Chương 39 dựng thành hai dãy câu song song: sáu vế nói các vật nhờ được cái Một mà trong, yên, linh, đầy, sống, làm chuẩn; sáu vế nói nếu không có cái làm ra những điều ấy thì e sẽ nứt, lở, tắt, cạn, diệt, ngã. Đoạn sau chuyển sang cách vua chư hầu tự xưng và khép bằng một câu về chiếc xe mà các bản chép không thống nhất.
Nguyên văn
昔之得一者, 天得一以清,地得一以寧,神得一以靈,谷得一以盈,萬物得一以生,侯王得一以為天下貞。其致之, 天無以清將恐裂, 地無以寧將恐發,神無以靈將恐歇,谷無以盈將恐竭,萬物無以生將恐滅,侯王無以貴高將恐蹶。故貴以賤為本,高以下為基。是以侯王自稱孤﹑寡﹑不穀。此非以賤為本邪?非乎?故致數輿無輿,不欲琭琭如玉,珞珞如石。
Phiên âm
Tích chi đắc nhất giả, thiên đắc nhất dĩ thanh, địa đắc nhất dĩ ninh, thần đắc nhất dĩ linh, cốc đắc nhất dĩ doanh, vạn vật đắc nhất dĩ sinh, hầu vương đắc nhất dĩ vi thiên hạ trinh. Kỳ trí chi, thiên vô dĩ thanh tương khủng liệt, địa vô dĩ ninh tương khủng phát, thần vô dĩ linh tương khủng hiết, cốc vô dĩ doanh tương khủng kiệt, vạn vật vô dĩ sinh tương khủng diệt, hầu vương vô dĩ quý cao tương khủng quyết. Cố quý dĩ tiện vi bản, cao dĩ hạ vi cơ. Thị dĩ hầu vương tự xưng cô, quả, bất cốc. Thử phi dĩ tiện vi bản da? Phi hồ? Cố trí số dư vô dư, bất dục lục lục như ngọc, lạc lạc như thạch.
Dịch nghĩa
Những vật từ thuở đầu được cái Một: trời được Một mà trong, đất được Một mà yên, thần được Một mà linh, hang được Một mà đầy, muôn vật được Một mà sống, hầu vương được Một mà làm chuẩn cho thiên hạ. Đều do Một mà đạt tới như vậy.
Trời không có gì làm cho trong thì e sẽ nứt; đất không có gì làm cho yên thì e sẽ lở; thần không có gì làm cho linh thì e sẽ tắt; hang không có gì làm cho đầy thì e sẽ cạn; muôn vật không có gì làm cho sống thì e sẽ diệt; hầu vương không có gì làm cho quý và cao thì e sẽ ngã.
Cho nên quý lấy hèn làm gốc, cao lấy thấp làm móng. Vì thế hầu vương tự xưng là côi, là quả, là bất cốc. Đó chẳng phải lấy hèn làm gốc sao? Chẳng phải ư? Cho nên đếm từng phần của chiếc xe thì không còn chiếc xe. Không muốn bóng bẩy như ngọc, cũng không muốn trơ cứng như đá.
Chú thích
昔之得一者 (tích chi đắc nhất giả). 昔 (tích) thường là "xưa", nhưng Vương Bật chú: «昔,始也» (tích, thủy dã), là thuở bắt đầu. Về chữ Một, ông chú: «一,數之始而物之極也» (nhất, số chi thủy nhi vật chi cực dã), Một là khởi đầu của số và là chỗ tột cùng của vật. Ông nói thêm rằng mỗi vật đều nhờ Một mà thành, nhưng thành rồi thì «舍以居成,居成則失其母» (xả dĩ cư thành, cư thành tắc thất kỳ mẫu), bỏ Một mà ở lại với cái đã thành, ở lại với cái đã thành thì mất mẹ. Chữ Một còn gặp ở chương 10 với 抱一 (bão nhất), ở chương 22 với 聖人抱一為天下式 (thánh nhân bão nhất vi thiên hạ thức), và ở chương 42 với 道生一 (đạo sinh nhất).
天得一以清 (thiên đắc nhất dĩ thanh) cùng các vế tiếp theo. 神 (thần) ở đây là cái linh diệu nói chung. 谷 (cốc) là hang, chỗ rỗng chứa được, như ở chương 6 có 谷神不死 (cốc thần bất tử). 貞 (trinh) là ngay, chuẩn mực; có bản chép 正 (chính). Vương Bật chú: «各以其一致此清、寧、靈、盈、生、貞» (các dĩ kỳ nhất trí thử thanh, ninh, linh, doanh, sinh, trinh), mỗi vật lấy cái Một của mình mà đạt tới trong, yên, linh, đầy, sống, ngay.
其致之 (kỳ trí chi). Ba chữ này là chỗ chuyển ý. Có người gắn chúng vào đoạn trên, hiểu là "đều do Một mà đạt tới"; có người gắn vào đoạn dưới, hiểu là "suy cho đến cùng thì". Cũng có ý kiến coi đây là lời chen. Cách ngắt ở chỗ này chưa thống nhất.
