Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí

Công cụ càng mạnh, nền tảng càng phải chắc

工欲善其事，必先利其器

Trong 《Luận Ngữ · Vệ Linh Công – 論語·衛靈公》, Tử Cống hỏi về đạo Nhân, Khổng Tử nói:

「工欲善其事，必先利其器。」

Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí.

Nghĩa là: Người thợ muốn làm tốt việc của mình thì trước hết phải làm cho công cụ sử dụng được sắc bén, thích hợp. Điều thú vị là ngay sau câu này, Khổng Tử còn nói đến việc gần người hiền và kết giao với người có Nhân. Trong văn cảnh gốc, “công cụ” vì thế không chỉ gợi đến đồ vật, mà còn liên quan đến điều kiện và con người giúp mình làm tốt việc mình muốn làm.

Huyền học hôm nay cũng đang đứng trước một sự thay đổi khá lớn.

Ngày trước, học một môn thường bắt đầu bằng sách giấy, bảng Can Chi, lịch vạn niên, La Kinh, giấy bút và những phép tính phải tự làm bằng tay. Một lá số Tử Vi phải an từng sao. Một mệnh thức Bát Tự phải tự tra tiết khí. Một bàn Kỳ Môn phải lần từng bước lập cục. Học Lục Hào phải nhớ Can Chi, lục thân, thế ứng. Làm Phong Thủy đi thực địa phải mang La Kinh, bản đồ, sổ ghi chép. Muốn tìm một câu cổ thư đôi khi phải lật qua cả chồng sách.

Bây giờ nhiều việc ấy chỉ mất vài giây.

Phần mềm có thể lập lá số.

Máy tính có thể quy đổi lịch.

Cơ sở dữ liệu có thể lưu hàng vạn trường hợp.

Kho văn bản số cho phép tìm một câu trong hàng nghìn bộ cổ thư.

Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ dịch, tra cứu, phân loại tài liệu, so sánh văn bản, tổng hợp trường hợp và tìm lại những thứ một người đã đọc nhiều năm trước.

Nhìn bề ngoài, công cụ mạnh lên tưởng như việc học sẽ ngày càng dễ.

Nhưng thực tế lại xuất hiện một nghịch lý:

công cụ càng mạnh thì phần nền càng không được phép yếu.

Giống như hệ thống tính toán càng mạnh thì vật liệu phía dưới càng phải chịu được nhiệt, chịu được biến dạng và truyền tín hiệu chính xác. Một sai số nhỏ ở phần nền khi được khuếch đại qua cả hệ thống có thể thành một sai số rất lớn ở kết quả cuối cùng.

Huyền học cũng vậy.

Nếu ngày tháng đầu vào sai, phần mềm lập nhanh đến đâu cũng chỉ giúp mình có một kết quả sai nhanh hơn.

Nếu tiết khí tính không đúng, những hệ thống lấy tiết khí làm căn cứ sẽ sai ngay từ nền.

Nếu không phân biệt được âm lịch, dương lịch, lịch tiết khí và những quy ước riêng của từng môn thì càng tự động hóa càng dễ che mất lỗi.

Nếu một câu truyền miệng vốn không rõ xuất xứ được đưa vào cơ sở dữ liệu dưới tên “cổ thư”, AI có thể dùng nó hàng nghìn lần mà người sử dụng vẫn tưởng mình đang dựa vào kinh điển.

Nếu đem kiến thức của nhiều môn phái trộn chung mà không gắn nguồn và phạm vi sử dụng, hệ thống có thể tạo ra một bài luận nghe rất trôi chảy nhưng bên trong lại không còn biết nguyên lý nào thuộc về đâu.

Đó là lúc câu “chân kim bất phạ hỏa luyện – 真金不怕火煉”, vàng thật không sợ lửa thử, trở nên rất đáng suy nghĩ.

Công nghệ mới giống như một lò thử rất mạnh.

Nó có thể làm những phương pháp tốt phát huy nhanh hơn.

Nhưng cũng có thể làm những chỗ vốn mơ hồ lộ ra nhanh hơn.

Ngày trước một người dùng một khẩu quyết sai có thể chỉ ảnh hưởng vài chục trường hợp.

Bây giờ nếu khẩu quyết ấy được đưa vào một hệ thống tự động rồi chạy hàng chục nghìn trường hợp, sai số sẽ được nhân lên ở quy mô hoàn toàn khác.

Cho nên trong thời đại công cụ ngày càng mạnh, cái quý hơn không phải chỉ là biết sử dụng AI.

Mà là biết đưa cái gì vào AI.

Nguồn nào được phép làm nền?

Nguồn nào chỉ dùng tham khảo?

Cổ thư nào thuộc giai đoạn nào?

Một câu là nguyên văn hay chú giải đời sau?

Một phép thuộc môn phái nào?

Hai hệ thống dùng cùng chữ “Ngũ Hành” nhưng cách vận dụng có thật sự giống nhau không?

