Theo cách chia của bản truyền thế, chương 37 là chương cuối thiên Đạo. Câu mở chương về vô vi về sau thường được dẫn như lời tóm của cả học thuyết Lão Tử, còn phần giữa chương trở lại với hình ảnh gỗ mộc không tên đã gặp ở chương 32. Ở câu mở chương có những khác biệt đáng kể giữa bản truyền thế và các bản khai quật.
Nguyên văn
道常無為 而無不為。 侯王若能守之,萬物將自化。化而欲作,吾將鎮之以無名之樸。 無名之樸,夫亦將無欲。 不欲以靜,天下將自定。
Phiên âm
Đạo thường vô vi nhi vô bất vi. Hầu vương nhược năng thủ chi, vạn vật tương tự hóa. Hóa nhi dục tác, ngô tương trấn chi dĩ vô danh chi phác. Vô danh chi phác, phù diệc tương vô dục. Bất dục dĩ tĩnh, thiên hạ tương tự định.
Dịch nghĩa
Đạo vốn không làm điều gì gượng ép, mà không việc gì không thành.
Bậc hầu vương nếu giữ được nó thì muôn vật sẽ tự biến hóa. Biến hóa rồi mà ham muốn dấy lên, ta sẽ lấy cái mộc không tên mà trấn nó.
Cái mộc không tên ấy cũng sẽ khiến người ta không còn ham muốn.
Không ham muốn mà được tĩnh, thiên hạ sẽ tự yên định.
Chú thích
道常無為 (đạo thường vô vi). Bản Vương Bật tách câu mở chương thành hai dòng để đặt chú vào giữa. Sau vế này ông chỉ chú ba chữ: «順自然也» (thuận tự nhiên dã), là thuận theo tự nhiên. Lời chú ngắn ấy cho biết cách Vương Bật hiểu chữ 無為 (vô vi): không làm điều trái với tự nhiên của vật.
而無不為 (nhi vô bất vi). Vương Bật chú: «萬物無不由為以治以成之也» (vạn vật vô bất do vi dĩ trị dĩ thành chi dã), muôn vật không vật nào không nhờ đó mà được sắp đặt, được thành. Câu này có dị bản quan trọng. Hai bản lụa Mã Vương Đôi chép 道恆無名 (đạo hằng vô danh), không có vế 無不為 (vô bất vi); thẻ tre Quách Điếm chép 道恆無為也 (đạo hằng vô vi dã). Chữ 恆 (hằng) ở các bản khai quật thường được cho là chữ gốc, đến đời Hán mới đổi thành 常 (thường) vì kiêng tên vua. Từ những dị bản ấy, có học giả cho rằng vế 無不為 (vô bất vi) do người sau thêm vào; người khác dẫn chương 48, nơi bản truyền thế có câu 無為而無不為 (vô vi nhi vô bất vi), để cho rằng ý ấy vốn có trong sách. Vấn đề này đến nay vẫn còn tranh luận.
侯王若能守之,萬物將自化 (hầu vương nhược năng thủ chi, vạn vật tương tự hóa). Câu cùng khuôn với chương 32, chỉ đổi chữ cuối từ 賓 (tân) sang 化 (hóa). 化 (hóa) là biến đổi, lớn lên theo cách của chính vật. Chương 57 có câu 我無為而民自化 (ngã vô vi nhi dân tự hóa), ta không làm mà dân tự hóa.
化而欲作,吾將鎮之以無名之樸 (hóa nhi dục tác, ngô tương trấn chi dĩ vô danh chi phác). 作 (tác) là dấy lên. 鎮 (trấn) là đè giữ cho yên. Vương Bật chú: «化而欲作,作欲成也» (hóa nhi dục tác, tác dục thành dã), hóa rồi mà muốn dấy lên, tức là dấy lên lòng muốn cho thành. Về cách trấn, ông chú: «吾將鎮之無名之樸,不為主也» (ngô tương trấn chi vô danh chi phác, bất vi chủ dã), ta sẽ lấy cái mộc không tên mà trấn nó, ấy là không làm chủ. Lời chú cho thấy việc trấn ở đây không dùng mệnh lệnh hay hình phạt; người cầm quyền trấn bằng chính sự không làm chủ của mình.
無名之樸,夫亦將無欲 (vô danh chi phác, phù diệc tương vô dục). 夫 (phù) là trợ từ. Vương Bật chú bốn chữ: «無欲競也» (vô dục cạnh dã), không ham muốn tranh đua. Chữ 競 (cạnh) cho thấy ông hiểu 欲 (dục) ở đây là lòng muốn hơn người, muốn tranh giành, không bao gồm mọi nhu cầu sống.
不欲以靜,天下將自定 (bất dục dĩ tĩnh, thiên hạ tương tự định). 定 (định) là yên, ổn. Bản lụa chép 天地將自正 (thiên địa tương tự chính), đổi cả 天下 (thiên hạ) thành 天地 (thiên địa) và 定 (định) thành 正 (chính). Chữ 正 (chính) cũng gặp ở chương 57 trong câu 我好靜而民自正 (ngã hiếu tĩnh nhi dân tự chính), ta thích tĩnh mà dân tự ngay. Hai chữ 定 (định) và 正 (chính) gần nghĩa, nên dị bản không làm đổi ý chung.
Lời bàn
Câu 道常無為而無不為 (đạo thường vô vi nhi vô bất vi) thường bị hiểu là ngồi yên không làm gì. Hai lời chú ngắn của Vương Bật đặt câu ấy vào đúng chỗ của nó: vô vi là thuận theo tự nhiên, và nhờ thuận như thế mà muôn vật đều được sắp đặt, được thành. Chủ thể của câu là Đạo; đến câu sau chủ thể chuyển sang hầu vương, và vô vi trở thành một yêu cầu đối với người cầm quyền: giữ được cách làm của Đạo thì muôn vật tự hóa.
Phần giữa chương cho thấy Lão Tử không cho rằng để muôn vật tự hóa thì mọi việc sẽ yên mãi. Hóa rồi thì lòng muốn sẽ dấy lên. Lời đáp của ông là gỗ mộc không tên, và Vương Bật giải gỗ mộc ấy bằng ba chữ 不為主 (bất vi chủ). Trấn bằng sự không làm chủ nghĩa là người cầm quyền không tự đặt mình thành cái để người ta tranh, không bày ra danh và lợi để người ta đua theo. Ý này đã có ở chương 3 với câu 常使民無知無欲 (thường sử dân vô tri vô dục) và ở chương 19 với 見素抱樸,少私寡欲 (kiến tố bão phác, thiểu tư quả dục).
Chương 37 nên đọc cạnh chương 32. Hai chương có chung câu khuôn về hầu vương giữ được Đạo, chung hình ảnh gỗ mộc, chung chủ đề danh. Chương 32 nói khi gỗ mộc tan ra thì phải có danh và phải biết dừng; chương 37 nói khi ham muốn dấy lên thì quay về với cái mộc chưa có danh. Ở cả hai chương, Vương Bật đều nhấn vào chỗ người cầm quyền không làm chủ.
Trong bản truyền thế, chương 37 khép thiên Đạo, chương 38 mở thiên Đức. Chương 1 mở sách bằng cái danh không thể gọi, chương 37 khép thiên đầu bằng cái mộc không tên. Hai bản lụa Mã Vương Đôi xếp thiên Đức lên trước thiên Đạo, nên vị trí "chương khép" này chỉ đúng với thứ tự của bản truyền thế.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 36
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 38
- Dẫn nhập