Trầm chu trắc bạn thiên phàm quá, bệnh thụ tiền đầu vạn mộc xuân

沉舟側畔千帆過，病樹前頭萬木春

Thuyền chìm bên cạnh, nghìn cánh buồm vẫn vượt qua; trước cây bệnh, muôn cây khác vẫn vào xuân

Hai câu này nằm trong bài 《Thù Lạc Thiên Dương Châu sơ phùng tịch thượng kiến tặng – 酬樂天揚州初逢席上見贈》 của Lưu Vũ Tích – 劉禹錫, đời Đường:

「沉舟側畔千帆過，病樹前頭萬木春。」

Trầm chu trắc bạn thiên phàm quá, bệnh thụ tiền đầu vạn mộc xuân.

Hai câu vốn nằm trong tâm sự của Lưu Vũ Tích sau nhiều năm thăng trầm, nhưng về sau thường được mượn để nói một ý rất đẹp: cái cũ có thể suy, một con đường có thể đi đến chỗ khó khăn, nhưng sự vận động của đời sống vẫn tiếp tục; ngay bên cạnh chỗ tưởng đã hết đường, một sinh khí khác có thể bắt đầu.

Người học Huyền học nhiều năm cũng có lúc đi đến một đoạn như thế.

Một môn từng học rất say mê, đến một lúc không còn đem lại nhiều điều mới. Một cách luận từng dùng rất thuận lợi, làm thêm nhiều trường hợp lại bắt đầu thấy giới hạn. Một hệ thống kiến thức từng đủ dùng trong những năm đầu, càng nghiên cứu sâu càng lộ ra những khoảng trống mà chính nó không thể tự giải thích hết.

Lúc ấy có hai cách.

Một là ngồi chờ, hy vọng đọc thêm vài cuốn cùng loại, học thêm vài khẩu quyết, gặp thêm vài người cùng cách nghĩ thì mọi nút thắt sẽ tự nhiên được tháo.

Hai là nhìn lại toàn bộ thứ mình đã tích lũy, xem cái gì thực sự là nền tảng, rồi từ nền ấy mở một con đường khác.

Cách thứ hai khó hơn, nhưng thường đáng đi hơn.

Người đã học Tử Vi nhiều năm không nhất thiết phải bỏ Tử Vi khi gặp giới hạn. Có khi chính việc quay lại Can Chi, Âm Dương, Ngũ Hành, Lịch pháp, cách hình thành các hệ thống an sao và vận hạn lại mở ra một tầng hiểu khác.

Người học Bát Tự lâu năm cũng vậy. Đi sâu hơn có thể phải quay lại tiết khí, lịch, thiên văn cổ, quan hệ Can Chi, lịch sử hình thành các phép luận, thay vì tiếp tục chất thêm thật nhiều khẩu quyết.

Người nghiên cứu Kinh Dịch có thể từ quẻ tượng đi sang Lục Hào, Mai Hoa, tượng số, văn bản học hoặc lịch sử chú giải.

Người học Phong Thủy có thể từ một hệ thống Lý khí cụ thể quay ra nhìn lại Hình thế, Hà Đồ, Lạc Thư, Tiên Thiên, Hậu Thiên, Nạp Giáp, Can Chi, thời gian và môi trường thực tế.

Kỳ Môn, Trạch Nhật, Tướng Pháp hay những môn khác cũng vậy.

Các môn nhìn bên ngoài rất khác, nhưng phía dưới thường dùng chung khá nhiều “hạ tầng”: Âm Dương, Ngũ Hành, Can Chi, Bát Quái, thời gian, phương vị, tượng và số.

Nếu cái nền ấy đủ chắc, học thêm một môn không phải xây lại từ đầu.

Nó giống như một nhà máy đã có sẵn mặt bằng, quy trình, máy móc và đội ngũ kỹ thuật; muốn bước sang một sản phẩm mới thì có rất nhiều thứ cũ vẫn dùng được.

Đó là lợi thế của người đã có giờ bay.

Điều quan trọng là biết cái gì mang sang được và cái gì phải học lại.

Kinh nghiệm luận đoán có thể mang sang.

Khả năng đọc người, đặt câu hỏi, kiểm tra dữ liệu có thể mang sang.

Nền Can Chi, Âm Dương, Ngũ Hành có thể mang sang.

Thói quen tra nguồn, ghi chép trường hợp, so sánh kết quả càng nên mang sang.

Nhưng cách lập cục của môn mới phải học lại.

Khái niệm riêng của môn mới phải hiểu theo chính hệ thống ấy.

Không thể đem cách luận Tử Vi áp thẳng vào Bát Tự.

Không thể lấy khẩu quyết Phong Thủy giải thích Kỳ Môn.

Cũng không thể thấy hai hệ thống cùng dùng Ngũ Hành rồi mặc nhiên cho rằng cách vận hành của chúng giống nhau.

