Loạt bài này đọc Đạo Đức Kinh lần lượt từng chương, lấy nguyên văn theo bản Vương Bật, dịch lại, giải chữ và dẫn lời chú cổ. Bài dẫn nhập gom những điều nên có trước khi vào chương 1: sách ra đời trong hoàn cảnh nào, sử cũ chép gì về người được coi là tác giả, văn bản truyền lại qua những bản nào. Cuối bài đọc riêng chương 40, chương ngắn mà các nhà chú giải thường dựa vào để hiểu cả sách.
Thời đại
Năm 770 trước Công nguyên, nhà Chu bỏ kinh đô phía tây, dời về Lạc Ấp. Sử gọi nhà Chu từ đó là Đông Chu và chia quãng này làm hai thời, Xuân Thu và Chiến Quốc, theo tên hai bộ sách chép việc của chúng. Thiên tử vẫn giữ ngôi, nhưng quyền thực đã về tay các chư hầu lớn. Hơn năm thế kỷ sau, năm 221 trước Công nguyên, nước Tần diệt sáu nước và lập ra đế chế thống nhất.
Trong khoảng ấy chiến tranh hầu như không dứt. Nước nhỏ bị nuốt, nước lớn đổi phép thuế và phép binh để hơn nước láng giềng. Cũng trong khoảng ấy xuất hiện Khổng Tử, Mặc Tử, Mạnh Tử, Trang Tử, Tuân Tử, Hàn Phi Tử, những người mà đời sau gọi chung là chư tử. Đầu đời Hán, Tư Mã Đàm, cha của Tư Mã Thiên, xếp các học thuyết ấy thành sáu nhà, trong đó có Đạo gia; về sau Lão Tử được coi là người đứng đầu nhà này.
Đặt Đạo Đức Kinh vào thời ấy thì dễ thấy vì sao nhiều chương nói thẳng với người cầm quyền. Chương 30 và 31 bàn về binh đao, chương 57 về pháp lệnh, chương 75 về thuế khóa nặng làm dân đói. Những chữ như bớt, lui, thấp, mềm trong sách vốn được nói ra giữa một cuộc tranh giành mà các nước đều muốn mạnh hơn và đứng trước hơn.
Tác giả theo sử liệu
Tư liệu sớm nhất có dáng một bản tiểu sử là thiên Lão Tử Hàn Phi liệt truyện trong Sử ký của Tư Mã Thiên, soạn vào khoảng cuối thế kỷ II, đầu thế kỷ I trước Công nguyên. Theo đó Lão Tử người làng Khúc Nhân, hương Lệ, huyện Khổ, nước Sở, họ Lý, tên Nhĩ, tên chữ là Đam, làm quan sử coi kho sách nhà Chu. Khổng Tử từng đến hỏi ông về lễ. Thấy nhà Chu suy, ông bỏ đi; đến cửa ải, người coi ải xin ông để lại sách, ông bèn viết hai thiên, nói về ý nghĩa của đạo và đức, hơn năm nghìn chữ, rồi đi, không ai biết ông mất ở đâu.
Tư Mã Thiên không trình bày chuyện ấy như một điều đã chắc. Ngay sau đó ông chép thêm hai thuyết. Một thuyết cho Lão Lai Tử, cũng người Sở, cùng thời Khổng Tử, có sách mười lăm thiên, là Lão Tử. Thuyết kia cho quan thái sử nhà Chu tên Đam, người đến gặp Tần Hiến Công một trăm hai mươi chín năm sau khi Khổng Tử mất, mới là Lão Tử. Ông kết lại bằng câu «世莫知其然否» (thế mạc tri kỳ nhiên phủ), nghĩa là đời không ai biết có phải hay không, và còn ghi lời truyền rằng Lão Tử sống hơn một trăm sáu mươi tuổi, có thuyết nói hơn hai trăm tuổi.
Sử ký không nêu tên cửa ải; gọi đó là ải Hàm Cốc là cách nói của đời sau. Bốn chữ «關令尹喜» (quan lệnh doãn Hỷ) có hai cách đọc: người coi ải tên là Doãn Hỷ, hoặc «令尹» (lệnh doãn) là chức quan, còn người ấy chỉ tên Hỷ. Hình ảnh ông già cưỡi trâu xanh ra ải là phần truyện các sách đời sau thêm vào.
Bản thân hai chữ Lão Tử cũng khó coi là tên riêng. Lão là già, tử là tiếng tôn xưng người thầy; gọi như vậy có thể là gọi một bậc thầy cao tuổi, cũng có thể là gọi người theo tên sách. Phần đông học giả hiện nay nghiêng về giả thuyết văn bản mang tên Lão Tử được hình thành dần, qua nhiều lớp người gom góp và sửa chép. Vấn đề này đến nay vẫn chưa có kết luận chung.
