Ngũ thuật (13): Giới hạn, đạo đức và trách nhiệm của người ứng dụng

Không thay y học và pháp luật, không áp đặt, không gieo sợ hãi, không biến nhận định thành định mệnh; bốn trách nhiệm của người đem Ngũ thuật ra dùng.

Các phần trước đã nhiều lần chạm đến giới hạn của từng nhánh. Phần này gom lại thành một chỗ: những điều Ngũ thuật không được làm, và trách nhiệm của người đem nó ra dùng.

Vì sao phải nói về giới hạn?

Tri thức nào đi vào đời sống cũng cần giới hạn, và càng chạm đến những chuyện nhạy cảm như số mệnh, hôn nhân, con cái, sức khỏe, nhà cửa, tài sản và các quyết định quan trọng thì giới hạn càng phải rõ.

Ngũ thuật có giá trị khi giúp con người quan sát sâu hơn, hiểu mình hơn và điều chỉnh đời sống tốt hơn. Dùng sai, nó tạo ra sợ hãi, lệ thuộc, áp đặt hoặc đổ lỗi. Một lời luận thiếu thận trọng có thể làm một người hoang mang. Một nhận định quá mạnh về hôn nhân có thể làm gia đình thêm căng thẳng. Một kết luận cực đoan về phong thủy có thể khiến gia chủ tốn kém, bất an và mất phương hướng.

Vì vậy, ứng dụng Ngũ thuật không chỉ là chuyện hiểu phương pháp, mà còn là chuyện đạo đức sử dụng. Người dùng phải biết mình đang nói gì, nói với ai, trong hoàn cảnh nào, chắc chắn đến đâu và lời nói ấy có thể gây tác động gì.

Không thay thế y học, pháp luật và chuyên môn hiện đại

Có bệnh thì khám chữa bằng chuyên môn y tế. Có dấu hiệu khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng thì tìm hỗ trợ tâm lý hoặc y khoa phù hợp. Có tranh chấp tài sản, hôn nhân, thừa kế, hợp đồng thì cần tư vấn pháp luật. Có vấn đề tài chính phức tạp thì cần tính toán cụ thể và ý kiến chuyên môn. Xây dựng, sửa chữa nhà cửa thì phải chú ý kỹ thuật, kết cấu, an toàn, pháp lý và công năng.

Không nên dùng Tử Vi thay cho khám bệnh, dùng quẻ Dịch thay cho hợp đồng pháp lý, dùng phong thủy để bỏ qua an toàn xây dựng, hay dùng Nhân tướng thay cho quá trình tìm hiểu, đối thoại và kiểm chứng hành vi. Ngũ thuật có thể gợi mở góc nhìn, nhưng không được khiến con người trì hoãn những việc cần làm ngay.

Một người mất ngủ kéo dài, suy kiệt, lo âu nặng thì không nên chỉ xem vận hạn rồi chờ qua năm; việc cần làm là kiểm tra sức khỏe, điều chỉnh nếp sống và tìm hỗ trợ chuyên môn nếu cần. Một gia đình có dấu hiệu bạo lực thì không thể chỉ xem phong thủy hay xem quẻ để biết có nên nhịn tiếp không; việc cần ưu tiên là an toàn, bảo vệ và xử lý theo cơ chế phù hợp. Ngũ thuật đúng không đối lập với chuyên môn hiện đại; nó biết đứng đúng chỗ của mình.

Không dùng để áp đặt lên người khác

Một sai lầm thường gặp là dùng Ngũ thuật để áp ý muốn của mình lên người khác. Cha mẹ xem Mệnh của con rồi ép con chọn nghề theo ý mình. Vợ chồng dùng lá số để kết tội nhau. Người lớn dùng phong thủy bắt cả nhà thay đổi theo nỗi sợ của mình. Người tư vấn dùng quẻ hay tướng để tạo quyền lực với người nghe. Đó đều là cách dùng sai.

Ngũ thuật chỉ nên giúp con người hiểu nhau hơn, không khóa người khác vào một kết luận. Lá số không được dùng để tước quyền lựa chọn của một đứa trẻ. Quẻ Dịch không được dùng để buộc người khác làm theo mình. Nhận xét về tướng không được dùng để hạ thấp phẩm chất một con người. Nhận định phong thủy không được dùng để làm gia chủ hoang mang và lệ thuộc.

Trong gia đình điều này càng quan trọng, vì người thân là những người dễ bị tổn thương bởi lời nói của nhau nhất. Một câu "số con không hợp nghề này", "tướng con như vậy khó thành", "nhà này xấu nên gia đình mới lục đục", nói ra thiếu thận trọng, có thể để lại vết hằn tâm lý lâu dài. Hiểu biết không phải để điều khiển người khác, mà để ứng xử có trách nhiệm hơn.

Không dùng để tạo sợ hãi

Sợ hãi là biểu hiện rõ nhất của việc ứng dụng sai. Nghe luận giải xong mà một người chỉ thấy sợ số mình khổ, sợ hôn nhân tan, sợ con cái hư, sợ nhà mình xấu, sợ năm tới gặp họa, thì cách truyền đạt ấy cần xem lại. Tri thức đúng phải cho con người thêm khả năng điều chỉnh: thấy rủi ro để phòng, thấy điểm yếu để sửa, thấy thời điểm chưa thuận để chuẩn bị, thấy môi trường chưa ổn để điều chỉnh.