Đây chính là chỗ người có kinh nghiệm rất dễ mắc.

Có cái cũ là vốn.

Nhưng có cái cũ lại trở thành quán tính.

Biết phân biệt hai thứ ấy mới chuyển được đường.

Ngày trước, một người học Huyền học chủ yếu dựa vào vài bộ sách, một người Thầy và số trường hợp mình tự gặp trong đời.

Bây giờ điều kiện đã khác rất nhiều.

Văn bản cổ có thể tra cứu hàng nghìn quyển.

Các dị bản có thể đặt cạnh nhau để đối chiếu.

Một khẩu quyết có thể lần ngược xem xuất hiện từ thời nào.

Hàng chục nghìn lá số có thể thống kê bằng máy tính.

Những biến số về thời gian, địa điểm, sự kiện có thể lưu thành cơ sở dữ liệu.

Phần mềm có thể tính những thứ trước đây phải mất hàng giờ làm bằng tay.

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân loại tài liệu, so sánh văn bản, tổng hợp trường hợp và phát hiện những điểm cần kiểm tra lại.

Những công cụ ấy không thay được kiến thức Huyền học.

Nhưng chúng có thể làm thay đổi quy mô nghiên cứu.

Trước kia một người cả đời có thể chỉ tự tay xem vài nghìn trường hợp.

Ngày nay, nếu biết tổ chức dữ liệu, một giả thuyết có thể được kiểm tra trên một số lượng trường hợp lớn hơn rất nhiều.

Trước kia muốn biết một câu có thật sự là cổ thư hay không phải có cả một tủ sách.

Ngày nay có thể lần tìm văn bản nhanh hơn rất nhiều.

Nhưng công cụ mới cũng giống một dây chuyền sản xuất mới: có máy chưa có nghĩa là có sản phẩm tốt.

Dữ liệu sai thì thống kê càng nhiều càng sai.

Giờ sinh không chắc mà đem hàng vạn lá số vào tính toán thì kết quả đẹp đến đâu cũng khó tin.

Văn bản nhận dạng sai mà không đối chiếu nguyên bản thì máy chỉ giúp mình sai nhanh hơn.

Trí tuệ nhân tạo tổng hợp được rất nhiều, nhưng nếu người dùng không biết đâu là cổ thư, đâu là chú giải, đâu là suy luận đời sau thì thông tin càng nhiều càng dễ lẫn.

Bởi vậy, chuyển đổi không phải chạy theo công nghệ.

Nó là dùng công cụ mới trên một cái nền đủ chắc.

Người làm nghề cũng phải tái cấu trúc như vậy.

Những năm đầu có thể dành phần lớn thời gian để nhận trường hợp, xem nhiều, làm nhiều, tích lũy kinh nghiệm.

Nhưng đến một giai đoạn, nếu ngày nào cũng kín lịch tư vấn thì rất dễ không còn thời gian đọc lại những gì mình đang dùng.

Kinh nghiệm tăng nhưng hệ thống kiến thức có thể đứng yên.

Khi ấy phải biết phân lại thời gian.

Bớt một phần việc lặp lại để dành cho nghiên cứu.

Bớt một số cuộc trao đổi không cần thiết để đọc sách.

Những trường hợp đặc biệt thì lưu lại.

Những điều đã nói nhiều năm nhưng chưa từng kiểm chứng nghiêm túc thì đem ra kiểm tra.

Môn nào thực sự cần cho con đường của mình thì đầu tư sâu hơn.

Môn nào chỉ học vì tò mò hoặc vì thấy người khác đang nói nhiều thì chưa cần vội.

Đó cũng là một dạng “tái phân bổ vốn”.

Vốn của người nghiên cứu không chỉ là tiền.

Còn là thời gian.

Sự tập trung.

Khả năng đọc.

Sức khỏe.

Số năm còn có thể học.

Và đặc biệt là những giờ đầu óc còn đủ yên để suy nghĩ sâu.

Những thứ ấy đều có hạn.

Dùng hết vào những việc ít giá trị thì đến lúc gặp một vấn đề thật sự đáng nghiên cứu lại không còn sức.

Có người học rất nhiều nhưng phần lớn thời gian nằm ở những kiến thức ngoài rìa.

Có người mua rất nhiều sách nhưng thiếu vài bộ căn bản.

Có người tham gia rất nhiều khóa học nhưng không có thời gian tiêu hóa.

Có người tư vấn hàng ngày nhưng không còn thời gian kiểm tra xem phương pháp mình đang dùng có thật sự đúng như mình vẫn nghĩ hay không.

Đến một lúc phải biết thu lại.

Không phải thu lại để làm ít đi.

Mà để sức lực tập trung vào phần có giá trị hơn.

Giống như một doanh nghiệp rời dần những mảng lợi nhuận thấp để đưa vốn sang một lĩnh vực có triển vọng hơn, người học cũng phải biết phần kiến thức nào đang chiếm quá nhiều thời gian nhưng đem lại quá ít chiều sâu.