Một kết luận là từ nguyên lý, từ kinh nghiệm của người Thầy, hay chỉ từ thống kê thực hành?

Không phân được những tầng ấy thì công cụ càng giỏi, đầu ra càng dễ khiến người ta tin nhầm.

Nếu coi cả hệ thống Huyền học như một cấu trúc nhiều tầng, phần đáy không phải là AI.

Phần đáy vẫn là những thứ rất cũ:

Âm Dương.Ngũ Hành.Can Chi.Bát Quái.Hà Đồ, Lạc Thư.Lịch pháp.Thiên văn cổ.Thời gian và phương vị.Tượng, số và những quy tắc riêng của từng hệ thống.

Trên cái nền ấy mới dần sinh ra Tử Vi, Bát Tự, Kỳ Môn Độn Giáp, Lục Hào, Mai Hoa, các hệ thống Phong Thủy, Trạch Nhật, Tướng Pháp và nhiều nhánh khác.

Mỗi môn giống như một cấu trúc kỹ thuật riêng.

Có phần nền dùng chung.

Nhưng không vì thế mà được phép lấy linh kiện của hệ thống này lắp tùy tiện sang hệ thống khác.

Đây chính là điểm mà công nghệ buộc người học phải nghiêm túc hơn.

Trước kia đọc một cuốn sách, mình có thể ghi một câu rồi dùng nhiều năm mà ít khi hỏi nó đến từ đâu.

Ngày nay, khi văn bản có thể tra cứu rất nhanh, câu hỏi ấy không còn khó như trước:

Câu này xuất hiện sớm nhất ở đâu?

Bản nào chép như vậy?

Các bản khác có dị văn không?

Người đời sau giải thích nó thế nào?

Có phải một khái niệm vốn xuất hiện muộn nhưng về sau lại được gán ngược cho cổ nhân không?

Công cụ mới nếu dùng đúng sẽ không làm người học xa cổ thư hơn.

Ngược lại, nó có thể giúp mình đến gần văn bản gốc hơn.

Nhưng điều kiện là người dùng phải biết mình đang tìm gì.

Một người không hiểu Can Chi thì có AI cũng chưa chắc hỏi được câu hỏi đúng về Can Chi.

Một người chưa hiểu lịch pháp thì nhìn bảng quy đổi tự động cũng không biết chỗ nào đáng nghi ngờ.

Một người chưa từng đi thực địa khó có thể chỉ dựa vào ảnh và bản đồ rồi hiểu hết một cuộc đất.

Một người chưa từng lập và kiểm chứng nhiều quẻ cũng khó biết một lời giải Lục Hào hay Kỳ Môn nghe rất hợp lý nhưng thực chất thiếu mắt xích nào.

Công cụ không thay được giờ bay.

Nhưng nó có thể làm giờ bay có giá trị hơn.

Ngày trước một người nghiên cứu phải dành rất nhiều thời gian cho những thao tác cơ học.

Tính.

Tra.

Chép.

Tìm.

Sắp xếp.

Nếu máy móc làm được phần ấy, thời gian của con người nên được chuyển sang những việc máy khó làm thay hơn:

Kiểm tra nguồn.

Đặt giả thuyết.

So sánh phương pháp.

Phân tích ngoại lệ.

Đi thực địa.

Quan sát con người.

Theo dõi kết quả sau tư vấn.

Xem lại những trường hợp mình từng luận sai.

Tìm hiểu vì sao cùng một nguyên tắc nhưng đặt vào hai hoàn cảnh khác nhau lại cho kết quả khác nhau.

Đó mới là chỗ công nghệ thực sự nâng cấp việc học.

Không phải để mình học ít đi.

Mà để bớt sức cho việc cơ học và dành nhiều trí lực hơn cho việc cần suy nghĩ.

Nguyên văn nói đến một vấn đề rất thú vị của vật liệu: càng muốn bề mặt đồng truyền tín hiệu tốt thì lại càng khó tạo độ bám với lớp phía dưới. Giải quyết được một yêu cầu lại có thể làm nảy sinh một yêu cầu khác.

Hệ thống tri thức cũng gặp một bài toán tương tự.

Muốn AI trả lời thật nhanh thì phải chuẩn hóa dữ liệu.

Nhưng chuẩn hóa quá mức lại có thể làm mất văn cảnh, dị bản, sự khác biệt giữa môn phái và dấu ấn của người viết.

Muốn hệ thống tổng hợp được nhiều nguồn thì phải mở rộng kho dữ liệu.

Nhưng đưa quá nhiều nguồn ngang hàng lại làm mất thứ tự tin cậy.

Muốn câu trả lời tự nhiên thì AI phải được quyền tổng hợp.

Nhưng cho tổng hợp quá rộng lại dễ tạo ra những câu nghe hợp lý mà không còn biết xuất phát từ đâu.

Cho nên bài toán thật sự không phải có dùng AI hay không.

