Chương 36 là chương thường được đọc theo lối mưu thuật nhiều nhất trong Đạo Đức Kinh. Bốn câu đầu nói về việc thu và giương, yếu và mạnh, bỏ và hưng, lấy và cho; hai câu sau nói mềm yếu thắng cứng mạnh và lợi khí của nước không đem ra phô. Cách hiểu chương này tùy thuộc nhiều vào hai chữ 將欲 (tương dục) và 固 (cố), và lời chú Vương Bật đi theo một hướng khác hẳn Hàn Phi Tử.
Nguyên văn
將欲歙之,必固張之;將欲弱之,必固強之;將欲廢之,必固興之;將欲奪之,必固與之。是謂微明。 柔弱勝剛強。魚不可脫於淵,國之利器不可以示人。
Phiên âm
Tương dục hấp chi, tất cố trương chi; tương dục nhược chi, tất cố cường chi; tương dục phế chi, tất cố hưng chi; tương dục đoạt chi, tất cố dữ chi. Thị vị vi minh. Nhu nhược thắng cương cường. Ngư bất khả thoát ư uyên, quốc chi lợi khí bất khả dĩ thị nhân.
Dịch nghĩa
Vật sắp khép lại thì ắt trước đó đã được giương ra; sắp suy yếu thì ắt trước đó đã được làm cho mạnh; sắp bị phế bỏ thì ắt trước đó đã được làm cho hưng thịnh; sắp bị lấy đi thì ắt trước đó đã được cho. Đó gọi là cái sáng kín đáo.
Mềm yếu thắng cứng mạnh. Cá không thể rời vực sâu; lợi khí của nước không thể đem ra cho người thấy.
Chú thích
將欲歙之,必固張之 (tương dục hấp chi, tất cố trương chi). 歙 (hấp) là thu, khép lại. 張 (trương) là giương ra, như giương cung. 將欲 (tương dục) có thể hiểu là "muốn", có người chủ ý muốn làm cho vật khép lại; cũng có thể hiểu là "sắp sửa", vật đang đi tới chỗ khép lại. 固 (cố) có người đọc như 姑 (cô), "cứ tạm", câu thành "muốn thu nó thì cứ tạm giương nó ra"; có người hiểu là "vốn đã", "ắt đã". Theo lối thứ nhất, câu là lời bày kế; theo lối thứ hai, câu là lời tả một quy luật. Bản dịch trên theo lối thứ hai, gần với lời chú Vương Bật.
將欲弱之,必固強之;將欲廢之,必固興之;將欲奪之,必固與之 (tương dục nhược chi, tất cố cường chi; tương dục phế chi, tất cố hưng chi; tương dục đoạt chi, tất cố dữ chi). 與 (dữ) là cho. Ba vế này cùng khuôn với vế đầu, mỗi vế là hai đầu của một chuyển động: mạnh rồi yếu, hưng rồi phế, được cho rồi bị lấy.
是謂微明 (thị vị vi minh). 微 (vi) là nhỏ, kín, khó thấy; 明 (minh) là sáng. "Vi minh" là cái sáng thấy được điều còn ẩn. Vương Bật chú: «將欲除强梁,去暴亂,當以此四者» (tương dục trừ cường lương, khứ bạo loạn, đương dĩ thử tứ giả), muốn trừ kẻ cường bạo, dẹp loạn, thì nên theo bốn điều này; «因物之性,令其自戮,不假刑為大» (nhân vật chi tính, lệnh kỳ tự lục, bất giả hình vi đại), thuận theo tính của vật, để nó tự hủy, không mượn hình phạt làm to việc. Ông còn giảng thêm rằng kẻ đã giương đủ mà vẫn cầu giương thêm thì sẽ bị mọi người thu lại, và kết bằng «愈益而已反危» (dũ ích nhi dĩ phản nguy), càng thêm thì càng quay ra nguy. Theo lời chú này, người có Đạo không cần bày kế cho trước để lấy sau; kẻ mạnh tự đưa mình tới chỗ suy, chỉ cần không chen tay vào.
柔弱勝剛強 (nhu nhược thắng cương cường). Câu này được Lão Tử nói đi nói lại. Chương 43 có 天下之至柔,馳騁天下之至堅 (thiên hạ chi chí nhu, trì sính thiên hạ chi chí kiên), cái mềm nhất thiên hạ rong ruổi trong cái cứng nhất thiên hạ; chương 76 nói người sống thì mềm, chết thì cứng; chương 78 lấy nước làm ví dụ cho cái mềm công phá cái cứng.
