là có, càng không phải học qua một khóa, nghe một người Thầy rồi tự nhiên biến thành học lực của mình.

Tiền học nhiều không mua được học lực. Khóa học hoành tráng cũng không đổi được một nền tảng vững chắc. Cuối cùng, thứ giúp một người đi đường dài trong nghiên cứu Huyền học vẫn là cái nền nằm trong đầu và sự nghiêm túc trong cách mình học.

Có người mỗi ngày chạy từ lớp này sang lớp khác, học hết khóa này đến khóa kia, mua thêm sách, tải thêm tài liệu, nghe rất nhiều Thầy. Tiền bỏ ra không ít, số khóa từng tham gia cũng rất nhiều, nhưng khi gặp một vấn đề khó vẫn không biết phải bắt đầu từ đâu.

Lúc ấy mới thấy: đã học qua rất nhiều chưa chắc đồng nghĩa với đã học được rất nhiều.

Người ta vốn dễ lấy giá tiền để đo giá trị. Khóa càng đắt thì càng nghĩ phải cao cấp. Lớp càng đông thì càng cho là uy tín. Tên gọi càng kêu như “bí truyền”, “tinh hoa”, “cao cấp”, “chân truyền” thì càng dễ khiến người học nghĩ rằng bên trong chắc có một thứ gì đó giúp mình bỏ qua được phần căn bản.

Nhưng học một môn cũng giống như dựng một căn nhà. Nền chưa chắc thì phần trên xây nhanh đến đâu, trang trí đẹp đến đâu, gặp một vấn đề khó vẫn lộ ra chỗ yếu.

Học Huyền học khó không chỉ ở chuyện có tiền để học hay có thời gian để học. Cái khó hơn là có chịu đi đúng trình tự hay không. Có chịu học lại Âm Dương, Ngũ Hành, Can Chi, lịch pháp, cung sao; chịu đọc nguồn, tra chữ, đối chiếu sách; chịu làm những việc rất chậm mà không mang lại cảm giác mình đang học thứ gì “cao cấp” hay không.

Một khóa học đắt chỉ là một điều kiện.

Một người Thầy nổi tiếng là một cơ hội.

Một bộ sách quý là một nguồn tài liệu.

Những thứ ấy đều ở bên ngoài.

Tri thức thực sự nằm ở chỗ sau khi học xong, mình hiểu được gì, nối được những gì với nhau và khi gặp một trường hợp mới có biết dùng những điều đã học để tự suy nghĩ hay không.

Đó chính là ý nghĩa rất thực tế của câu:

“Bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi.”

Học chưa đủ thì học thêm.

Có điều chưa rõ thì hỏi.

Nghe được một điều cũng chưa vội tin ngay, phải nghĩ.

Hai cách nói mâu thuẫn thì phải phân biệt.

Hiểu rồi lại phải đem ra thực hành và kiểm chứng.

Thiếu những bước ấy, kiến thức rất dễ vẫn chỉ nằm ở sách, ở lời Thầy hoặc trong ghi chép, chứ chưa thực sự thành của mình.

Ở một hệ tư tưởng khác, Bát Chính Đạo – 八正道 của Đức Phật cũng gợi ra một điều rất đáng suy nghĩ về chuyện học và hành.

Trong Kinh Chuyển Pháp Luân – Dhammacakkappavattana Sutta (SN 56.11), Đức Phật chỉ ra con đường tám ngành gồm: Chính kiến – 正見, Chính tư duy – 正思惟, Chính ngữ – 正語, Chính nghiệp – 正業, Chính mạng – 正命, Chính tinh tấn – 正精進, Chính niệm – 正念, Chính định – 正定. Đây là con đường Trung đạo được trình bày trong bài pháp đầu tiên sau khi Đức Phật giác ngộ.

Tất nhiên, “Bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành” của Nho gia và Bát Chính Đạo của Phật giáo không phải cùng một hệ thống, cũng không nên gượng ép ghép từng mục với nhau. Nhưng đặt cạnh nhau lại thấy có một điểm rất gần: cái biết chưa bao giờ nên dừng ở chỗ biết.

Trước hết phải thấy cho đúng – Chính kiến.

Rồi phải nghĩ cho đúng – Chính tư duy.

Nhưng nếu chỉ hiểu đúng trong đầu mà lời nói vẫn tùy tiện, cách làm vẫn sai, nghề nghiệp vẫn đi ngược những điều mình biết thì cái hiểu ấy chưa đi được bao xa. Vì vậy sau Chính kiến và Chính tư duy còn có Chính ngữ, Chính nghiệp, Chính mạng; rồi lại cần Chính tinh tấn, Chính niệm và Chính định để giữ việc tu tập không bị đứt đoạn.

Đem tinh thần ấy nhìn lại việc học Huyền học cũng rất đáng suy nghĩ.

Học được một phương pháp chưa đủ. Phải biết phương pháp ấy từ đâu ra.

Biết nguồn rồi cũng chưa đủ. Phải hiểu nguyên lý.

Hiểu nguyên lý rồi còn phải phân biệt phạm vi dùng.

Biết dùng rồi phải kiểm chứng.

Và đến khi đem kiến thức ấy đi dạy hoặc tư vấn cho người khác, lại thêm một tầng nữa: mình nói thế nào, làm thế nào và dùng kiến thức ấy để làm gì.

Người học có nền khi gặp một câu khó sẽ biết quay về đâu để kiểm tra. Gặp một khẩu quyết lạ sẽ biết hỏi nguồn ở đâu. Gặp hai phương pháp trái nhau sẽ biết xem chúng khác nhau từ nguyên lý, môn phái hay phạm vi áp dụng. Gặp một trường hợp không ứng cũng không vội bịa thêm một lý thuyết để cứu lấy điều mình từng tin.