Các bản văn
Gần hai nghìn năm, người ta đọc sách này qua các bản truyền thế, tức những bản chép tay rồi khắc in nối nhau qua các đời. Hai dòng bản quan trọng nhất gắn với hai lời chú: lời chú mang tên Hà Thượng Công và lời chú của Vương Bật (226–249), học giả đời Tào Ngụy, mất khi còn rất trẻ. Nguyên văn trong loạt bài này theo bản Vương Bật.
Năm 1973, ở Mã Vương Đôi, Trường Sa (Hồ Nam), khảo cổ học mở ngôi mộ số 3 của một gia đình quý tộc đầu đời Hán, hạ táng năm 168 trước Công nguyên. Trong mộ có hai bản Lão Tử chép trên lụa, quen gọi là bản Giáp và bản Ất. Cả hai đặt phần Đức trước phần Đạo, ngược thứ tự bản truyền thế. Ở câu mở đầu chương 1 và nhiều chỗ khác, bản lụa viết «恆» (hằng) nơi bản truyền thế viết «常» (thường). Cách giải thích được chấp nhận rộng rãi là về sau chữ hằng bị đổi thành thường để kiêng tên Hán Văn Đế Lưu Hằng; hai chữ cùng nghĩa lâu bền, không đổi.
Năm 1993, ở Quách Điếm, Kinh Môn (Hồ Bắc), một ngôi mộ nước Sở được định niên đại vào khoảng cuối thế kỷ IV hoặc đầu thế kỷ III trước Công nguyên cho ra một lô thẻ tre. Trong đó có ba nhóm thẻ chép những đoạn trùng với Lão Tử, cộng lại khoảng hai nghìn chữ, chưa đến một nửa bản hiện hành, và không theo thứ tự chương ngày nay. Đây là bản Lão Tử cổ nhất hiện biết.
Chỗ bản Quách Điếm gây bàn cãi nhiều nhất là đoạn tương ứng chương 19. Bản truyền thế viết «絕仁棄義» (tuyệt nhân khí nghĩa), dứt nhân bỏ nghĩa, lời lẽ như nhắm thẳng vào Nho gia. Ở vị trí ấy thẻ tre viết những chữ khác, nhiều nhà nghiên cứu đọc ra ý dứt bỏ sự trá ngụy và mưu tính, và từ đó cho rằng giọng chống Nho của bản truyền thế đậm dần ở các lớp chép sau. Giả thuyết này có người phản bác, và chính việc đọc các chữ trên thẻ tre cũng chưa thống nhất.
Năm 2009, Đại học Bắc Kinh thu nhận một bộ thẻ tre đời Tây Hán chép Lão Tử khá đầy đủ, chia 77 chương, cũng đặt phần Đức trước. Con số 81 chương quen thuộc gắn với truyền thống bản Hà Thượng Công; trước đó từng có những cách chia khác, có bản không chia chương. Những chỗ dị bản có ảnh hưởng đến nghĩa sẽ được ghi ở từng chương, kèm lời nói rõ đó là điều đã khá chắc hay còn đang bàn.
Cách đọc
Bản truyền thế chia hai thiên. Đạo Kinh gồm 37 chương đầu, vì chương 1 mở bằng chữ «道» (đạo); Đức Kinh gồm 44 chương sau, vì chương 38 mở bằng chữ đức (德). Có người tóm rằng nửa trước bàn về vũ trụ, nửa sau bàn về chính trị, nhưng thực ra hai đề tài đan vào nhau suốt sách.
Chữ đức trong tên sách khác với chữ đạo đức theo nghĩa luân lý của tiếng Việt. Vương Bật mở lời chú chương 38 bằng câu «德者,得也» (đức giả, đắc dã), đức là cái có được. Đạo là lẽ chung của muôn vật, còn đức là phần mỗi vật nhận từ đạo để thành chính nó. Hiểu theo lối ấy thì tên sách gần với nghĩa sách về đạo và về cái có được từ đạo.
Nhân vật trở đi trở lại trong sách là thánh nhân (聖人). Ở phần lớn các chương, đó là hình mẫu người cầm quyền theo đạo, ít liên quan đến hình ảnh bậc thánh có phép lạ. Những lời ấy vẫn có thể đọc như lời tu thân, song người nghe đầu tiên của chúng là bậc quân vương.
