Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 2: Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 1 bàn Đạo và danh; chương 2 đi tiếp tới chỗ danh chia sự vật thành từng cặp. Nửa đầu kể sáu cặp đối đãi, nửa sau chuyển sang cách xử sự của thánh nhân, và hai chữ vô vi xuất hiện lần đầu trong sách ở đây.

Nguyên văn

天下皆知美之為美,斯惡已。皆知善之為善,斯不善已。故有無相生,難易相成,長短相較,高下相傾,音聲相和,前後相隨。 是以聖人處無為之事, 行不言之教;萬物作焉而不辭,生而不有,為而不恃, 功成而弗居。 夫唯弗居,是以不去。

Phiên âm

Thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ. Giai tri thiện chi vi thiện, tư bất thiện dĩ. Cố hữu vô tương sinh, nan dị tương thành, trường đoản tương giảo, cao hạ tương khuynh, âm thanh tương hòa, tiền hậu tương tùy. Thị dĩ thánh nhân xử vô vi chi sự, Hành bất ngôn chi giáo; vạn vật tác yên nhi bất từ, sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, Công thành nhi phất cư. Phù duy phất cư, thị dĩ bất khứ.

Dịch nghĩa

Thiên hạ đều biết cái đẹp là đẹp, thế là đã có cái xấu; đều biết cái thiện là thiện, thế là đã có cái không thiện. Cho nên có và không cùng sinh ra nhau, khó và dễ cùng làm thành nhau, dài và ngắn cùng so với nhau, cao và thấp cùng nghiêng về nhau, âm và thanh cùng hòa với nhau, trước và sau cùng theo nhau. Vì vậy thánh nhân ở vào việc vô vi, làm theo lối dạy không lời. Muôn vật dấy lên mà không chối từ, sinh ra mà không coi là của mình, làm mà không cậy, công thành mà không ở lại. Chỉ vì không ở lại nên công không mất.

Chú thích

天下皆知美之為美,斯惡已 (thiên hạ giai tri mỹ chi vi mỹ, tư ác dĩ). Chữ 為 (vi) ở đây là "là". 斯 (tư) là "thì, thế là". 惡 (ác) đứng đối với 美 (mỹ), nghĩa là xấu xí, khác nghĩa độc ác. 已 (dĩ) là trợ từ cuối câu, chỉ việc đã thành. Vương Bật chú: «美者,人心之所進樂也;惡者,人心之所惡疾也» (mỹ giả, nhân tâm chi sở tiến lạc dã; ác giả, nhân tâm chi sở ố tật dã), đẹp là cái lòng người hướng tới và ưa thích, xấu là cái lòng người ghét bỏ; chữ 惡 (ố) thứ hai trong câu chú là động từ, nghĩa là ghét. Ông so sánh tiếp: «美惡,猶喜怒也;善不善,猶是非也» (mỹ ác, do hỷ nộ dã; thiện bất thiện, do thị phi dã), rồi kết: «喜怒同根,是非同門,故不可得偏舉也» (hỷ nộ đồng căn, thị phi đồng môn, cố bất khả đắc thiên cử dã), mừng giận cùng một gốc, phải trái cùng một cửa, nên không thể nêu riêng một bên. Câu kinh có hai lối hiểu. Lối thứ nhất, cũng là lối của Vương Bật, cho rằng đẹp xấu, thiện bất thiện là những khái niệm nương nhau mà có. Lối thứ hai hiểu 斯惡已 (tư ác dĩ) là "thế là xấu rồi": khi cả thiên hạ cùng chạy theo một chuẩn đẹp thì chính việc chạy theo ấy đã là điều xấu. Lối sau có chỗ dựa ở chương 3, nơi việc tôn chuộng một chuẩn bị coi là gốc của tranh giành.

故有無相生,難易相成,長短相較,高下相傾,音聲相和,前後相隨 (cố hữu vô tương sinh, nan dị tương thành, trường đoản tương giảo, cao hạ tương khuynh, âm thanh tương hòa, tiền hậu tương tùy). 易 (dị) là dễ. 較 (giảo) là so; nhiều bản, trong đó có bản Hà Thượng Công, chép 形 (hình), tức nhờ nhau mà hiện hình. 傾 (khuynh) là nghiêng về, dựa vào. Âm và thanh trong văn cổ có phân biệt: thiên Nhạc ký sách Lễ ký nói «聲成文,謂之音» (thanh thành văn, vị chi âm), tiếng phát ra có văn vẻ, thành điệu, thì gọi là âm. Vương Bật gọi sáu cặp này là «自然不可偏舉之明數» (tự nhiên bất khả thiên cử chi minh số), lẽ rõ ràng của tự nhiên, không thể nêu riêng một vế. Bản lụa Mã Vương Đôi có thêm hai chữ 恆也 (hằng dã) sau cặp cuối, nghĩa là vẫn thường như thế.