Xem một căn nhà tối, bí, bừa, thiếu thông gió, cách nói đúng không phải là "nhà này rất xấu, ở lâu sẽ hại", mà là: "Không gian này đang thiếu sáng và thiếu thông thoáng, dễ làm người ở trong nhà mệt và bức bối. Nên ưu tiên xử lý ánh sáng, thông gió, dọn bớt đồ và phân lại khu sinh hoạt." Xem Mệnh thấy một người dễ nóng, dễ quyết vội, không nên nói "anh có số phá tài", mà nên nói: "Anh cần cẩn trọng khi quyết định tài chính, nhất là lúc cảm xúc đang cao. Nên có cơ chế kiểm tra trước khi đầu tư hoặc hợp tác." Cách nói có đạo đức là cách nói giúp người nghe thấy đường điều chỉnh.

Không biến nhận định thành định mệnh

Ngũ thuật thường dùng những chữ như cát, hung, thuận, nghịch, vượng, suy, hợp, xung. Không giải thích đúng thì người nghe rất dễ hiểu thành định mệnh cố định. Một nhận định không nên được nói như bản án; nó chỉ nên được trình bày như một khuynh hướng, một khả năng, một điểm cần lưu ý hoặc một giả thuyết cần kiểm chứng thêm.

Không nên nói	Nên nói
Số cô hôn nhân xấu.	Trong quan hệ thân mật, cô cần lưu ý cách chọn người, cách biểu đạt cảm xúc và cách xử lý mâu thuẫn. Nếu không học cách đối thoại, quan hệ dễ căng.
Tướng anh không giữ được tiền.	Anh có dấu hiệu dễ quyết nhanh và dễ chi theo cảm xúc. Cần có nguyên tắc tài chính rõ hơn.
Quẻ này xấu, bỏ đi.	Tình thế hiện tại chưa thuận để tiến mạnh. Nếu vẫn làm, nên giảm quy mô, chuẩn bị đường lui và đặt điều kiện dừng.

Người có trách nhiệm không đẩy nhận định đi xa hơn mức cần thiết. Đời người luôn có phần điều chỉnh được, gia đình luôn có phần sửa được, nhà cửa luôn có phần cải thiện được. Thời điểm chưa thuận không có nghĩa là hết đường.

Trách nhiệm với lời nói và hành động

Người nói về Ngũ thuật ảnh hưởng đến tâm lý và quyết định của người nghe, nên lời nói phải được kiểm soát. Không nói quá điều mình biết. Không kết luận khi dữ kiện chưa đủ. Không dùng thuật ngữ khó để tạo vẻ quyền uy. Không làm người nghe tưởng mọi việc đã định sẵn. Không biến sự bất an của người khác thành cơ hội để áp đặt.

Trách nhiệm của người ứng dụng gồm bốn điểm:

Trách nhiệm với dữ kiện. Thông tin chưa chắc thì nói là chưa chắc. Giờ sinh chưa rõ thì không luận sâu. Chưa khảo sát nhà thì không kết luận mạnh về phong thủy. Chưa hiểu hoàn cảnh gia đình thì không vội phán quan hệ.
Trách nhiệm với ngôn ngữ. Cùng một ý có thể nói cho người nghe sáng ra, hoặc khiến người nghe sợ hãi. Ngôn ngữ nên rõ, vừa mức và có hướng điều chỉnh.
Trách nhiệm với giới hạn chuyên môn. Việc nào thuộc y học, pháp luật, tâm lý, tài chính, kỹ thuật thì phải biết chuyển sang chuyên môn phù hợp.
Trách nhiệm với hậu quả. Một lời khuyên sai có thể khiến người ta bỏ việc vội, sửa nhà cực đoan, nghi ngờ người thân, ép con cái hoặc trì hoãn việc cần xử lý. Vì vậy không thể nói tùy tiện.

Hiểu Ngũ thuật càng sâu càng phải thận trọng.

Thước đo: sáng hơn, bình tĩnh hơn, điều chỉnh tốt hơn

Có một tiêu chuẩn đơn giản để kiểm tra cách ứng dụng Ngũ thuật: nhìn vào tâm lý và hành động của người sử dụng sau đó. Nếu họ hiểu mình hơn, biết sửa nếp sống, biết chăm sức khỏe, biết tôn trọng khác biệt trong gia đình, biết tổ chức nhà cửa hợp lý hơn, biết chọn thời điểm hành động thận trọng hơn, thì đó là hướng đúng. Nếu họ sợ hãi hơn, mê tín hơn, lệ thuộc hơn, đổ lỗi và phán xét người khác nhiều hơn, thì đó là hướng sai.

Ngũ thuật đúng không kéo con người xa đời sống, mà đưa con người trở lại đời sống bằng một cách nhìn sâu hơn: nhìn thân tâm, nếp sống, người thân, môi trường, thời điểm và trách nhiệm của chính mình. Người hiểu Mệnh đúng không buông xuôi theo số, mà biết mình nên phát huy ở đâu và cần sửa ở đâu. Người hiểu Tướng đúng không phán xét người khác qua vẻ ngoài, mà quan sát để thấu hiểu và hỗ trợ. Người hiểu phong thủy đúng không sợ nhà mình, mà biết tổ chức không gian sống sạch hơn, sáng hơn, thuận hơn và ổn hơn. Người hiểu Bốc đúng không giao đời mình cho quẻ, mà biết hỏi rõ hơn, xét thời điểm kỹ hơn và chịu trách nhiệm với quyết định của mình.

Lời kết chương

Thiếu giới hạn, Ngũ thuật dễ biến thành mê tín, phán xét, áp đặt hoặc công cụ gây sợ hãi. Không thay thế y học, pháp luật, tâm lý, tài chính, kỹ thuật; không áp đặt lên người thân; không biến nhận định thành định mệnh; không nói quá mức dữ kiện cho phép; không dùng tri thức để khiến người khác lệ thuộc. Khi tri thức cổ truyền được dùng với tinh thần tỉnh táo, nhân văn và có trách nhiệm, nó không làm con người mê tín hơn, mà giúp sống có quan sát, có trật tự và có đạo lý hơn.