Văn bản cổ không có dấu câu, và ngắt câu khác nhau có thể cho nghĩa khác nhau. Chương 1 là trường hợp quen thuộc nhất: có người ngắt sau chữ danh (名), có người ngắt sau chữ vô (無) và hữu (有). Sách cũng không xếp theo đề mục. Một ý có thể trở lại ở những chương cách xa nhau, nên mỗi bài trong loạt này đều ghi số các chương có liên quan để tiện đối chiếu.
Chương 40
Chương 40 chỉ có hai mươi mốt chữ:
反者道之動 (phản giả đạo chi động), 弱者道之用 (nhược giả đạo chi dụng). 天下萬物生於有,有生於無 (thiên hạ vạn vật sinh ư hữu, hữu sinh ư vô).
Có thể dịch: Trở lại là cái động của đạo, mềm yếu là cái dụng của đạo. Muôn vật trong thiên hạ sinh ra từ có, có sinh ra từ không.
Chữ «反» (phản) có hai lớp nghĩa. Lớp thứ nhất là quay về, đồng nghĩa với «返» (phản): chương 16 nói muôn vật đều trở về cội rễ, chương 25 nói đi xa rồi quay lại. Lớp thứ hai là tương phản: mỗi vật đi liền với cái đối của nó, như chương 2 nói có và không sinh ra nhau, khó và dễ làm thành nhau. Vương Bật giảng theo lớp nghĩa sau: «高以下為基,貴以賤為本,有以無為用,此其反也。動皆知其所無,則物通矣» (cao dĩ hạ vi cơ, quý dĩ tiện vi bản, hữu dĩ vô vi dụng, thử kỳ phản dã. Động giai tri kỳ sở vô, tắc vật thông hĩ), nghĩa là cao lấy thấp làm móng, sang lấy hèn làm gốc, có lấy không làm chỗ dùng, ấy là cái phản của nó; hễ động mà biết đến phần không của mình thì vật được thông suốt. Hai vế đầu lời chú lặp gần đúng lời chương 39.
Câu thứ hai được chú rất gọn: «柔弱同通,不可窮極» (nhu nhược đồng thông, bất khả cùng cực), mềm yếu thì thông với mọi vật, không thể dùng đến cùng tận. Ý về cái mềm còn trở lại ở các chương 43, 76 và 78. Thiên Thiên hạ trong sách Trang Tử, khi tóm học thuyết của Quan Doãn và Lão Đam, cũng nói họ «以濡弱謙下為表» (dĩ nhu nhược khiêm hạ vi biểu), lấy mềm yếu và khiêm nhường làm dáng bên ngoài.
Ở câu cuối, Vương Bật viết: «天下之物皆以有為生,有之所始,以無為本,將欲全有,必反於無也» (thiên hạ chi vật giai dĩ hữu vi sinh, hữu chi sở thủy, dĩ vô vi bản, tương dục toàn hữu, tất phản ư vô dã). Vật trong thiên hạ đều nhờ có mà sinh; nhưng chỗ khởi đầu của có thì lấy không làm gốc, nên muốn giữ trọn cái có thì phải trở về cái không. Trong lời chú này chữ phản lại mang nghĩa quay về, và hai lớp nghĩa ở câu đầu gặp nhau. Bản Quách Điếm, theo cách đọc của nhiều nhà nghiên cứu, không lặp chữ hữu (有) ở vế sau, khiến quan hệ giữa có và không có thể hiểu là song song thay vì nối tiếp. Cũng có ý kiến cho rằng người chép chỉ bỏ sót dấu lặp chữ, nên chỗ này còn để ngỏ.
Chương 40 tả cách đạo vận hành mà không đưa ra lời khuyên nào. Những điều sách khuyên ở nơi khác, như không giữ cho đầy (chương 9), không tranh (chương 22, 66, 81), lấy mềm thắng cứng (chương 36, 78), biết đủ và biết dừng (chương 44), lo việc từ khi còn nhỏ (chương 63, 64), đều có thể đặt dưới hai câu đầu của chương này mà đọc. Cũng nên nhớ lời phê của Tuân Tử trong thiên Thiên luận: «老子有見於詘,無見於信» (Lão Tử hữu kiến ư khuất, vô kiến ư thân), Lão Tử thấy được cái co mà không thấy cái duỗi. Học thuyết đề cao cái mềm và cái lui dễ bị hiểu lệch khi người đọc chỉ nhặt một vế, và việc đọc trọn từng chương, đặt chương này bên chương kia là cách các nhà chú giải xưa vẫn làm để tránh điều ấy.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 1
- Chương 40: Đạo Đức Kinh, chương 40
- Lời bạt