Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 1: Đạo khả đạo, phi thường Đạo

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Trong bản truyền thế, chương 1 đứng đầu phần Đạo kinh (từ chương 1 đến chương 37); ở hai bản lụa Mã Vương Đôi thì phần Đức kinh lại chép trước. Chương bàn quan hệ giữa Đạo với lời nói và tên gọi, rồi nêu hai phương diện vô danh và hữu danh. Văn rất gọn, nhưng gần như câu nào cũng có hơn một lối ngắt câu, nên các nhà chú hiểu khá khác nhau.

Nguyên văn

道可道,非常道,名可名,非常名; 無名,天地之始,有名,萬物之母。 故常無欲,以觀其妙, 常有欲,以觀其徼; 此兩者,同出而異名,同謂之玄。玄之又玄,眾妙之門。

Phiên âm

Đạo khả đạo, phi thường Đạo; danh khả danh, phi thường danh. Vô danh, thiên địa chi thủy; hữu danh, vạn vật chi mẫu. Cố thường vô dục, dĩ quan kỳ diệu; Thường hữu dục, dĩ quan kỳ kiếu. Thử lưỡng giả, đồng xuất nhi dị danh, đồng vị chi huyền. Huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn.

Dịch nghĩa

Đạo mà nói ra được thì không phải Đạo thường còn; danh mà gọi ra được thì không phải danh thường còn. Không tên là chỗ khởi đầu của trời đất; có tên là mẹ của muôn vật. Cho nên thường không ham muốn, để xem chỗ vi diệu của nó; thường có ham muốn, để xem chỗ quy kết của nó. Hai điều ấy cùng một nguồn mà ra, tên gọi khác nhau, cùng gọi là huyền. Huyền rồi lại huyền, ấy là cửa của mọi điều diệu.

Chú thích

道可道,非常道 (đạo khả đạo, phi thường đạo). Chữ 道 (đạo) thứ nhất là danh từ, nghĩa gốc là con đường, ở đây trỏ cái lẽ mà muôn vật do đó sinh ra và thành hình. Chữ 道 (đạo) thứ hai dùng làm động từ, nghĩa là nói, thuật ra. 常 (thường) là thường còn, không đổi. Vế 名可名,非常名 (danh khả danh, phi thường danh) theo đúng khuôn ấy. Vương Bật chú: «可道之道,可名之名,指事造形,非其常也» (khả đạo chi đạo, khả danh chi danh, chỉ sự tạo hình, phi kỳ thường dã), nghĩa là cái đạo nói được, cái danh gọi được đều trỏ vào một việc, nặn thành một hình, nên không phải cái thường của nó; rồi kết: «故不可道,不可名也» (cố bất khả đạo, bất khả danh dã), cho nên không thể nói, không thể gọi tên. Theo lời chú này, lời nói bao giờ cũng bám vào một sự, một hình, còn cái thường còn thì không thuộc riêng sự nào hình nào.

無名,天地之始,有名,萬物之母 (vô danh, thiên địa chi thủy, hữu danh, vạn vật chi mẫu). Vương Bật ngắt sau chữ 名 (danh), đọc thành "vô danh" và "hữu danh". Từ đời Tống đã có người ngắt sau 無 (vô) và 有 (hữu), đọc "vô, danh thiên địa chi thủy; hữu, danh vạn vật chi mẫu", tức lấy vô và hữu làm hai khái niệm, còn chữ danh hiểu là gọi tên. Hai lối ngắt đến nay đều có người theo. Vương Bật chú: «凡有皆始於無» (phàm hữu giai thủy ư vô), phàm cái có đều bắt đầu từ cái không. Lúc chưa có hình, chưa có tên, Đạo là chỗ khởi đầu của muôn vật; đến khi có hình có tên thì Đạo «長之、育之、亭之、毒之» (trưởng chi, dục chi, đình chi, độc chi), làm cho lớn, nuôi cho khôn, làm cho thành, làm cho chín, nên gọi là mẹ. Bốn động từ ấy có trong kinh văn chương 51.

故常無欲,以觀其妙;常有欲,以觀其徼 (cố thường vô dục, dĩ quan kỳ diệu; thường hữu dục, dĩ quan kỳ kiếu). 妙 (diệu), Vương Bật giải là «微之極也» (vi chi cực dã), chỗ nhỏ nhiệm tới cùng. 徼 (kiếu), ông giải là «歸終也» (quy chung dã), chỗ quy về, chỗ kết thúc. Theo ông, muôn vật bắt đầu từ chỗ nhỏ rồi mới thành, bắt đầu từ chỗ không rồi mới sinh; lòng trống lặng, không ham muốn thì thấy được cái diệu lúc vật mới khởi. Còn ham muốn thì gắn với cái dùng, nên có ham muốn thì «可以觀其終物之徼» (khả dĩ quan kỳ chung vật chi kiếu), có thể xem chỗ vật đi tới kết cục. Câu này cũng có lối ngắt sau 無 (vô) và 有 (hữu): "thường vô, dục dĩ quan kỳ diệu". Bản lụa Mã Vương Đôi chép 恆無欲也 (hằng vô dục dã), có trợ từ 也 (dã) sau chữ 欲 (dục), nên nhiều người dẫn làm chứng cho cách ngắt của Vương Bật. Chữ 恆 (hằng) ở bản lụa ứng với chữ 常 (thường) ở bản truyền thế; thông thường người ta giải thích rằng đời sau đổi chữ để kiêng tên húy của Hán Văn Đế là Lưu Hằng.

