Chương 38 mở thiên Đức trong bản truyền thế. Lão Tử phân đức bậc trên với đức bậc dưới, rồi xếp đạo, đức, nhân, nghĩa, lễ thành một chuỗi, mỗi bậc sau xuất hiện khi bậc trước đã mất. Lời chú Vương Bật cho chương này dài gấp nhiều lần kinh văn và thường được coi là chỗ ông trình bày trọn nhất ý tưởng về gốc và ngọn.
Nguyên văn
上德不德,是以有德;下德不失德,是以無德。上德無為而無以為,下德為之而有以為。上仁為之而無以為,上義為之而有以為。上禮為之而莫之應,則攘臂而扔之。故失道而後德,失德而後仁,失仁而後義,失義而後禮。夫禮者,忠信之薄,而亂之首。前識者,道之華,而愚之始。是以大丈夫處其厚,不居其薄;處其實,不居其華。故去彼取此。
Phiên âm
Thượng đức bất đức, thị dĩ hữu đức; hạ đức bất thất đức, thị dĩ vô đức. Thượng đức vô vi nhi vô dĩ vi, hạ đức vi chi nhi hữu dĩ vi. Thượng nhân vi chi nhi vô dĩ vi, thượng nghĩa vi chi nhi hữu dĩ vi. Thượng lễ vi chi nhi mạc chi ứng, tắc nhương tí nhi nhưng chi. Cố thất đạo nhi hậu đức, thất đức nhi hậu nhân, thất nhân nhi hậu nghĩa, thất nghĩa nhi hậu lễ. Phù lễ giả, trung tín chi bạc, nhi loạn chi thủ. Tiền thức giả, đạo chi hoa, nhi ngu chi thủy. Thị dĩ đại trượng phu xử kỳ hậu, bất cư kỳ bạc; xử kỳ thực, bất cư kỳ hoa. Cố khứ bỉ thủ thử.
Dịch nghĩa
Đức bậc trên không tự coi là đức, vì thế có đức; đức bậc dưới giữ khư khư cho khỏi mất đức, vì thế không có đức. Đức bậc trên không làm mà cũng không có chủ ý làm; đức bậc dưới thì làm và có chủ ý làm. Nhân bậc trên thì làm mà không có chủ ý; nghĩa bậc trên thì làm và có chủ ý. Lễ bậc trên thì làm mà không ai đáp lại, bèn xắn tay áo lôi người ta theo.
Cho nên mất đạo rồi sau mới có đức, mất đức rồi sau mới có nhân, mất nhân rồi sau mới có nghĩa, mất nghĩa rồi sau mới có lễ. Lễ là chỗ lòng trung tín đã mỏng, là đầu mối của loạn. Cái biết đi trước là hoa của đạo, là chỗ bắt đầu của ngu.
Vì vậy bậc đại trượng phu ở chỗ dày, không ở chỗ mỏng; ở chỗ quả, không ở chỗ hoa. Cho nên bỏ cái kia, lấy cái này.
Chú thích
上德不德,是以有德 (thượng đức bất đức, thị dĩ hữu đức). Chữ 德 (đức) thứ hai dùng như động từ: tự coi là đức, nhận đức về mình. Vương Bật mở lời chú bằng định nghĩa: «德者,得也» (đức giả, đắc dã), đức là được. Được do đâu thì ông đáp «由乎道也» (do hồ đạo dã), do Đạo. Người đức bậc trên «唯道是用,不德其德» (duy đạo thị dụng, bất đức kỳ đức), chỉ dùng Đạo, không coi đức của mình là đức, nên «雖有德而無德名也» (tuy hữu đức nhi vô đức danh dã), tuy có đức mà không có tiếng là đức.
