Chương 3 là chương đầu tiên trong sách nói thẳng về việc trị dân. Lẽ tương đãi ở chương 2 được đem vào chính sự: người trên nêu một thứ lên làm điều đáng chuộng thì dân sẽ tranh nhau thứ ấy. Chương này cũng hay bị dẫn ra để quy cho Lão Tử chủ trương làm cho dân ngu, nên chữ nghĩa cần xét theo lời chú.
Nguyên văn
不尚賢,使民不爭;不貴難得之貨,使民不為盜;不見可欲,使民心不亂。 是以聖人之治,虛其心,實其腹, 弱其志,強其骨。 常使民無知無欲。 使夫智者不敢為也。 為無為,則無不治。
Phiên âm
Bất thượng hiền, sử dân bất tranh; bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo; bất hiện khả dục, sử dân tâm bất loạn. Thị dĩ thánh nhân chi trị, hư kỳ tâm, thực kỳ phúc, Nhược kỳ chí, cường kỳ cốt. Thường sử dân vô tri vô dục. Sử phù trí giả bất cảm vi dã. Vi vô vi, tắc vô bất trị.
Dịch nghĩa
Không chuộng người hiền tài, để dân không tranh nhau; không quý của khó được, để dân không làm trộm; không bày ra cái đáng ham, để lòng dân không loạn. Vì thế thánh nhân trị dân thì làm cho lòng dân rỗng, bụng dân đầy, chí dân yếu, xương dân mạnh; thường khiến dân không mưu biết, không ham muốn, khiến những kẻ có trí không dám làm. Làm theo lối vô vi thì không gì là không trị.
Chú thích
不尚賢,使民不爭 (bất thượng hiền, sử dân bất tranh). 尚 (thượng) là đặt lên trên, đề cao. 賢 (hiền), Vương Bật giải: «賢,猶能也» (hiền, do năng dã), hiền ở đây như là có tài năng. Ông phân biệt hai chữ: «尚者,嘉之名也。貴者,隆之稱也» (thượng giả, gia chi danh dã. Quý giả, long chi xưng dã), thượng là tiếng khen, quý là tiếng tôn lên. Rồi nói: «唯能是任,尚也曷為» (duy năng thị nhậm, thượng dã hạt vi), chỉ cần giao việc cho người có tài, khen tôn làm gì. Cái hại ông chỉ ra là «尚賢顯名,榮過其任» (thượng hiền hiển danh, vinh quá kỳ nhậm), chuộng hiền thì làm rạng danh người ấy, vinh hiển vượt quá việc họ gánh, từ đó sinh ra so bì. Theo chú này, việc dùng người tài vẫn giữ nguyên; điều bị gạt đi là cái vinh danh gắn thêm vào. Thời Chiến Quốc, Mặc gia có chủ trương thượng hiền, sách Mặc Tử có ba thiên mang tên ấy, nên nhiều nhà nghiên cứu đọc câu này trong thế đối đáp với Mặc gia, dù niên đại của hai văn bản còn phải bàn.
不貴難得之貨,使民不為盜 (bất quý nan đắc chi hóa, sử dân bất vi đạo). 貨 (hóa) là của cải. 盜 (đạo) là trộm, khác chữ 道 (đạo), chỉ trùng âm Hán Việt. Cụm 難得之貨 (nan đắc chi hóa) còn gặp ở chương 12 và chương 64.
不見可欲,使民心不亂 (bất hiện khả dục, sử dân tâm bất loạn). 見 (hiện) là bày ra cho thấy; có người đọc kiến, hiểu là không nhìn thấy, ý không xa nhau. Vương Bật gộp ba vế lại mà kết: «可欲不見,則心無所亂也» (khả dục bất hiện, tắc tâm vô sở loạn dã), cái đáng ham không bày ra thì lòng không có chỗ để loạn. Phần giữa lời chú của ông ở câu này có mấy chữ chép không thông, các bản hiệu khám sửa khác nhau, nên không dẫn ở đây.