此兩者,同出而異名,同謂之玄 (thử lưỡng giả, đồng xuất nhi dị danh, đồng vị chi huyền). "Hai điều ấy" là gì, các nhà chú không thống nhất: có người cho là vô danh và hữu danh, có người cho là diệu và kiếu, có người cho là vô dục và hữu dục. Vương Bật chọn lối thứ nhất, nói: «兩者,始與母也» (lưỡng giả, thủy dữ mẫu dã), hai điều ấy là thủy và mẫu. Cùng ra là «同出於玄也» (đồng xuất ư huyền dã), cùng ra từ chỗ huyền; khác tên là vì chỗ dùng không giống nhau: «在首則謂之始,在終則謂之母» (tại thủ tắc vị chi thủy, tại chung tắc vị chi mẫu), ở đầu thì gọi là thủy, ở cuối thì gọi là mẫu.

玄之又玄,眾妙之門 (huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn). 玄 (huyền) nghĩa gốc là sắc đen ánh đỏ, rồi chuyển sang nghĩa sâu kín, mờ xa. Vương Bật giải: «玄者,冥默無有也» (huyền giả, minh mặc vô hữu dã), huyền là chỗ tối lặng, không có gì. Ông giải thích thêm vì sao phải nói hai lần. Gọi là huyền vốn là nói theo chỗ không thể gọi tên; nhưng nếu dừng ở một chữ huyền thì chữ ấy lại thành một cái tên, mà «若定乎一玄,則是名則失之遠矣» (nhược định hồ nhất huyền, tắc thị danh tắc thất chi viễn hĩ), nếu định lại ở một chữ huyền thì đó đã là danh, sai đi xa rồi. Nói "huyền rồi lại huyền" là để chữ huyền không đóng lại thành tên.

Lời bàn

Câu mở chương thường được hiểu như lời tác giả tự hạn định sách mình. Đọc theo Vương Bật thì lý do nằm ở chính bản chất của danh: danh nào cũng «指事造形» (chỉ sự tạo hình), trỏ một việc, nặn một hình, trong khi Đạo không có hình riêng. Chương 25 nói rõ thêm điều ấy: «吾不知其名,字之曰道» (ngô bất tri kỳ danh, tự chi viết đạo), ta không biết tên nó, đặt tên chữ cho nó là Đạo. Chương 32 lại mở đầu bằng «道常無名» (đạo thường vô danh). Ở cả hai chỗ, chữ Đạo được dùng như một tên tạm đặt. Những chữ như huyền, diệu, nhất về sau trong sách cũng nên đọc theo lối ấy.

Cách ngắt "vô danh / hữu danh" của Vương Bật gắn chương này với chương 40: «天下萬物生於有,有生於無» (thiên hạ vạn vật sinh ư hữu, hữu sinh ư vô). Câu chú «凡有皆始於無» (phàm hữu giai thủy ư vô) ở chương 1 vì thế không đứng riêng; nó là luận điểm chung trong cả bộ chú của ông, và về sau được xem là tiêu biểu cho huyền học thời Ngụy Tấn, lối học lấy vô làm gốc. Lối ngắt đời Tống thì đưa vô và hữu lên thành hai khái niệm đứng ngang nhau, khiến chương 1 gần hơn với một thuyết về nguồn gốc vũ trụ.

Cặp vô dục và hữu dục cũng cần đọc trong lời chú. Vương Bật không coi hai cách xem này là một đúng một sai: một bên thấy chỗ khởi của vật, một bên thấy chỗ kết của vật, và cả hai cùng ra từ huyền. Ở câu thứ tư ông còn viết: «凡有之為利,必以無為用» (phàm hữu chi vi lợi, tất dĩ vô vi dụng), cái có sinh lợi là nhờ cái không làm chỗ dùng. Câu ấy gần như báo trước chương 11: «有之以為利,無之以為用» (hữu chi dĩ vi lợi, vô chi dĩ vi dụng). Chủ trương bớt dục chỉ được nói rõ ở các chương sau, như bốn chữ «少私寡欲» (thiểu tư quả dục) ở chương 19.

Chỗ giới hạn của lời nói, Trang Tử về sau bàn kỹ. Thiên Thiên Đạo có đoạn nói người đời quý Đạo là quý sách, sách chẳng qua là lời, lời quý ở ý, mà cái ý theo về thì không thể đem lời truyền. Ngay sau đó là chuyện người thợ đẽo bánh xe tên Biển thưa với Tề Hoàn Công rằng sách thánh nhân vua đang đọc chỉ là cặn bã của người xưa, vì cái khéo trong tay ông, ông cũng không nói ra để dạy con được. Trang Tử dùng chuyện ấy để triển khai đúng điều chương 1 nêu lên mà không giảng giải.

Chữ huyền còn trở lại ở chương 6 (huyền tẫn), chương 10 (huyền lãm, huyền đức) và chương 15; cặp hữu vô thì gặp lại ở chương 2, chương 11 và chương 40.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.