Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 4: Đạo xung nhi dụng chi

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Sau hai chương bàn việc người, chương 4 quay về tả chính Đạo bằng mấy hình ảnh: đồ đựng rỗng, vực nước sâu, mặt nước trong lặng. Cả chương dùng toàn những chữ phỏng định như 似 (tự), 或 (hoặc), 象 (tượng), không có câu nào khẳng định dứt khoát. Lời chú của Vương Bật ở chương này dài, được viết thành một mạch liền chứ không chia theo câu.

Nguyên văn

道沖而用之或不盈,淵兮似萬物之宗;挫其銳,解其紛,和其光,同其塵,湛兮似或存。吾不知誰之子,象帝之先。

Phiên âm

Đạo xung nhi dụng chi hoặc bất doanh, uyên hề tự vạn vật chi tông; tỏa kỳ nhuệ, giải kỳ phân, hòa kỳ quang, đồng kỳ trần, trạm hề tự hoặc tồn. Ngô bất tri thùy chi tử, tượng đế chi tiên.

Dịch nghĩa

Đạo rỗng mà dùng thì dường như không đầy; sâu thẳm thay, như là tổ của muôn vật. Mài bớt mũi nhọn, gỡ mối rối, làm dịu ánh sáng, hòa cùng bụi bặm; trong lặng thay, dường như còn đó. Ta không biết nó là con của ai, hình như có trước cả Thiên đế.

Chú thích

道沖而用之或不盈 (đạo xung nhi dụng chi hoặc bất doanh). 沖 (xung) là rỗng. Có ý kiến cho rằng đây là chữ mượn của 盅 (trung), nghĩa gốc là đồ đựng rỗng; sách Thuyết văn giải tự, ở chữ 盅 (trung), có dẫn câu này. 或 (hoặc) là dường như. 盈 (doanh) là đầy. Vương Bật mở lời chú bằng một thí dụ: «夫執一家之量者,不能全家» (phù chấp nhất gia chi lượng giả, bất năng toàn gia), kẻ giữ cái lượng của một nhà thì không làm trọn được nhà. Ý ông là cái gì có hạn lượng thì không bao được cái lớn hơn nó. Đến chữ xung, ông viết: «沖而用之,用乃不能窮,滿以造實,實來則溢» (xung nhi dụng chi, dụng nãi bất năng cùng, mãn dĩ tạo thực, thực lai tắc dật), rỗng mà dùng thì cái dùng không cùng; làm đầy để thành đặc, đặc đến thì tràn.

淵兮似萬物之宗 (uyên hề tự vạn vật chi tông). 淵 (uyên) là vực nước sâu. 兮 (hề) là trợ từ cảm thán. 宗 (tông) là tổ, chỗ các chi trong họ quy về. Vương Bật viết: «形雖大,不能累其體;事雖殷,不能充其量» (hình tuy đại, bất năng lụy kỳ thể; sự tuy ân, bất năng sung kỳ lượng), hình dù lớn cũng không làm lụy được thể của nó, việc dù nhiều cũng không làm đầy được lượng của nó. Rồi hỏi lại: «萬物舍此而求主,主其安在乎» (vạn vật xả thử nhi cầu chủ, chủ kỳ an tại hồ), muôn vật bỏ chỗ này mà tìm chủ thì chủ ở đâu.

挫其銳,解其紛,和其光,同其塵 (tỏa kỳ nhuệ, giải kỳ phân, hòa kỳ quang, đồng kỳ trần). 挫 (tỏa) là bẻ, mài cho cùn. 銳 (nhuệ) là mũi nhọn. 紛 (phân) là rối như tơ vò. 塵 (trần) là bụi. Bốn vế này có lại ở chương 56, ở đó được gọi chung là «玄同» (huyền đồng). Vì lặp lại như thế, và vì câu uyên hề nối vào câu trạm hề rất xuôi nếu bỏ bốn vế giữa, có học giả ngờ đây là chỗ chép lẫn từ chương 56 sang. Bản lụa Mã Vương Đôi cũng đã có bốn vế này ở chương 4, nên giả thuyết ấy đến nay chưa có chứng cứ văn bản ủng hộ. Vương Bật giải chúng như lời tả Đạo: «銳挫而無損,紛解而不勞,和光而不汙,其體同塵而不渝其真» (nhuệ tỏa nhi vô tổn, phân giải nhi bất lao, hòa quang nhi bất ô, kỳ thể đồng trần nhi bất du kỳ chân), mũi nhọn bị mài mà không tổn, mối rối được gỡ mà không nhọc, ánh sáng làm dịu mà không vẩn, thể hòa cùng bụi mà không đổi cái thật của mình.

