Công cụ

Đạo Đức Kinh, chương 5: Thiên địa bất nhân

Nghiên cứu – Tổng hợp Sơn Chu 17/11/2026

Chương 5 gồm ba đoạn khá rời nhau: hai câu về trời đất và thánh nhân bất nhân, một câu ví khoảng giữa trời đất với cái ống bễ, và một câu về lời nói. Câu mở đầu là một trong những câu dễ bị đọc lệch nhất trong sách. Lời chú của Vương Bật cho thấy cả ba đoạn cùng xoay quanh cái rỗng và cái không ban ơn riêng, tiếp mạch từ chương 4.

Nguyên văn

天地不仁,以萬物為芻狗; 聖人不仁,以百姓為芻狗。 天地之間,其猶橐籥乎?虛而不屈,動而愈出。 多言數窮,不如守中。

Phiên âm

Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu; Thánh nhân bất nhân, dĩ bách tính vi sô cẩu. Thiên địa chi gian, kỳ do thác thược hồ? Hư nhi bất khuất, động nhi dũ xuất. Đa ngôn sác cùng, bất như thủ trung.

Dịch nghĩa

Trời đất không có lòng nhân, coi muôn vật như chó rơm; thánh nhân không có lòng nhân, coi trăm họ như chó rơm. Khoảng giữa trời đất há chẳng giống cái ống bễ sao? Rỗng mà không kiệt, càng động càng ra. Nói nhiều thì mau cùng, chẳng bằng giữ lấy chỗ giữa.

Chú thích

天地不仁,以萬物為芻狗 (thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu). 仁 (nhân) là lòng thương người, lòng ban ơn. 芻 (sô) là cỏ khô, 狗 (cẩu) là chó. Lối hiểu thông dụng cho 芻狗 (sô cẩu) là con chó kết bằng cỏ dùng trong lễ tế: lúc tế thì bày biện trang trọng, tế xong thì bỏ đi, không ai thương tiếc cũng không ai căm ghét. Vương Bật hiểu khác, tách thành cỏ và chó: «地不為獸生芻,而獸食芻;不為人生狗,而人食狗» (địa bất vị thú sinh sô, nhi thú thực sô; bất vị nhân sinh cẩu, nhi nhân thực cẩu), đất không vì thú mà mọc cỏ, vậy mà thú ăn cỏ; không vì người mà sinh chó, vậy mà người ăn chó. Lý của ông là: «天地任自然,無為無造,萬物自相治理,故不仁也» (thiên địa nhậm tự nhiên, vô vi vô tạo, vạn vật tự tương trị lý, cố bất nhân dã), trời đất để mặc tự nhiên, không làm không tạo, muôn vật tự sắp đặt lẫn nhau, nên gọi là bất nhân. Còn người có nhân thì «必造立施化,有恩有為» (tất tạo lập thi hóa, hữu ân hữu vi), ắt phải dựng đặt, ban phát, có ân có làm; mà dựng đặt ban phát thì «物失其真» (vật thất kỳ chân), vật mất cái thật của nó. Hai lối hiểu khác nhau ở hình ảnh, nhưng cùng đi tới chỗ trời đất không ban ơn riêng cho vật nào.

聖人不仁,以百姓為芻狗 (thánh nhân bất nhân, dĩ bách tính vi sô cẩu). 百姓 (bách tính) là trăm họ, chỉ dân chúng nói chung. Vương Bật: «聖人與天地合其德,以百姓比芻狗也» (thánh nhân dữ thiên địa hợp kỳ đức, dĩ bách tính tỷ sô cẩu dã), thánh nhân hợp đức với trời đất, nên coi trăm họ như chó rơm.

天地之間,其猶橐籥乎 (thiên địa chi gian, kỳ do thác thược hồ). 猶 (do) là giống như. Nhiều nhà chú coi 橐籥 (thác thược) là một vật, cái bễ lò rèn gồm túi da và ống dẫn gió. Vương Bật giải tách: «橐,排橐也。籥,樂籥也» (thác, bài thác dã. Thược, nhạc thược dã), thác là cái bễ thổi lửa, thược là ống sáo trong nhạc khí. Cách nào thì cũng là vật rỗng bên trong, có hơi đi qua mới thành việc. Ông viết: «橐籥之中空洞,無情無為,故虛而不得窮屈,動而不可竭盡也» (thác thược chi trung không động, vô tình vô vi, cố hư nhi bất đắc cùng khuất, động nhi bất khả kiệt tận dã), bên trong rỗng, không tình không làm, nên rỗng mà không cạn, động mà không kiệt.

虛而不屈,動而愈出 (hư nhi bất khuất, động nhi dũ xuất). 屈 (khuất) ở đây là kiệt, cạn. 愈 (dũ) là càng. Ý câu nối với chữ xung ở chương 4.

