Ngũ thuật (11): Phương pháp ứng dụng, quy trình quan sát và soi qua năm nhánh

Bốn nguyên tắc chung, bốn bước xác định một vấn đề đời sống, và cách lần lượt hỏi Sơn, Y, Mệnh, Tướng, Bốc để không bỏ sót nguyên nhân.

Đã đi qua đủ năm nhánh Sơn, Y, Mệnh, Tướng, Bốc, câu hỏi còn lại là dùng chúng thế nào cho có phương pháp. Phần này bàn về nguyên tắc chung, quy trình quan sát một vấn đề, và cách soi vấn đề qua năm nhánh.

Nguyên tắc chung khi ứng dụng

Ngũ thuật chỉ có giá trị khi được dùng đúng vị trí. Dùng để quan sát, gợi mở và điều chỉnh đời sống thì nó giúp con người sáng hơn; dùng để phán xét, áp đặt hay gây sợ hãi thì nó đi sai hướng.

Trong đời sống cá nhân và gia đình, nguyên tắc quan trọng nhất là không vội kết luận. Một vấn đề thường có nhiều nguyên nhân. Một dấu hiệu chưa đủ để phán đoán. Một môn không thể giải thích toàn bộ đời sống.

Không vội kết luận

Kết luận vội là lỗi rất thường gặp. Thấy con học kém liền cho là lười. Thấy vợ hay cáu liền cho là khó tính. Thấy chồng im lặng liền cho là vô tâm. Thấy nhà có điểm chưa thuận liền cho là phong thủy xấu. Thấy lá số có điểm bất lợi liền cho là đời khó thành.

Đời sống không đơn giản như vậy. Đứa trẻ học sa sút có thể do áp lực, thiếu ngủ, phương pháp học chưa hợp hay thiếu động lực. Người hay cáu có thể đang mệt mỏi kéo dài. Căn nhà chưa thuận có khi chỉ cần điều chỉnh ánh sáng, đồ đạc và công năng, không nhất thiết phải sửa lớn. Nguyên tắc đầu tiên là quan sát thêm trước khi kết luận.

Không dùng một môn để giải thích tất cả

Mỗi nhánh có phạm vi riêng:

Nhánh	Nhìn vào
Sơn	Nếp sống và nền thân tâm
Y	Sức khỏe và trạng thái cân bằng
Mệnh	Thiên hướng và nhịp vận động
Tướng	Dấu hiệu biểu hiện của người và môi trường
Bốc	Tình thế và thời điểm

Việc gì cũng quy về Mệnh thì dễ thành định mệnh luận. Việc gì cũng quy về phong thủy thì dễ bỏ qua con người. Việc gì cũng hỏi quẻ thì dễ mất năng lực tự quyết. Chỉ nhìn Nhân tướng thì dễ phán xét vội. Ứng dụng đúng là biết phối hợp các góc nhìn, không tuyệt đối hóa một môn.

Không tách nhận định khỏi hoàn cảnh thực tế

Một nhận định chỉ có giá trị khi đặt trong hoàn cảnh cụ thể. Nói một người hợp kinh doanh thì phải xét thêm vốn, kỹ năng, kinh nghiệm, thị trường, khả năng chịu áp lực và trách nhiệm gia đình. Nói một gia đình nên chuyển nhà thì phải xét tài chính, công việc, trường học của con, người già, quãng đường di chuyển và tính pháp lý của căn nhà. Nói một người đang ở giai đoạn nên thận trọng thì vẫn phải xem việc cụ thể là gì, rủi ro ra sao. Ngũ thuật không được tách khỏi đời sống thực; càng ứng dụng vào gia đình càng phải cụ thể.

Không dùng tri thức để gây sợ hãi

Tri thức đúng phải giúp người nghe bình tĩnh hơn, không hoang mang hơn. Nếu nghe luận giải xong mà người ta chỉ thêm sợ nhà mình xấu, sợ số mình khổ, sợ con mình hỏng, sợ hôn nhân tan vỡ, thì cách truyền đạt ấy có vấn đề. Thấy điểm bất lợi là để biết cách phòng; thấy điểm yếu là để biết cách sửa; thấy thời điểm chưa thuận là để biết chuẩn bị. Không phải để dọa người khác hay khiến họ lệ thuộc vào người tư vấn.