下德不失德,是以無德 (hạ đức bất thất đức, thị dĩ vô đức). Người đức bậc dưới lo giữ cho khỏi mất, tức là đã coi đức như một vật sở hữu. Vương Bật: «下德求而得之,為而成之» (hạ đức cầu nhi đắc chi, vi nhi thành chi), đức bậc dưới phải cầu mới được, phải làm mới thành; và «善名生則有不善應焉» (thiện danh sinh tắc hữu bất thiện ứng yên), tiếng thiện sinh ra thì cái bất thiện theo đó mà ứng lên.
上德無為而無以為,下德為之而有以為 (thượng đức vô vi nhi vô dĩ vi, hạ đức vi chi nhi hữu dĩ vi). 以為 (dĩ vi) ở đây hiểu là có cái để làm, có chủ ý đằng sau việc làm. Vương Bật chú: «無以為者,無所徧為也» (vô dĩ vi giả, vô sở biến vi dã); câu này khó, có thể hiểu là không phải đi làm cho khắp từng việc một, và cũng có nhà hiệu khám sửa 徧 (biến) thành 偏 (thiên), đọc thành "không có chỗ làm thiên lệch". Dòng 下德為之而有以為 (hạ đức vi chi nhi hữu dĩ vi) gây nhiều bàn luận: nó gần trùng với câu về nghĩa bậc trên ở sau; bản lụa Mã Vương Đôi không có dòng này, và có bản truyền thế chép 無以為 (vô dĩ vi) thay cho 有以為 (hữu dĩ vi). Vì thế có người cho dòng này lẫn vào về sau.
上仁為之而無以為,上義為之而有以為 (thượng nhân vi chi nhi vô dĩ vi, thượng nghĩa vi chi nhi hữu dĩ vi). Nhân đã là làm, nhưng ở bậc trên chưa có chủ ý so tính. Vương Bật tả nhân bậc trên là «宏普博施仁愛之者,而愛之無所偏私» (hoằng phổ bác thi nhân ái chi giả, nhi ái chi vô sở thiên tư), ban lòng thương rộng khắp mà thương không thiên vị. Đến nghĩa thì đã phân bên: «忿枉祐直,助彼攻此» (phẫn uổng hựu trực, trợ bỉ công thử), giận cái cong, giúp cái thẳng, giúp bên kia đánh bên này.
上禮為之而莫之應,則攘臂而扔之 (thượng lễ vi chi nhi mạc chi ứng, tắc nhương tí nhi nhưng chi). 攘臂 (nhương tí) là xắn tay áo để lộ cánh tay. 扔 (nhưng) là kéo, lôi. Vương Bật tả người theo lễ là «尚好修敬,校責往來» (thượng hiếu tu kính, giáo trách vãng lai), chuộng sửa sang cung kính, so đo đòi hỏi qua lại; hễ không được đáp lại thì giận dữ nảy sinh.
故失道而後德,失德而後仁,失仁而後義,失義而後禮 (cố thất đạo nhi hậu đức, thất đức nhi hậu nhân, thất nhân nhi hậu nghĩa, thất nghĩa nhi hậu lễ). Câu này nối với chương 18: 大道廢,有仁義 (đại đạo phế, hữu nhân nghĩa). Vương Bật đọc chuỗi ấy như những lần mất gốc nối tiếp: «不能無為而貴博施,不能博施而貴正直,不能正直而貴飾敬» (bất năng vô vi nhi quý bác thi, bất năng bác thi nhi quý chính trực, bất năng chính trực nhi quý sức kính), không vô vi được thì quý ban phát rộng, không ban phát rộng được thì quý ngay thẳng, không ngay thẳng được thì quý tô điểm cung kính.
夫禮者,忠信之薄,而亂之首 (phù lễ giả, trung tín chi bạc, nhi loạn chi thủ). 薄 (bạc) là mỏng. 首 (thủ) là đầu mối. Vương Bật: «夫仁義發於內,為之猶偽,況務外飾而可久乎» (phù nhân nghĩa phát ư nội, vi chi do ngụy, huống vụ ngoại sức nhi khả cửu hồ), nhân nghĩa phát từ bên trong mà cố làm ra còn thành giả, huống chi chăm lo tô điểm bên ngoài thì lâu được sao.