多言數窮,不如守中 (đa ngôn sác cùng, bất như thủ trung). 數 (sác) là mau, luôn; cũng có người đọc số, hiểu là lẽ tất yếu, tức nói nhiều thì theo lẽ phải tới chỗ cùng. Vương Bật mở chú bằng câu: «愈為之則愈失之矣» (dũ vi chi tắc dũ thất chi hĩ), càng làm thì càng mất. Ông quay lại hình ảnh cái bễ: nếu nó «有意於為聲» (hữu ý ư vi thanh), có ý tự phát ra tiếng, thì «不足以共吹者之求» (bất túc dĩ cung xuy giả chi cầu), không đáp đủ được đòi hỏi của người thổi. 中 (trung) có nhiều cách hiểu: giữ chỗ giữa, giữ cái bên trong, hoặc như một số người đề xuất, đọc như chữ 沖 (xung) ở chương 4. Đặt sau hình ảnh cái bễ thì lối hiểu thứ ba khá xuôi, nhưng chưa thành ý kiến chung.

Lời bàn

Chú của Vương Bật cho thấy hai chữ bất nhân ở đây không mang nghĩa tàn nhẫn. Trời đất không làm gì cho riêng vật nào, mà vật nào cũng tự có chỗ dùng; ông kết đoạn chú đầu bằng câu: «無為於萬物而萬物各適其所用,則莫不贍矣» (vô vi ư vạn vật nhi vạn vật các thích kỳ sở dụng, tắc mạc bất thiệm hĩ), không làm gì với muôn vật mà muôn vật đều được chỗ dùng của mình, thì không vật nào không đủ. Chương 79 nói theo cùng hướng: «天道無親,常與善人» (thiên đạo vô thân, thường dữ thiện nhân), đạo trời không có người thân riêng.

Với Nho gia, nhân là đức đứng đầu; ở chương này thì cả trời đất lẫn thánh nhân đều được tả là bất nhân. Chương 18 nói: «大道廢,有仁義» (đại đạo phế, hữu nhân nghĩa), Đạo lớn bị bỏ thì mới có nhân nghĩa. Chương 38 xếp thành thứ bậc: «失道而後德,失德而後仁» (thất đạo nhi hậu đức, thất đức nhi hậu nhân). Theo các chương ấy, nhân là đức của tầng dưới, sinh ra khi cái tự nhiên đã mất. Vương Bật giải đúng theo mạch này khi nói người có nhân thì dựng đặt, ban phát, làm vật mất cái thật. Tuy vậy, chữ nhân không bị gạt khỏi sách hoàn toàn: ba chương sau, chương 8 dùng nó theo nghĩa tốt trong câu dữ thiện nhân.

Bộ thẻ tre Quách Điếm chỉ có đoạn giữa của chương này, từ thiên địa chi gian đến động nhi dũ xuất, không có hai câu bất nhân và câu đa ngôn. Có người lấy đó làm chứng rằng chương 5 trong bản truyền thế được ghép từ những mảnh vốn đứng riêng. Nếu vậy thì việc ba đoạn có vẻ rời nhau cũng có lời giải thích; nhưng điều này còn phải bàn.

Câu cuối về lời nói, đặt sau hình ảnh cái bễ, có liên hệ rõ trong chú của Vương Bật: cái bễ có ích vì rỗng và không tự phát tiếng theo ý mình. Chương 23 mở đầu bằng «希言自然» (hy ngôn tự nhiên), ít lời là lẽ tự nhiên. Chương 56 có câu «知者不言,言者不知» (tri giả bất ngôn, ngôn giả bất tri). Chữ trung ở cuối chương 5 dù hiểu theo cách nào cũng đứng đối với chữ đa ở đầu câu.

Loạt bài Đạo Đức Kinh

Sơn Chu
Về tác giả

Sơn Chu

Nhà sáng lập & Chủ tịch Học quán Sơn Chu

Nhà sáng lập Học quán Sơn Chu — nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng tinh hoa Cổ học phương Đông.

Hỏi người biết việc

Chuyên gia của Học quán

Đọc xong còn điều muốn hỏi cho rõ? Đặt lịch trực tiếp với chuyên gia của Học quán, hoặc mở hồ sơ để biết họ nhận những môn nào.

Mộc Tâm

Mộc Tâm

Chuyên gia nghiên cứu - Tư vấn mệnh lý
5.0(4)
Tửi vi - Tarot
Nguyễn Đức Hoàng

Nguyễn Đức Hoàng

Chuyên gia tư vấn
5.0(3)
Tử Vi Đẩu Số (Nam phái)
Chang Đất

Chang Đất

Giảng viên - Chuyên gia Nghiên cứu và Tư vấn Tử Vi
5.0(2)
Tử ViTarotThần số Pitago
Hoàng Đình Kì

Hoàng Đình Kì

Phó ban CLB Tử Vi Miền Bắc · Ban Nghiên cứu & Tư vấn Học quán Sơn Chu
Chưa có đánh giá
Tử Vi Đẩu SốKinh DịchĐào tạo Huyền học
Muốn học bài bản hoặc cần người xem giúp? Để lại tên và số điện thoại — không cần chọn khoá, không cần chọn thầy. Học quán sẽ liên hệ lại.