Chương 40 là một trong những chương ngắn nhất của Đạo Đức Kinh, chỉ có ba câu. Hai câu đầu nói Đạo chuyển động thế nào và được dùng ra sao; câu thứ ba lùi về chỗ khởi đầu của muôn vật. Vương Bật chú câu đầu bằng chính những ý vừa nói ở chương 39, nên hai chương này nên đọc liền.
Nguyên văn
反者道之動, 弱者道之用。 天下萬物生於有,有生於無。
Phiên âm
Phản giả đạo chi động, nhược giả đạo chi dụng. Thiên hạ vạn vật sinh ư hữu, hữu sinh ư vô.
Dịch nghĩa
Trở ngược lại là sự chuyển động của Đạo;
mềm yếu là chỗ dùng của Đạo.
Muôn vật trong thiên hạ sinh ra từ có; có sinh ra từ không.
Chú thích
反者道之動 (phản giả đạo chi động). Chữ 反 (phản) có hai nghĩa, và các nhà chú đều có dùng tới cả hai. Nghĩa thứ nhất là trái ngược: vật đi tới cực một chiều thì chuyển sang chiều kia. Nghĩa thứ hai là quay về, như chữ 返 (phản): vật đi ra rồi trở lại gốc. Chương 25 nối hai nghĩa ấy trong câu 大曰逝,逝曰遠,遠曰反 (đại viết thệ, thệ viết viễn, viễn viết phản), lớn thì đi, đi thì xa, xa thì trở lại. Chương 16 nói về sự trở về: 夫物芸芸,各復歸其根 (phù vật vân vân, các phục quy kỳ căn), muôn vật um tùm, rồi mỗi vật đều trở về gốc của nó.
Vương Bật chú: «高以下為基,貴以賤為本,有以無為用,此其反也» (cao dĩ hạ vi cơ, quý dĩ tiện vi bản, hữu dĩ vô vi dụng, thử kỳ phản dã), cao lấy thấp làm móng, quý lấy hèn làm gốc, có lấy không làm chỗ dùng, đó là phản. Hai vế đầu lấy nguyên từ chương 39, vế thứ ba tóm ý chương 11. Ông nói tiếp: «動皆知其所無,則物通矣» (động giai tri kỳ sở vô, tắc vật thông hĩ), mọi chuyển động nếu đều biết được chỗ không của nó thì vật thông suốt. Như vậy trong lời chú, "phản" là quan hệ giữa cái hiện ra và cái nằm dưới nó, và người biết thấy cái nằm dưới thì làm gì cũng thông.
Thẻ tre Quách Điếm chép câu này là 返也者,道動也 (phản dã giả, đạo động dã), dùng chữ 返 (phản), nghĩa quay về, và thêm các trợ từ.
弱者道之用 (nhược giả đạo chi dụng). 弱 (nhược) là mềm, yếu, non. Chương 76 nói người sống thì mềm yếu, chết thì cứng đờ; cây cỏ sống thì mềm dẻo, chết thì khô giòn. Chương 78 lấy nước làm ví dụ: trong thiên hạ không gì mềm yếu hơn nước, mà công phá cái cứng mạnh thì không gì hơn được. Vương Bật chú rất gọn: «柔弱同通,不可窮極» (nhu nhược đồng thông, bất khả cùng cực), mềm yếu thì thông với mọi vật, không thể dùng đến cùng tận. Chữ 通 (thông) ở đây nối với chữ 通 (thông) trong lời chú câu trên: biết chỗ không thì vật thông, giữ chỗ mềm thì cũng thông.
天下萬物生於有,有生於無 (thiên hạ vạn vật sinh ư hữu, hữu sinh ư vô). 有 (hữu) và 無 (vô) ở đây nên đọc theo chương 1: 無名天地之始,有名萬物之母 (vô danh thiên địa chi thủy, hữu danh vạn vật chi mẫu). Vương Bật chú: «天下之物皆以有為生,有之所始,以無為本» (thiên hạ chi vật giai dĩ hữu vi sinh, hữu chi sở thủy, dĩ vô vi bản), vật trong thiên hạ đều lấy có mà sinh, còn chỗ khởi đầu của có thì lấy không làm gốc; rồi ông kết: «將欲全有,必反於無也» (tương dục toàn hữu, tất phản ư vô dã), muốn giữ cho có được trọn thì ắt phải quay về không. Chữ 反 (phản) của câu đầu chương lại xuất hiện ở đây, khiến ba câu kinh liền thành một mạch trong cách đọc của Vương Bật.
Thẻ tre Quách Điếm chép câu này là 天下之物生於有,生於亡 (thiên hạ chi vật sinh ư hữu, sinh ư vô), không lặp chữ 有 (hữu) ở vế sau; chữ 亡 (vô) ở đây dùng như 無 (vô). Đọc theo bản ấy, có và không có thể hiểu là hai nguồn đứng song song, không phải hai bậc nối tiếp. Học giới còn tranh luận bản nào gần ý ban đầu hơn.
Lời bàn
Câu 反者道之動 (phản giả đạo chi động) thường được coi là một trong những câu tóm gọn nhất về cách Lão Tử nhìn sự biến đổi. Nhiều chương trước đã chứa ý này dưới dạng cụ thể: chương 9 với cái bát rót quá đầy, chương 22 với 曲則全 (khúc tắc toàn), cong thì được trọn, chương 36 với vật sắp khép thì trước đã giương. Chương 40 nói ra cái lẽ chung mà các chương ấy là trường hợp riêng.
Lời chú Vương Bật cho chữ 反 (phản) một sắc thái riêng. Ngoài nghĩa vật cực thì quay ngược, ông còn giải nó bằng quan hệ cao và thấp, quý và hèn, có và không. Theo đó, "phản" trước hết là chỗ mỗi vật dựa vào cái đối lập với nó, và chuyển động của Đạo là chuyển động luôn quay về phía cái nằm dưới. Cách giải này hợp với câu thứ ba của chương, nơi Vương Bật lại dùng chữ 反 (phản) để nói muốn giữ có thì phải quay về không. Lối chú ấy là một đặc điểm của huyền học đời Ngụy Tấn, vốn lấy vô làm gốc.
Câu 弱者道之用 (nhược giả đạo chi dụng) ứng với những hình ảnh mềm yếu xuyên qua cả sách: đứa trẻ mới sinh ở chương 10 và chương 55, nước ở chương 8 và chương 78, người sống mềm yếu ở chương 76. Chữ 用 (dụng) cho thấy mềm yếu ở đây được hiểu là cách Đạo tác dụng vào vật. Lời chú Vương Bật về chữ 通 (thông) giải thích vì sao: cái mềm không bị giữ ở một hình dạng, nên đến đâu cũng thông.
Câu cuối là chỗ học giới bàn nhiều nhất vì dị bản Quách Điếm. Theo bản truyền thế, vô là gốc của hữu và hai bên có thứ tự trước sau, phù hợp với lối đọc của Vương Bật. Theo thẻ tre, câu có thể không mang ý thứ tự ấy. Việc chọn bản nào ảnh hưởng tới cách hiểu quan hệ giữa có và không trong toàn sách, nên ở chỗ này chưa thể nói dứt khoát. Chương 41 tiếp theo chuyển sang cách kẻ sĩ các bậc nghe Đạo.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 39
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 41
- Dẫn nhập