Mà là làm sao cân bằng được:

Tốc độ với độ chính xác.

Khả năng tổng hợp với khả năng truy nguyên nguồn.

Tự động hóa với kiểm soát của con người.

Kiến thức chung với đặc trưng của từng môn phái.

Kinh nghiệm cá nhân với nguyên lý có thể kiểm chứng.

Đó mới là phần khó.

Giống như người thợ làm vật liệu cao cấp, bề ngoài chỉ khác nhau vài thông số rất nhỏ nhưng phía sau là nhiều năm thử nghiệm để tìm được một điểm cân bằng.

Huyền học đi vào thời đại dữ liệu rồi cũng sẽ phải trải qua một quá trình như vậy.

Những thứ vốn được xem là việc phụ có thể dần trở thành phần rất quan trọng:

Quản lý nguồn.

Chuẩn hóa lịch.

Lưu trường hợp.

Gắn nhãn môn phái.

Phân biệt nguyên văn và chú giải.

Quản lý phiên bản kiến thức.

Biết một kết luận được sinh ra từ đâu.

Có khả năng quay lại kiểm tra vì sao hệ thống đã nói như vậy.

Một bài luận hay nhưng không truy được căn cứ thì về lâu dài rất khó dùng cho nghiên cứu.

Một hệ thống biết hàng nghìn cuốn sách nhưng không biết cuốn nào đáng tin hơn cuốn nào cũng chưa chắc hơn người chỉ đọc kỹ vài bộ quan trọng.

Một AI có thể viết mười trang trong vài phút nhưng nếu mười trang ấy trộn Tử Vi, Bát Tự, Kỳ Môn và những kinh nghiệm truyền miệng thành một thứ không còn nguồn gốc thì tốc độ ấy chẳng có nhiều ý nghĩa.

Công cụ càng mạnh, cấu trúc phía dưới càng phải tinh.

Đó là điều rất giống sự thay đổi đang diễn ra trong nhiều ngành kỹ thuật.

Công nghệ mới không nhất thiết làm những nghề cũ biến mất.

Nó làm tiêu chuẩn của nghề thay đổi.

Người học Huyền học trước đây có thể được đánh giá bằng việc thuộc nhiều khẩu quyết.

Sau này có lẽ phải thêm khả năng truy nguồn.

Trước đây người làm nghề được đánh giá qua số trường hợp đã xem.

Sau này còn phải biết mình đã ghi lại và kiểm chứng chúng thế nào.

Trước đây nói “kinh nghiệm của tôi thấy vậy” có thể đã đủ.

Sau này nếu có dữ liệu, người ta sẽ hỏi thêm: bao nhiêu trường hợp, điều kiện nào, ngoại lệ ra sao?

Không phải để biến Huyền học thành một thứ khác.

Mà để những gì mình đang làm trở nên rõ ràng hơn đối với chính mình.

Và chính dưới áp lực ấy, cái gì thực sự có giá trị sẽ càng dễ nhìn thấy.

Một nguyên lý đi qua hàng nghìn trường hợp vẫn đứng được thì đáng nghiên cứu tiếp.

Một khẩu quyết cứ thay điều kiện là vỡ thì phải xác định lại phạm vi.

Một hệ thống chỉ đúng khi người luận tự do giải thích sau khi sự việc xảy ra thì cần xem lại cách kiểm chứng.

Một nguồn cổ điển được nhiều đời sử dụng cũng chưa vì thế mà được miễn việc đọc lại văn cảnh.

Đó chính là lửa thử vàng.

Không phải dùng công nghệ để chứng minh điều mình đã tin.

Mà dùng công nghệ để thử xem điều mình tin chịu được đến đâu.

「工欲善其事，必先利其器。」

Công dục thiện kỳ sự, tất tiên lợi kỳ khí.

Muốn làm việc tốt phải có công cụ tốt.

Nhưng trong Huyền học, “khí – 器” hôm nay đã rộng hơn trước rất nhiều.

Là sách.

Là La Kinh.

Là lịch.

Là dữ liệu.

Là phần mềm.

Là kho văn bản.

Là trí tuệ nhân tạo.

Và quan trọng hơn cả, còn là phương pháp tư duy của chính người sử dụng những thứ ấy.

Dao tốt nằm trong tay người không biết dùng vẫn có thể làm hỏng việc.

AI mạnh đặt trên một kho kiến thức lộn xộn chỉ giúp cái lộn xộn được sản xuất nhanh hơn.

Ngược lại, nếu nền tảng chắc, nguồn rõ, phương pháp có thứ tự, dữ liệu được kiểm tra và người sử dụng có đủ giờ bay thì công cụ mới có thể mở ra những việc trước đây rất khó làm.

Cái mới vì thế không làm cái cũ mất giá trị.

Nó đang buộc chúng ta phải nhìn kỹ hơn xem phần nào của cái cũ thực sự là vàng.

Bởi càng vào lửa lớn, vàng thật càng dễ nhận ra.