是以聖人之治,虛其心,實其腹,弱其志,強其骨 (thị dĩ thánh nhân chi trị, hư kỳ tâm, thực kỳ phúc, nhược kỳ chí, cường kỳ cốt). Chữ 其 (kỳ) trỏ dân. Vương Bật chú: «心懷智而腹懷食,虛有智而實無知也» (tâm hoài trí nhi phúc hoài thực, hư hữu trí nhi thực vô tri dã), lòng chứa trí, bụng chứa ăn; làm rỗng cái có trí, làm đầy cái không biết. Câu sau: «骨無知以幹,志生事以亂» (cốt vô tri dĩ cán, chí sinh sự dĩ loạn), xương không biết gì mà làm cột đỡ, chí thì sinh chuyện mà gây loạn; và «心虛則志弱也» (tâm hư tắc chí nhược dã), lòng rỗng thì chí yếu. Theo đó, 志 (chí) ở đây là cái chí bày việc, tranh hơn, hẹp hơn chữ ý chí theo nghĩa thường dùng.
常使民無知無欲。使夫智者不敢為也 (thường sử dân vô tri vô dục. Sử phù trí giả bất cảm vi dã). Vương Bật chú câu trước chỉ ba chữ: «守其真也» (thủ kỳ chân dã), giữ cái thật của mình. Chú câu sau: «知者謂知為也» (tri giả vị tri vi dã), kẻ biết là kẻ biết bày việc ra làm. 夫 (phù) ở đây là chỉ từ, nghĩa như "những kẻ ấy". Vô tri trong chú của Vương Bật vì thế gắn với chữ 為 (vi): cái biết bị bớt đi là cái biết bày việc, mưu tính.
為無為,則無不治 (vi vô vi, tắc vô bất trị). Chữ 為 (vi) đầu câu là làm; nói "làm cái vô vi" thì vô vi vẫn là một cách làm. Chương 63 mở đầu bằng câu cùng khuôn: «為無為,事無事» (vi vô vi, sự vô sự).
Lời bàn
Chương 3 đi đúng mạch chương 2. Đã biết đẹp là đẹp thì có xấu; đã nêu hiền lên thì có kẻ bị coi là không hiền và có cuộc tranh làm hiền. Ba vế đầu kể những thứ người trên thường đề cao cùng hậu quả của từng thứ. Chữ 不 (bất) đứng đầu mỗi vế là việc của người trị; dân chỉ là bên chịu kết quả. Lời kinh vì vậy đặt trách nhiệm ở phía người cầm quyền trước khi nói gì về dân.
Câu thường sử dân vô tri vô dục cùng câu «非以明民,將以愚之» (phi dĩ minh dân, tương dĩ ngu chi) ở chương 65 thường bị dẫn ra như bằng chứng Lão Tử muốn dân dốt để dễ trị. Chú của Vương Bật không đi theo hướng ấy. Ở chương 3 ông giải vô tri vô dục là «守其真» (thủ kỳ chân), giữ cái thật; ở chương 65 ông giải chữ ngu cũng bằng chữ chân: «愚,謂無知守真,順自然也» (ngu, vị vô tri thủ chân, thuận tự nhiên dã), ngu là không mưu biết, giữ cái thật, thuận theo tự nhiên. Chương 20 thì người nói tự nhận «我愚人之心也哉» (ngã ngu nhân chi tâm dã tai), lòng ta là lòng kẻ ngu vậy thay. Chữ 愚 (ngu) trong sách vì thế thường gần nghĩa chất phác, mộc mạc, và người nói đặt nó lên chính mình trước.
Cặp tâm và phúc, chí và cốt có thể đối chiếu với chương 12: «是以聖人為腹不為目» (thị dĩ thánh nhân vị phúc bất vị mục), thánh nhân lo cho bụng, không lo cho mắt. Bụng và xương là những gì thân người cần để sống; lòng và chí là chỗ ham muốn và mưu tính sinh ra. Cách trị mà chương này tả giữ đủ phần thứ nhất và bớt phần thứ hai.
Chương 57 nói cùng lẽ theo phía luật lệ: «法令滋彰,盜賊多有» (pháp lệnh tư chương, đạo tặc đa hữu), pháp lệnh càng rõ ràng thì trộm cướp càng nhiều. Chương 19 đi xa hơn với câu «絕聖棄智,民利百倍» (tuyệt thánh khí trí, dân lợi bách bội). Ở các chương ấy cũng như ở chương 3, người được nói tới trước tiên là người trị dân.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 2
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 4
- Dẫn nhập