天無以清將恐裂 (thiên vô dĩ thanh tương khủng liệt) cùng các vế tiếp theo. 裂 (liệt) là nứt. 發 (phát) nhiều nhà chú đọc như 廢 (phế), là lở, sụp. 歇 (hiết) là tắt, thôi. 竭 (kiệt) là cạn. 蹶 (quyết) là vấp ngã; có nơi đọc "quệ". Vương Bật giải then chốt của đoạn: «用一以致清耳,非用清以清也» (dụng nhất dĩ trí thanh nhĩ, phi dụng thanh dĩ thanh dã), dùng Một để đạt tới trong, không dùng cái trong để làm cho trong; «守一則清不失,用清則恐裂也» (thủ nhất tắc thanh bất thất, dụng thanh tắc khủng liệt dã), giữ Một thì cái trong không mất, đem cái trong ra dùng thì e sẽ nứt. Ông gọi Một là «為功之母» (vi công chi mẫu), mẹ của công, không thể bỏ. Bản lụa Mã Vương Đôi không có hai vế về muôn vật; thiếu hai vế ấy thì ý đoạn văn vẫn giữ nguyên.
故貴以賤為本,高以下為基。是以侯王自稱孤、寡、不穀 (cố quý dĩ tiện vi bản, cao dĩ hạ vi cơ. Thị dĩ hầu vương tự xưng cô, quả, bất cốc). 孤 (cô) là côi cút; 寡 (quả) là ít, hiểu là ít đức; 穀 (cốc) có nghĩa là lành, tốt, nên 不穀 (bất cốc) là không lành. Đó là những tiếng vua chư hầu thời Xuân Thu dùng để tự xưng. Chương 42 nhắc lại: những tiếng người đời ghét là cô, quả, bất cốc, vậy mà vương công lấy làm tiếng tự xưng. 邪 (da) ở cuối câu là trợ từ hỏi.
故致數輿無輿 (cố trí số dư vô dư). Câu khó nhất chương. 數 (số) là đếm. 輿 (dư) là xe. Vương Bật chỉ chép lại câu này trong lời chú, đặt ngay sau ý quý lấy hèn làm gốc, mà không giảng riêng. Lối hiểu thường gặp là đếm ra từng bộ phận như bánh, trục, thùng, càng thì không bộ phận nào là xe; xe chỉ có khi các phần hợp thành một. Nhiều bản khác chép 輿 (dư) là 譽 (dự), tiếng khen, thành "cầu nhiều lời khen thì rốt lại không có lời khen". Trang Tử, thiên Chí lạc, có câu 至譽無譽 (chí dự vô dự), tiếng khen tột bậc là không có tiếng khen, thường được dẫn để đối chiếu. Hai cách đọc đều có người theo.
不欲琭琭如玉,珞珞如石 (bất dục lục lục như ngọc, lạc lạc như thạch). 琭琭 (lục lục) là vẻ bóng đẹp của ngọc; 珞珞 (lạc lạc) là vẻ rắn, thô của đá. Vương Bật chú: «玉石琭琭珞珞,體盡於形,故不欲也» (ngọc thạch lục lục lạc lạc, thể tận ư hình, cố bất dục dã), ngọc và đá, cái thể của chúng hết ở hình dạng, nên không muốn. Theo ông, cả ngọc lẫn đá đều không đáng muốn, vì cả hai đã bị hình dạng giữ lại. Một cách hiểu khác cho rằng câu này bảo không muốn làm ngọc mà thà làm đá thô, hợp với ý quý lấy hèn làm gốc.
Lời bàn
Ý chủ của chương nằm ở lời chú Vương Bật về chữ thanh: trời trong là nhờ Một, không phải nhờ chính cái trong. Ai giữ cái Một thì cái trong tự còn; ai cầm lấy cái trong như vốn liếng mà dùng thì cái trong sẽ nứt. Lời chú ở câu mở chương cũng nói cùng một điều: vật thành rồi mà ở lại với cái đã thành thì mất mẹ. Trong cách nhìn của Vương Bật, sáu kết quả trong, yên, linh, đầy, sống, ngay đều là con, và Một là mẹ.
Lời chú ở câu cuối gói ý ấy vào một câu: «貴在其母,而母無貴形» (quý tại kỳ mẫu, nhi mẫu vô quý hình), cái đáng quý ở nơi mẹ, mà mẹ thì không có hình dạng của sự quý. Câu này nối đoạn đầu với đoạn sau. Hầu vương được quý và cao, nhưng cái làm ra sự quý và cao ấy lại là chỗ thấp, chỗ hèn, và các tiếng tự xưng cô, quả, bất cốc là dấu vết của sự thừa nhận ấy trong lễ xưng hô.
Câu về chiếc xe có thể đọc cạnh chương 11, nơi ba mươi nan hoa chung một bầu, nhờ chỗ trống mà xe dùng được. Đếm từng phần thì không thấy xe, cũng như tách từng kết quả khỏi cái Một thì không còn gì đứng được. Nếu theo dị bản 譽 (dự), câu lại gần với ý không tự khoe, không tự kể công ở chương 22. Cả hai cách đọc đều hợp với mạch chương, và chưa có căn cứ dứt khoát để bỏ một bên.
Chương 39 chuẩn bị trực tiếp cho chương 40. Vương Bật chú câu đầu chương 40 bằng chính hai câu cao lấy thấp làm móng, quý lấy hèn làm gốc của chương này, và gọi đó là "phản".
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 38
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 40
- Dẫn nhập