湛兮似或存 (trạm hề tự hoặc tồn). 湛 (trạm) là trong và sâu, như nước lặng. Hai chữ 似 (tự) và 或 (hoặc) chồng lên nhau làm câu càng lửng. Vương Bật đặt câu này làm chỗ kết của bốn vế trên: «不亦湛兮似或存乎» (bất diệc trạm hề tự hoặc tồn hồ), há chẳng phải trong lặng như còn đó sao.

吾不知誰之子,象帝之先 (ngô bất tri thùy chi tử, tượng đế chi tiên). 象 (tượng) là tựa như. 帝 (đế), Vương Bật chú gọn: «帝,天帝也» (đế, thiên đế dã). Lý lẽ của ông đi qua trời đất: đất giữ hình của mình nên đức không vượt quá cái nó chở, trời giữ tượng của mình nên đức không vượt quá cái nó che; trời đất còn không bì kịp Đạo, nên nói Đạo như có trước Thiên đế.

Lời bàn

Chương 4 mở đầu cho một loạt hình ảnh cái rỗng: cái bễ ở chương 5, cái hang ở chương 6, rồi bánh xe, đồ gốm và nhà cửa ở chương 11. Chương 45 có câu gần nhất với chương này: «大盈若沖,其用不窮» (đại doanh nhược xung, kỳ dụng bất cùng), đầy lớn thì như rỗng, dùng mãi không cùng. Vương Bật giải chữ xung qua khái niệm lượng. Cái có lượng thì bị lượng của nó giới hạn, đầy rồi thì tràn; Đạo không có lượng nên dùng không bao giờ tới chỗ đầy. Chữ 盈 (doanh) theo đó trỏ giới hạn của vật hữu hình, và chương 9 về sau sẽ bàn cái hại của nó trong việc người.

Bốn vế giữa chương đi vào tiếng Việt thành cụm hòa quang đồng trần, thường được hiểu là giấu tài, sống lẫn vào đời. Chú của Vương Bật nhấn ở vế sau của mỗi cặp: không tổn, không nhọc, không vẩn, không đổi chân. Theo lối đọc ấy, bốn động tác đều là điều chỉnh, và cái thể bên trong vẫn giữ nguyên. Ở chương 56, cũng bốn vế ấy được đặt sau câu «知者不言,言者不知» (tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri), nên ở đó chúng tả người đắc Đạo, còn ở chương 4 chúng tả chính Đạo. Khi xét giả thuyết chép lẫn, chỗ khác nhau về chủ ngữ ấy cũng cần được tính tới.

Câu cuối chương nối về chương 1. Ở đó Đạo là mẹ của muôn vật; ở đây chính Đạo lại không biết là con của ai. Chương 25 nói thêm: «有物混成,先天地生» (hữu vật hỗn thành, tiên thiên địa sinh), có một vật hỗn độn mà thành, sinh trước trời đất. Trong tín ngưỡng thời Thương Chu, 帝 (đế) là đấng tối cao; câu tượng đế chi tiên đặt Đạo trước cả đấng ấy, nhưng vẫn giữ chữ tượng, chỉ nói là tựa như.

Chương 5 tiếp theo đem hình ảnh cái rỗng vào chuyện trời đất đối đãi với muôn vật.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

K

Kim Minh Đạo

Nhà nghiên cứu huyền học
Chưa có đánh giá
Mệnh LýNhân Tướng - Chỉ Tay LuậnKinh Dịch
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.