Cúi đầu làm chắc việc trước mắt, nhưng cũng phải ngẩng đầu nhìn con đường phía trước
人無遠慮，必有近憂
Trong 《Luận Ngữ · Vệ Linh Công – 論語·衛靈公》, Khổng Tử nói:
「人無遠慮，必有近憂。」
Nhân vô viễn lự, tất hữu cận ưu.
Nghĩa là: Người không biết suy tính xa thì sớm muộn cũng gặp điều phải lo ngay trước mắt. Cổ chú giải câu này theo ý người quân tử phải biết nghĩ đến những điều có thể xảy ra để chuẩn bị từ trước, chứ không chỉ nhìn việc đang ở ngay trước mắt.
Người học và làm nghề Huyền học cũng vậy.
Khi mới bắt đầu, người ta thường có rất nhiều sức.
Có thể thức khuya đọc sách, ngồi hàng giờ để an một lá số, lập một quẻ, tra từng Can Chi, dò từng đoạn cổ thư. Gặp một môn mới lại thấy hứng thú, học hết bài này đến bài khác, ghi chép kín cả quyển sổ. Một trường hợp chưa hiểu thì có thể ngồi nghĩ đến khuya, hôm sau lại tiếp tục.
Lúc ấy thường nghĩ chỉ cần mình đủ chăm chỉ, chịu đọc nhiều, chịu thực hành nhiều thì rồi sẽ tiến lên.
Điều đó đúng, nhưng mới đúng một phần.
Bởi sức lực của một người có giới hạn.
Một ngày chỉ có từng ấy giờ. Ngoài việc học còn công việc, gia đình, cơm áo và đủ thứ việc phải giải quyết. Nếu học môn nào cũng muốn học, sách nào cũng muốn đọc, trường hợp nào cũng muốn nghiên cứu đến cùng, lâu dần người mệt mỏi mà kiến thức chưa chắc đã thành hệ thống.
Giống như người đi làm mỗi sáng chen giữa đường phố đông đúc, tay cầm cốc cà phê nóng, ai cũng cúi đầu chạy trên con đường của mình. Ban đầu còn nhiều sức thì có thể chạy rất nhanh. Nhưng chạy mãi rồi sẽ nhận ra một điều:
chỉ có sức thôi chưa đủ.
Người làm nghề cũng thế.
Khi còn ít giờ bay, nhiều việc phải bù bằng thời gian và công sức.
Một lá số phải xem rất lâu.
Một bài giảng phải chuẩn bị nhiều ngày.
Một đoạn sách phải tra đi tra lại.
Một căn nhà phải ghi rất nhiều thông tin rồi về mới dần sắp xếp được.
Điều đó hoàn toàn bình thường.
Nhưng nếu sau mười năm vẫn giải quyết mọi việc bằng đúng lượng sức lực như năm đầu tiên thì phải xem lại.
Kinh nghiệm đáng lẽ phải giúp mình nhận ra đâu là việc quan trọng, đâu là chi tiết phụ; câu hỏi nào phải tìm đến tận nguồn, câu hỏi nào chỉ cần tra một lần là đủ; trường hợp nào đáng nghiên cứu sâu, trường hợp nào dữ liệu chưa đủ thì nên để lại.
Giờ bay tăng lên mà phương pháp không thay đổi thì cuối cùng chỉ là làm một việc cũ nhanh hơn một chút.
Còn kinh nghiệm thật sự phải làm cho cách nhìn thay đổi.
Nguyên văn ví cuộc sống như một mùa làm ruộng dài.
Lúc đầu cần sức để cày đất, xuống giống.
Nhưng đến mùa thu, muốn có thu hoạch tốt còn phải biết chọn giống, biết thời tiết, biết lúc nào nên gặt.
Nghiên cứu Huyền học cũng vậy.
Ban đầu cần chịu khó.
Âm Dương, Ngũ Hành, Bát Quái, Can Chi, Lịch pháp chưa chắc thì phải học.
Học Tử Vi thì phải biết cấu trúc lá số, cung, sao, vận.
Học Bát Tự thì phải hiểu Can Chi, tiết khí, vượng suy và quan hệ trong mệnh cục.
Học Kinh Dịch, Lục Hào, Mai Hoa thì phải hiểu quẻ, hào, tượng, thời và cách lập quẻ của từng hệ thống.
Học Kỳ Môn Độn Giáp phải biết bàn cục được lập ra như thế nào rồi mới nói đến cách đoán.
Học Phong Thủy cũng phải biết mình đang học Hình thế, Lý khí hay một hệ thống cụ thể nào, không thể chỉ gom các khẩu quyết rồi dùng lẫn với nhau.
Lúc mới học, cúi đầu làm những việc căn bản ấy là cần thiết.
Nhưng học lâu rồi còn phải biết ngẩng đầu lên nhìn:
Mình đang học để làm gì?
Nếu chỉ muốn hiểu một môn cho bản thân thì con đường khác.
Nếu muốn nghiên cứu văn hiến thì phải học thêm cách đọc nguồn, phân biệt niên đại, tác giả, chú giải và những lớp phát triển về sau.