是以聖人處無為之事,行不言之教 (thị dĩ thánh nhân xử vô vi chi sự, hành bất ngôn chi giáo). 處 (xử) là ở, đặt mình vào. Vương Bật chú câu trước: «自然已足,為則敗也» (tự nhiên dĩ túc, vi tắc bại dã), tự nhiên đã đủ, làm thêm thì hỏng. Chú câu sau: «智慧自備,為則偽也» (trí tuệ tự bị, vi tắc ngụy dã), trí tuệ vốn sẵn đủ, làm thêm thì thành giả. Hai câu chú cùng một khuôn, đặt chữ 為 (vi) đối với cái vốn tự đủ; vi theo nghĩa này là thêm sức người vào chỗ không cần thêm. Câu kinh tiếp theo toàn động từ hành động, nên khó đọc vô vi ở đây theo nghĩa ngồi yên.

萬物作焉而不辭,生而不有,為而不恃 (vạn vật tác yên nhi bất từ, sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị). 作 (tác) là dấy lên, khởi động. 焉 (yên) là trợ từ. 辭 (từ) là chối từ. Có bản chép 不為始 (bất vi thủy), nghĩa là không đứng làm kẻ khởi đầu; bản nào gần nguyên bản hơn hiện còn bàn. 不有 (bất hữu) là không coi là của mình. 恃 (thị) là cậy. Hai vế sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị trở lại nguyên chữ ở chương 10 và chương 51.

功成而弗居。夫唯弗居,是以不去 (công thành nhi phất cư. Phù duy phất cư, thị dĩ bất khứ). 弗 (phất) là không. 居 (cư) là ở, chiếm lấy làm chỗ của mình. 夫 (phù) đầu câu là trợ từ phát ngữ. 去 (khứ) là rời đi, mất. Vương Bật chú: «因物而用,功自彼成,故不居也» (nhân vật nhi dụng, công tự bỉ thành, cố bất cư dã), theo vật mà dùng, công tự thành ở nơi vật, nên không ở. Và: «使功在己,則功不可久也» (sử công tại kỷ, tắc công bất khả cửu dã), nếu để công nằm nơi mình thì công không lâu được.

Lời bàn

Hai nửa của chương nối nhau bằng hai chữ 是以 (thị dĩ). Vì các cặp đối đãi nương nhau mà có, người cầm việc không thể chỉ giữ một vế: nắm chặt cái đẹp, cái thiện, cái công thì đồng thời dựng lên cái xấu, cái bất thiện và mối lo mất công. Vương Bật đọc theo hướng ấy. Sáu cặp là «明數» (minh số), lẽ hiển nhiên, và thánh nhân hiểu lẽ đó nên không «偏舉» (thiên cử), không nêu riêng một bên.

Ý tương đãi của các cặp còn được nhắc ở nhiều chương. Chương 20 mở đầu: «唯之與阿,相去幾何?善之與惡,相去若何» (duy chi dữ a, tương khứ kỷ hà, thiện chi dữ ác, tương khứ nhược hà), tiếng dạ với tiếng ờ cách nhau bao xa, thiện với ác cách nhau thế nào. Chương 58 thì nói họa phúc: «禍兮福之所倚,福兮禍之所伏» (họa hề phúc chi sở ỷ, phúc hề họa chi sở phục). Trang Tử, thiên Tề vật luận, đẩy lẽ ấy tới chỗ cái này cái kia: «彼出於是,是亦因彼» (bỉ xuất ư thị, thị diệc nhân bỉ), cái kia ra từ cái này, cái này cũng nhân cái kia mà có.

Về câu công thành phất cư, lời chú «功自彼成» (công tự bỉ thành) đặt công vào phía vật. Vật theo tính nó mà thành, người chỉ «因物而用» (nhân vật nhi dụng), nương theo vật mà dùng. Không ở lại với công, theo cách hiểu này, xuất phát từ việc nhận đúng chỗ của công, trước khi là một đức khiêm nhường. Hai chữ 不去 (bất khứ) cuối chương nói hệ quả: cái không bị chiếm làm của riêng thì không ai tranh, nên không mất. Chương 22 có câu cùng mạch: «不自伐,故有功» (bất tự phạt, cố hữu công), không tự khoe nên có công.

Hai cụm vô vi chi sự và bất ngôn chi giáo còn gặp lại ở chương 43: «不言之教,無為之益,天下希及之» (bất ngôn chi giáo, vô vi chi ích, thiên hạ hy cập chi). Khái niệm vô vi được bàn tiếp ở các chương 3, 37, 48 và 63. Chương 3 ngay sau đem lẽ tương đãi của chương này áp vào việc trị dân.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

P

Phùng Đức Thắng

Nhà Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
Chưa có đánh giá
Tử ViTarot
Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Trần Ánh

Trần Ánh

Chuyên gia tư vấn Tử Vi , Phong Thuỷ,
Chưa có đánh giá
Tử ViBát tựPhong Thuỷ
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.