Sự chuyển đổi rõ nhất thường không nằm ở việc mình đã học thêm bao nhiêu môn.

Mà ở cơ cấu kiến thức trong đầu đã thay đổi thế nào.

Ngày trước có thể tám phần là khẩu quyết, hai phần là nguyên lý.

Sau nhiều năm, tỷ lệ ấy nên thay đổi.

Ngày trước nghe Thầy nói thì ghi lại.

Sau này phải biết hỏi nguồn ở đâu.

Ngày trước một trường hợp ứng nghiệm đã thấy rất thuyết phục.

Sau này phải hỏi còn bao nhiêu trường hợp không ứng.

Ngày trước phân biệt các môn bằng tên gọi.

Sau này bắt đầu nhìn ra cái nền chung, chỗ khác nhau thật sự và phạm vi mà mỗi hệ thống giải quyết.

Đó mới là chuyển đổi có ý nghĩa.

Người học lâu rồi cũng không nhất thiết phải biến mình thành người biết tất cả.

Thực tế càng đi sâu càng phải biết mình sẽ đặt trọng tâm ở đâu.

Có người lấy Tử Vi làm môn chính, Kinh Dịch và Lịch pháp làm nền hỗ trợ.

Có người lấy Phong Thủy làm hướng thực hành, nhưng phải đi sâu Hình thế, Lý khí, Trạch Nhật và thời vận.

Có người chuyên văn bản học, nghiên cứu sự hình thành và biến đổi của các hệ thống.

Có người mạnh về dự đoán.

Có người phù hợp với đào tạo.

Có người có khả năng dùng dữ liệu và công nghệ để kiểm chứng những điều người trước chỉ có thể quan sát bằng kinh nghiệm.

Không cần ai cũng giống ai.

Điều cần nhất là biết tài sản mình đang có là gì và muốn chuyển nó thành thứ gì.

Một người đã có hai mươi năm kinh nghiệm thực tế mà biết kết hợp thêm văn bản, dữ liệu và công nghệ có thể tạo ra giá trị rất khác.

Một người có nền cổ thư tốt nhưng chịu bước ra thực tế sẽ khác.

Một người giỏi công nghệ nếu chịu học căn bản Huyền học nghiêm túc cũng có thể làm được những việc thế hệ trước rất khó làm.

Cái mới không nhất thiết phủ định cái cũ.

Nhiều khi cái mới chỉ làm cho cái cũ có thêm một con đường để phát huy giá trị.

Đó chính là điều tôi thích ở hai câu thơ của Lưu Vũ Tích:

「沉舟側畔千帆過，病樹前頭萬木春。」

Trầm chu trắc bạn thiên phàm quá, bệnh thụ tiền đầu vạn mộc xuân.

Bên cạnh một con thuyền đã chìm, những cánh buồm khác vẫn đang đi.

Trước một cây đã yếu, cả khu rừng khác vẫn vào mùa xuân.

Một phương pháp cũ có thể đến lúc phải sửa.

Một cách học cũ có thể không còn đủ.

Một môn từng là toàn bộ thế giới của mình, sau nhiều năm có thể chỉ trở thành một phần trong một bức tranh rộng hơn.

Không có gì đáng tiếc ở đó.

Điều đáng tiếc hơn là đã nhìn thấy con đường đang thay đổi mà vẫn chỉ ngồi chờ mọi thứ trở lại giống như trước.

“Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí – 工欲善其事，必先利其器.”

Muốn làm tốt việc của mình, trước hết phải làm cho công cụ dùng trong việc ấy đủ tốt.

Nhưng với người nghiên cứu Huyền học, “công cụ” không chỉ là phần mềm hay trí tuệ nhân tạo.

Công cụ trước hết vẫn là nền tảng kiến thức.

Là khả năng đọc nguồn.

Là phương pháp ghi chép.

Là cách kiểm chứng.

Là kinh nghiệm thực tế.

Rồi sau đó mới đến dữ liệu, máy tính, phần mềm và những công nghệ mới.

Con đường mới không sinh ra từ việc vứt hết con đường cũ.

Nó thường sinh ra từ lúc mình đủ tỉnh táo để nhìn lại những gì đã tích lũy, giữ lấy phần thực sự có giá trị, bỏ phần đã lỗi thời, rồi dùng cái nền ấy để bước sang một chỗ rộng hơn.

Thuyền cũ có thể đã dừng.

Nhưng dòng sông chưa từng dừng.

Người học cũng vậy.

Điều quan trọng không phải giữ mãi một cách học, một môn học hay một phương pháp đã từng đem lại kết quả.

Mà là sau nhiều năm, những gì mình đã học có đủ sức trở thành nền để mình đi tiếp hay không.

Nếu có, những năm tháng trước chưa hề mất.

Nó chỉ đang được chuyển thành một con đường khác.