Nếu muốn thực hành thì phải có trường hợp thực tế, có ghi chép, có kiểm chứng.
Nếu muốn làm nghề thì ngoài chuyên môn còn phải học cách làm việc với con người.
Nếu muốn dạy thì lại phải biết hệ thống hóa kiến thức để người khác có thể học được.
Cúi đầu làm việc là cần thiết.
Nhưng chỉ cúi đầu nhìn bùn dưới chân thì rất dễ quên con đường ấy rốt cuộc đang dẫn mình đi đâu.
「人無遠慮，必有近憂。」
Không có suy tính xa thì những khó khăn gần sẽ sớm xuất hiện.
Có người học năm năm, mười năm rồi mới phát hiện những gì mình học vốn không nối được thành hệ thống.
Có người thuộc rất nhiều khẩu quyết nhưng hỏi nguồn ở đâu thì không biết.
Có người thực hành rất nhiều nhưng chưa từng lưu trường hợp để kiểm tra xem tỷ lệ đúng sai thực sự thế nào.
Có người học hết môn này sang môn khác nhưng không có một môn nào đủ chắc để làm nền.
Không hẳn vì họ không chăm chỉ.
Có khi họ đã dùng rất nhiều sức.
Chỉ là chưa ngẩng đầu lên đủ sớm để xem hướng mình đang đi.
Người thợ mộc làm một cái bàn cũng vậy.
Cưa gỗ cần sức.
Bào gỗ cần sức.
Nhưng mộng gỗ có khớp hay không lại dựa vào tay nghề đã tích lũy qua rất nhiều lần làm.
Người có nhiều kinh nghiệm nhìn một miếng gỗ đã biết nên dùng vào đâu. Đưa tay lên bề mặt có thể cảm được chỗ nào còn lệch. Những thứ ấy không đến từ việc dùng sức mạnh hơn.
Nó đến từ những lần đã làm.
Đã sai.
Đã sửa.
Rồi nhớ được cái sai ấy.
Giờ bay trong Huyền học cũng được tạo ra như vậy.
Không phải chỉ bằng số lá số đã xem, số nhà đã đi, số quẻ đã lập hay số năm đã học.
Mà bằng việc sau mỗi trường hợp, mình có học thêm được điều gì không.
Một lần luận chưa đúng, mình có biết sai ở đâu không?
Sai dữ liệu?
Sai cách lập?
Sai cách hiểu?
Hay đã đem một nguyên tắc dùng ra ngoài phạm vi của nó?
Một lần phương pháp ứng nghiệm rất tốt, mình có tiếp tục kiểm tra hay lập tức coi đó là quy luật?
Một câu cổ thư đọc được, mình có biết văn cảnh của nó hay chỉ lấy riêng một câu rồi dùng?
Những việc nhỏ ấy cứ tích lại.
Mỗi lần vấp là một lần chỉnh hướng.
Mỗi lần phải sửa là một lần thêm kinh nghiệm.
Đến một lúc, tay vẫn làm việc nhưng đầu đã biết nhìn trước vài bước.
Đó mới là lúc kinh nghiệm bắt đầu có giá trị.
Có những người khi mới học làm việc rất nhanh, muốn đọc thật nhiều, học thật nhiều, thử thật nhiều.
Đi thêm một thời gian rồi mới biết không phải sách nào cũng cần đọc ngay.
Có cuốn cần đọc từ đầu đến cuối.
Có cuốn chỉ để tra cứu.
Có sách phải đọc cùng chú giải.
Có tài liệu chỉ nên dùng tham khảo.
Có một câu truyền miệng muốn dùng nghiêm túc thì phải lần lại xem xuất hiện từ đâu.
Cũng không phải người Thầy nào giỏi cũng phù hợp với mọi giai đoạn.
Lúc mới học, mình cần một người dựng nền rõ ràng.
Đến lúc nghiên cứu sâu hơn, có thể phải tìm người mạnh về văn bản, thực hành hay một chuyên môn cụ thể.
Có lúc học với người khác.
Có lúc lại phải tự đọc.
Có vấn đề nên hỏi.
Có vấn đề phải tự mình ngồi xuống làm cho đến khi hiểu.
Đó là lúc cúi đầu và ngẩng đầu phải đi cùng nhau.
Cúi đầu để làm việc cho chắc chắn.
Ngẩng đầu để biết việc ấy còn đáng làm hay không.
Cúi đầu để học từng nguyên lý.
Ngẩng đầu để nhìn nó đang nằm ở đâu trong cả hệ thống.
Cúi đầu để thực hành từng trường hợp.
Ngẩng đầu để nhìn xem qua một trăm trường hợp, điều gì đang lặp lại.
Cúi đầu để làm tốt ngày hôm nay.
Ngẩng đầu để biết ba năm, năm năm nữa mình muốn đi đến đâu.
Làm nghề cũng vậy.
Khi mới làm, đôi khi phải dành rất nhiều thời gian cho từng khách. Điều gì cũng muốn xem thật kỹ, nói thật đầy đủ.