魚不可脫於淵 (ngư bất khả thoát ư uyên). 淵 (uyên) là vực sâu. Cá rời vực thì mất chỗ sống. Vương Bật chú: «魚脫於淵,則必見失矣» (ngư thoát ư uyên, tắc tất kiến thất hĩ), cá rời vực thì ắt bị mất.
國之利器不可以示人 (quốc chi lợi khí bất khả dĩ thị nhân). 利器 (lợi khí) là đồ sắc bén, khí cụ có lợi. 示 (thị) là đem ra cho thấy. Chữ lợi khí là chỗ hai truyền thống chia đôi. Hàn Phi Tử, thiên Dụ Lão, hiểu lợi khí là quyền thưởng phạt, vua phải nắm kín, không để lộ cho bề tôi. Vương Bật hiểu ngược lại: «利器,利國之器也» (lợi khí, lợi quốc chi khí dã), lợi khí là đồ làm lợi cho nước; «唯因物之性,不假刑以理物,器不可覩,而物各得其所,則國之利器也» (duy nhân vật chi tính, bất giả hình dĩ lý vật, khí bất khả đổ, nhi vật các đắc kỳ sở, tắc quốc chi lợi khí dã), chỉ thuận theo tính vật, không mượn hình phạt để sắp đặt vật, khí cụ không ai thấy được mà vật nào cũng được chỗ của nó, đó mới là lợi khí của nước. Theo ông, «示人者,任刑也» (thị nhân giả, nhậm hình dã), đem ra cho người thấy tức là dựa vào hình phạt; và dùng hình phạt để làm lợi cho nước thì «亦必失也» (diệc tất thất dã), cũng ắt hỏng như cá rời vực.
Lời bàn
Lối đọc mưu thuật đối với chương 36 có từ rất sớm. Hàn Phi Tử để lại hai thiên Giải Lão và Dụ Lão, và trong Dụ Lão, câu về lợi khí được đem vào thuật cầm quyền của Pháp gia. Người đời sau tiếp tục lối ấy, coi bốn câu đầu như kế "muốn lấy thì cho trước". Chữ nghĩa cho phép cách đọc này, nhất là khi đọc 將欲 (tương dục) là "muốn" và 固 (cố) là "cứ tạm".
Lời chú Vương Bật đi hướng khác. Ông vẫn hiểu chương này nói tới việc trừ kẻ cường bạo, nhưng cái cách trừ là thuận theo tính vật để nó tự hủy, không phải bày mưu. Đọc theo ông, bốn câu đầu mô tả cái lẽ vật đi tới cực thì quay ngược, và "vi minh" là cái sáng thấy được mầm suy ngay trong lúc thịnh. Cách hiểu này hợp với chương 9, nơi Lão Tử nói giữ mà làm cho đầy thì chẳng bằng thôi, và với câu 反者道之動 (phản giả đạo chi động) ở chương 40.
Các chương khác của sách cũng khó dung hòa với lối đọc mưu thuật. Chương 19 đòi bỏ khéo léo, bỏ mối lợi; chương 65 chê lấy trí mà trị nước; chương 81 nói thánh nhân không tích trữ cho mình. Một tác giả như thế khó lòng dạy kế cho trước để đoạt sau. Tuy vậy, chương 36 vẫn là chỗ ngôn ngữ của Lão Tử gần nhất với ngôn ngữ thuật trị, và việc Pháp gia tìm thấy ở đây điều họ cần cũng có lý do trong văn bản.
Câu về cá và vực, đọc theo Vương Bật, quay về chủ đề cai trị không để lộ công cụ. Chương 17 nói bậc trị nước cao nhất thì dân chỉ biết là có người ấy. Khi hình phạt được đem ra phô làm công cụ chính, theo lời chú, nước đã ở vào tình thế của con cá rời vực. Hai cách hiểu lợi khí, một bên là quyền thưởng phạt phải giữ kín, một bên là sự trị không dùng hình, là chỗ phân biệt rõ nhất giữa cách Pháp gia dùng Lão Tử và cách Vương Bật chú Lão Tử.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 35
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 37
- Dẫn nhập