Chương 6 chỉ có hai mươi lăm chữ, tiếp tục loạt hình ảnh cái rỗng của chương 4 và chương 5, lần này bằng cái hang và giống cái. Vương Bật và Hà Thượng Công giải chữ đầu chương khác nhau, nên chương này được đọc theo hai hướng khá xa nhau.
Nguyên văn
谷神不死,是謂玄牝。玄牝之門,是謂天地根。緜緜若存,用之不勤。
Phiên âm
Cốc thần bất tử, thị vị huyền tẫn. Huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn. Miên miên nhược tồn, dụng chi bất cần.
Dịch nghĩa
Thần hang không chết, ấy gọi là giống cái huyền nhiệm. Cửa của giống cái huyền nhiệm, ấy gọi là gốc của trời đất. Mảnh mà liền mãi, như còn như không, dùng mà không nhọc.
Chú thích
谷神不死 (cốc thần bất tử). 谷 (cốc) là hang, khe núi, chỗ trũng giữa hai sườn. 神 (thần) là cái linh diệu. Vương Bật giải: «谷神,谷中央無谷也» (cốc thần, cốc trung ương vô cốc dã), cốc thần là chỗ ở giữa hang, nơi không có gì của hang. Hang thành hang là nhờ khoảng trống giữa hai vách. Ông tả tiếp: «無形無影,無逆無違,處卑不動,守靜不衰» (vô hình vô ảnh, vô nghịch vô vi, xử ti bất động, thủ tĩnh bất suy), không hình không bóng, không chống không trái, ở chỗ thấp mà không động, giữ sự lặng mà không suy. Và: «谷以之成而不見其形,此至物也» (cốc dĩ chi thành nhi bất kiến kỳ hình, thử chí vật dã), hang nhờ nó mà thành mà không thấy hình nó, ấy là vật đến cùng. Hà Thượng Công giải khác hẳn: «谷,養也» (cốc, dưỡng dã), cốc là nuôi; và «人能養神則不死» (nhân năng dưỡng thần tắc bất tử), người nuôi được thần thì không chết. Theo lối này, câu đầu chương thành một phép dưỡng sinh.
是謂玄牝 (thị vị huyền tẫn). 牝 (tẫn) là con cái của loài thú, đối với 牡 (mẫu) là con đực. 玄 (huyền) đã gặp ở chương 1. Huyền tẫn là giống cái huyền nhiệm, chỗ sinh ra mà không thấy được. Hà Thượng Công, theo hướng dưỡng sinh, giải 玄 (huyền) là trời, ứng với mũi ở người, 牝 (tẫn) là đất, ứng với miệng ở người.
玄牝之門,是謂天地根 (huyền tẫn chi môn, thị vị thiên địa căn). 門 (môn) là cửa, chỗ đi ra. 根 (căn) là rễ, gốc. Vương Bật chú: «門,玄牝之所由也» (môn, huyền tẫn chi sở do dã), cửa là chỗ do đó mà giống cái huyền nhiệm đi ra; và «本其所由,與極同體,故謂之天地之根也» (bản kỳ sở do, dữ cực đồng thể, cố vị chi thiên địa chi căn dã), truy về chỗ do đó mà ra thì cùng một thể với cái tột cùng, nên gọi là gốc của trời đất.
緜緜若存 (miên miên nhược tồn). 緜緜 (miên miên) là liên tiếp không dứt, như sợi tơ mảnh. 若存 (nhược tồn) là như còn. Vương Bật giải hai chữ này bằng một thế đôi đường: «欲言存邪,則不見其形;欲言亡邪,萬物以之生» (dục ngôn tồn da, tắc bất kiến kỳ hình; dục ngôn vong da, vạn vật dĩ chi sinh), muốn nói là còn ư, thì không thấy hình của nó; muốn nói là mất ư, thì muôn vật nhờ nó mà sinh. Chữ 邪 (da) ở đây là trợ từ nghi vấn.
用之不勤 (dụng chi bất cần). 勤 (cần) có hai nghĩa: nhọc, và cạn hết. Vương Bật theo nghĩa thứ nhất: «無物不成,用而不勞也» (vô vật bất thành, dụng nhi bất lao dã), không vật gì không thành, dùng mà không nhọc. Hiểu theo nghĩa cạn hết thì câu gần với câu hư nhi bất khuất ở chương 5.
Lời bàn
Hai lối giải chữ cốc kéo chương 6 về hai phía. Theo Vương Bật, đây là lời tả bản thể: Đạo như khoảng trống giữa hang, không hình mà làm thành hang. Theo Hà Thượng Công, đây là phép giữ thần trong thân, và các chữ huyền, tẫn, môn đều được ứng vào thân người. Hai lối chú ấy về sau tương ứng với hai cách dùng sách Lão Tử: một bên là huyền học, bàn lý hữu vô; một bên là dưỡng sinh và tu luyện của Đạo giáo, nơi chương 6 được coi trọng đặc biệt.
Cốc, tẫn, rồi sau đó là thư (giống mái) hợp thành một hệ hình ảnh dùng suốt sách. Chương 15 tả người khéo làm kẻ sĩ thời xưa là «曠兮其若谷» (khoáng hề kỳ nhược cốc), trống trải như hang. Chương 28 viết: «知其雄,守其雌,為天下谿» (tri kỳ hùng, thủ kỳ thư, vi thiên hạ khê), biết cái trống, giữ cái mái, làm khe suối cho thiên hạ. Chương 41 có câu «上德若谷» (thượng đức nhược cốc), đức cao như hang. Chương 61 nói: «牝常以靜勝牡» (tẫn thường dĩ tĩnh thắng mẫu), giống cái thường lấy sự lặng mà thắng giống đực. Các chương ấy đều đặt sức mạnh ở phía thấp, phía lặng.
Lời chú «處卑不動,守靜不衰» (xử ti bất động, thủ tĩnh bất suy) nối chương 6 với chương 16, nơi có câu «致虛極,守靜篤» (trí hư cực, thủ tĩnh đốc) và «歸根曰靜» (quy căn viết tĩnh), về gốc gọi là tĩnh. Chữ căn ở chương 6 và chữ căn ở chương 16 cùng trỏ chỗ muôn vật từ đó ra và trở về.
Hình ảnh người mẹ cũng nối chương này với chương 1, nơi hữu danh là mẹ của muôn vật, và với chương 52: «天下有始,以為天下母» (thiên hạ hữu thủy, dĩ vi thiên hạ mẫu), thiên hạ có chỗ khởi đầu, lấy đó làm mẹ của thiên hạ. Ở chương 6, người mẹ ấy được nói bằng chữ tẫn, một chữ vốn dùng cho loài thú, và đặt ở cửa sinh ra trời đất.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 5
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 7
- Dẫn nhập