Giờ bay tăng lên rồi lại hiểu rằng một buổi tư vấn tốt không nằm ở số lượng điều mình nói ra.
Có khi khách chỉ đang có một vấn đề rất cụ thể.
Biết mười điều nhưng chọn đúng ba điều cần nói lại có ích hơn nói hết cả mười.
Có điều cần cảnh báo.
Có điều nên để người ta tự quyết.
Có chỗ phải nói rõ mình chưa chắc chắn.
Có trường hợp nên từ chối vì vượt quá khả năng.
Đó không phải là làm ít đi.
Mà là kinh nghiệm đã giúp mình biết sức cần đặt vào đâu.
Nguyên văn có hình ảnh một quán mì đã mở hàng chục năm rất hay.
Trời chưa sáng đã nhóm bếp nấu nước dùng.
Chưa đủ lửa thì chưa mở nồi.
Hương vị chưa đạt thì chưa cho mì xuống.
Không chạy theo sự ồn ào nhất thời.
Chỉ làm cho chắc thứ mình đã chọn làm.
Người nghiên cứu lâu dài cũng cần một nhịp như vậy.
Không phải ngày nào cũng phải công bố một điều mới.
Không phải tháng nào cũng phải mở thêm một khóa học.
Không phải năm nào cũng phải học thêm một môn.
Có giai đoạn phải đọc.
Có giai đoạn phải thực hành.
Có giai đoạn cần thu lại để kiểm tra hệ thống cũ.
Có lúc phải bỏ bớt những thứ đã học nhưng không còn đủ căn cứ.
Đường dài được làm từ những việc nhỏ như thế.
Một cuốn sách đọc kỹ.
Một trường hợp ghi đủ.
Một bài giảng sửa rõ hơn.
Một phương pháp được kiểm tra thêm.
Một điều từng hiểu sai được sửa lại.
Không ồn ào, nhưng cái nền cứ dày lên.
Đến lúc ấy, kỹ thuật đã học dần trở thành cách xử lý công việc.
Những lần từng lúng túng trở thành kinh nghiệm.
Những lần từng vấp giúp mình nhìn tình huống mới bình tĩnh hơn.
Tay nghề càng chắc chắn, khả năng nhìn toàn cảnh càng rõ ràng.
Không cần lúc nào cũng nói cho người khác biết mình đã học bao nhiêu năm.
Giờ bay thật sự thường hiện ra trong cách xử lý.
Gặp việc thuận lợi không quá tự tin.
Gặp việc khó khăn không hoảng.
Việc cần im lặng thì giữ được bình tĩnh.
Việc cần chịu trách nhiệm thì không né tránh.
Trong tay có chuyên môn.
Trong đầu có phương pháp.
Trong mắt có hướng đi.
Đó mới là thứ càng tích lũy lâu càng có giá trị.
Sức lực có giới hạn.
Thời gian cũng có giới hạn.
Nhưng kinh nghiệm nếu được ghi lại, suy nghĩ lại và chuyển thành phương pháp thì càng làm lâu càng có thể giúp mình bớt dùng sức sai chỗ.
Người mới có thể mất một ngày để giải quyết một vấn đề.
Người có nhiều giờ bay chưa chắc làm nhanh hơn vì họ vội vàng.
Họ nhanh hơn vì biết cần nhìn vào đâu trước.
Và cũng có khi họ chậm hơn, bởi họ biết trường hợp nào không nên kết luận sớm.
Đó là giá trị của thời gian.
「人無遠慮，必有近憂。」
Nhân vô viễn lự, tất hữu cận ưu.
Chỉ chăm chăm làm cho xong việc hôm nay thì chưa đủ.
Nhưng chỉ ngồi vẽ con đường xa mà việc trước mắt không chịu làm cũng không được.
Cúi đầu xuống, làm cho chắc chắn từng việc.
Rồi thỉnh thoảng ngẩng đầu lên xem mình vẫn đang đi đúng hướng hay không.
Học cái gì.
Học để làm gì.
Học đến đâu.
Cái gì cần đào sâu.
Cái gì nên bỏ.
Có làm nghề hay không.
Nếu làm nghề thì muốn trở thành người làm nghề như thế nào.
Những câu hỏi ấy không cần ngày đầu tiên đã trả lời được hết.
Nhưng càng đi lâu càng phải trả lời rõ hơn.
Bởi công sức có thể giúp mình đi được một đoạn.
Còn muốn đi lâu, cuối cùng phải có thêm phương pháp, kinh nghiệm và khả năng nhìn đường.
Cúi đầu có sự chắc chắn của người chịu làm.
Ngẩng đầu có sự sáng suốt của người biết mình đang đi đâu.
Hai thứ đi cùng nhau, giờ bay mới thực sự trở thành kinh nghiệm.
Bài cùng tuyển tập
Đây là bài 24/51 trong tuyển tập Học và làm nghề tư vấn Huyền học.
- Bài trước: Quân tử chi giao đạm nhược thủy
- Bài sau: Trầm chu trắc bạn thiên phàm quá, bệnh thụ tiền đầu vạn mộc xuân