Đó là minh biện.

Nhưng nếu biết rất rõ mà không chịu thực hành, không kiểm chứng qua trường hợp thực tế, không chịu sửa khi phát hiện mình sai thì vẫn chưa đến đốc hành.

Và nếu đã đem kiến thức ra làm nghề thì câu chuyện còn đi xa hơn nữa.

Biết một điều nhưng cố ý nói quá để khách sợ thì khó gọi là Chính ngữ.

Biết giới hạn của phương pháp nhưng vẫn dùng nó để can thiệp bừa vào cuộc đời người khác thì phải xem lại Chính nghiệp.

Kiếm sống bằng tư vấn mà lợi dụng sự bất an, mê tín hoặc lệ thuộc của khách hàng thì lại càng đáng để nghĩ đến hai chữ Chính mạng.

Bởi vậy, kiến thức càng nhiều thì chuyện học càng không chỉ nằm ở trí nhớ.

Nó dần trở thành chuyện mình nhìn thế nào, nghĩ thế nào, nói thế nào và dùng cái mình biết vào việc gì.

Có nền cũng không có nghĩa là khép mình trước cái mới, càng không phải học với một người Thầy rồi cho rằng từ đó mọi thứ khác đều sai. Có nền là biết mình đang đứng ở đâu; cái gì là nguyên lý, cái gì là phương pháp, cái gì chỉ là kinh nghiệm; điều nào đã có căn cứ, điều nào còn cần kiểm chứng và chỗ nào phải thừa nhận rằng mình chưa biết.

Trong đầu người học phải có một chiếc cân như vậy.

Gặp khóa học đắt, đừng vội nghĩ chắc chắn phải hay.

Gặp lớp học đông, đừng mặc nhiên cho rằng phương pháp ấy đúng.

Gặp một người rất nổi tiếng, vẫn phải xem họ dạy có hệ thống không, kiến thức dựa vào đâu và học viên sau khi học có thể tự đứng được hay cuối cùng vẫn phải lệ thuộc vào Thầy.

Học lực không nằm trong học phí đã đóng.

Nó sẽ hiện ra ngay khi gặp việc khó.

Một lá số trái với những công thức từng học, mình xử lý thế nào?

Một câu cổ thư nhiều người dịch khác nhau, mình có biết tra và đối chiếu không?

Một phương pháp dùng mười trường hợp thấy đúng nhưng đến trường hợp thứ mười một lại sai, mình có đủ bình tĩnh để xem lại hay lập tức tìm lý do để bảo vệ nó?

Một điều chính Thầy mình từng dạy, sau này đọc nguồn khác thấy có vấn đề, mình có dám kiểm tra lại không?

Những lúc ấy mới biết trong đầu mình có một hệ thống thật hay chỉ có rất nhiều câu đã thuộc.

Người học cũng phải gánh phần việc của mình. Không hiểu thì đọc lại. Không rõ thì hỏi. Học sai thì sửa. Không thể mỗi lần gặp khó lại nghĩ do Thầy chưa truyền hết, do khóa học chưa đủ cao cấp, rồi tiếp tục bỏ tiền đi tìm một “bí quyết” khác.

Nhiều khi thứ còn thiếu không phải một bí quyết mới.

Mà là phần cũ mình chưa chịu học đến nơi.

Đường phải đi từng bước, cơm phải ăn từng miếng. Kiến thức cũng hình thành từ những việc rất nhỏ: đọc kỹ một đoạn, tra rõ một nguồn, ghi đủ một trường hợp, đối chiếu hai cách nói, kiểm chứng một phương pháp đủ lâu rồi mới kết luận.

Có người bỏ rất nhiều tiền mà sau nhiều năm trong đầu vẫn là một đống kiến thức rời: Thầy này một câu, sách kia một phép, môn phái nọ một khẩu quyết. Có người điều kiện ít hơn, nhưng chịu đọc, chịu hỏi, chịu nghĩ, chịu kiểm chứng, vài năm sau lại có một hệ thống rất chắc.

Khoảng cách ấy không nằm ở số tiền đã chi.

Nó nằm ở việc mỗi người đã làm gì với những thứ mình được học.

Bởi thế, “bác học” chỉ là bước đầu. Học nhiều mà không “thẩm vấn” thì rất dễ thu gom kiến thức mà không hiểu. Hỏi nhiều nhưng không “thận tư” thì chỉ chuyển sự phụ thuộc từ sách sang Thầy. Nghĩ mà không “minh biện” thì dễ lấy suy luận của mình làm chân lý. Phân biệt được rồi mà không “đốc hành”, không thực hành và kiểm chứng thì cuối cùng vẫn chỉ là kiến thức trên giấy.

Bát Chính Đạo lại nhắc thêm một tầng nữa: học đúng rồi còn phải dùng cái học ấy cho đúng.

Người Thầy có thể chỉ đường.

Sách có thể cung cấp tri thức.

Khóa học có thể giúp mình bớt nhiều năm đi vòng.

Tiền có thể mua được những điều kiện rất tốt để học.

Nhưng không ai có thể học, nghĩ, kiểm chứng và sống thay phần của mình.

Cuối cùng mọi thứ vẫn phải trở về chính mình:

Mình đã hiểu được gì?

Có biết tại sao nó đúng không?

Có phân biệt được đâu là gốc, đâu là ngọn không?

Có kiểm chứng được không?

Và sau khi biết rồi, mình đang dùng điều đó như thế nào?