前識者,道之華,而愚之始 (tiền thức giả, đạo chi hoa, nhi ngu chi thủy). 前識 (tiền thức) là biết trước, đoán trước. Vương Bật: «前人而識也,即下德之倫也» (tiền nhân nhi thức dã, tức hạ đức chi luân dã), biết trước người khác, cũng thuộc loại đức bậc dưới. Người như thế, theo ông, vắt kiệt thông minh để biết trước, mà kết cục «雖竭聖智,而民愈害» (tuy kiệt thánh trí, nhi dân dũ hại), dù dốc hết trí khôn thì dân càng bị hại.
是以大丈夫處其厚,不居其薄;處其實,不居其華。故去彼取此 (thị dĩ đại trượng phu xử kỳ hậu, bất cư kỳ bạc; xử kỳ thực, bất cư kỳ hoa. Cố khứ bỉ thủ thử). 厚 (hậu) đối với 薄 (bạc), 實 (thực) đối với 華 (hoa). Câu 去彼取此 (khứ bỉ thủ thử) cũng là câu kết của chương 12 và chương 72.
Lời bàn
Chuỗi đạo, đức, nhân, nghĩa, lễ trong chương này là chỗ Lão học tách khỏi Nho học rõ nhất. Nhân, nghĩa, lễ là những đức mục mà Nho gia đặt lên hàng đầu; Lão Tử xếp chúng dưới đạo và đức, và gọi lễ là chỗ trung tín đã mỏng. Tuy vậy, câu chữ trong chương không bảo phải bỏ nhân nghĩa lễ. Nó chỉ nói các bậc ấy xuất hiện khi bậc trên đã mất, tức là chúng mang dấu của sự suy giảm.
Lời chú Vương Bật làm rõ điểm này. Hai cụm ông dùng đi dùng lại là «守母以存其子» (thủ mẫu dĩ tồn kỳ tử), giữ mẹ để còn con, và «崇本以舉其末» (sùng bản dĩ cử kỳ mạt), tôn gốc để nâng ngọn. Đạo là mẹ, là gốc; nhân nghĩa lễ là con, là ngọn. Giữ được gốc thì theo lời ông, «仁德厚焉,行義正焉,禮敬清焉» (nhân đức hậu yên, hành nghĩa chính yên, lễ kính thanh yên), lòng nhân dày, việc nghĩa ngay, lễ kính trong. Bỏ gốc mà chạy theo ngọn thì, theo ông, việc nghĩa sinh ra ganh đua và lễ sinh ra giành giật. Nhờ lối giải này, chương 38 không bị đọc như lời bài xích đạo lý, và Vương Bật có thể dung hợp Lão học với danh giáo của Nho gia mà không bỏ chỗ đứng của Đạo.
Phần về 前識 (tiền thức) thường ít được bàn, mà lại có liên hệ chặt với chương 65 và chương 19. Lão Tử chê cái trí tính trước, đoán trước, vì nó là hoa, là phần nở ra bên ngoài của đạo, và từ đó sinh ngu. Lời chú Vương Bật nối tiền thức với đức bậc dưới, nên trong cách đọc của ông, cả chương đều xoay quanh một đối lập: cái có từ gốc với cái phải cầu, phải làm, phải tính.
Hàn Phi Tử, thiên Giải Lão, cũng mở đầu bằng việc giải chương này, cho thấy từ thời Chiến Quốc nó đã được xem là chương quan trọng của sách. Với chương 38, Đạo Đức Kinh chuyển từ chỗ bàn về Đạo sang chỗ bàn về đức, tức Đạo hiện ra nơi con người và việc trị nước.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 37
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 39
- Dẫn nhập