Quy trình quan sát một vấn đề đời sống

Muốn đưa Ngũ thuật vào đời sống cần có quy trình. Quy trình không làm đời sống khô cứng, mà giúp tránh cảm tính và suy diễn. Một vấn đề nên được quan sát qua bốn bước: xác định vấn đề thật, xác định người liên quan, xác định bối cảnh hiện tại, và phân biệt điều đã biết với điều chưa biết.

Xác định vấn đề thật

Nhiều người nêu vấn đề ở phần ngọn, chưa chạm đến gốc. Một người nói "Tôi muốn xem có nên nghỉ việc không", nhưng vấn đề thật có thể là đang kiệt sức, không được ghi nhận, không hợp môi trường, hoặc đang bị áp lực tài chính. Một người nói "Vợ chồng tôi không hợp nhau", nhưng vấn đề thật có thể là tiền bạc, việc nhà, con cái, gia đình hai bên, thiếu thời gian trò chuyện hoặc cách biểu đạt tình cảm khác nhau. Một người nói "Nhà tôi phong thủy không tốt", nhưng vấn đề thật có thể là nhà tối, bí, quá nhiều đồ, lối đi vướng, phòng ngủ không yên, hoặc các thành viên thiếu nếp sinh hoạt chung. Muốn ứng dụng đúng, phải hỏi lại: vấn đề thật là gì?

Xác định người liên quan

Không có vấn đề gia đình nào chỉ thuộc về một người. Quyết định đổi việc có thể ảnh hưởng đến vợ chồng, con cái, cha mẹ và tài chính chung. Quyết định mua nhà ảnh hưởng đến nợ vay, nơi học của con, nơi làm việc, sinh hoạt của người già. Mâu thuẫn hôn nhân có thể ảnh hưởng đến cả con trẻ.

Vì vậy cần xác định rõ ai liên quan trực tiếp, ai chịu ảnh hưởng, ai có quyền quyết định, ai cần được hỏi ý kiến và ai cần được bảo vệ. Nhiều xung đột gia đình phát sinh chính vì một người tự quyết việc ảnh hưởng đến nhiều người.

Xác định bối cảnh hiện tại

Một việc không thể xét tách khỏi bối cảnh. Cùng là đổi việc, người độc thân khác người đang nuôi con nhỏ. Cùng là mua nhà, gia đình tài chính vững khác gia đình phải vay quá sức. Cùng là chuyển trường, đứa trẻ đang ổn khác đứa trẻ đang chịu áp lực lớn. Bối cảnh gồm sức khỏe, tài chính, công việc, quan hệ gia đình, nơi ở, thời điểm, tâm lý người trong cuộc và các ràng buộc thực tế. Bối cảnh càng rõ, nhận định càng ít sai.

Phân biệt điều đã biết và điều chưa biết

Trước khi kết luận, phải tách điều đã rõ khỏi điều chưa rõ. Đã rõ là dữ kiện thực tế, hành vi lặp lại, tình trạng tài chính, sức khỏe, không gian sống, lời nói và hành động cụ thể. Chưa rõ là động cơ sâu bên trong, diễn biến tương lai, sức chịu đựng của người khác, khả năng thay đổi của tình huống, tác động dài hạn.

Người ứng dụng Ngũ thuật nghiêm túc phải biết nói: "điều này đã rõ", "điều này cần kiểm chứng thêm", "điều này chưa đủ dữ liệu để kết luận". Biết mình chưa đủ dữ liệu là một biểu hiện của kỷ luật.

Soi vấn đề qua năm nhánh

Khi đã xác định vấn đề và bối cảnh, có thể soi qua năm nhánh Sơn, Y, Mệnh, Tướng, Bốc. Cách soi này không nhằm làm vấn đề phức tạp thêm, mà để khỏi bỏ sót nguyên nhân.

Sơn: nền sống có lệch không?

Trước hết hỏi nếp sống của cá nhân hoặc gia đình có đang lệch không. Ngủ có đủ không? Ăn uống có đều không? Công việc có quá tải không? Gia đình có thời gian chung không? Mỗi người có khoảng riêng không? Người lớn có giữ được lời nói và cảm xúc không? Nhà có nếp sinh hoạt hay ai muốn gì làm nấy? Nền sống đã lệch thì phải sửa nền trước.

Chẳng hạn, một đôi vợ chồng thường xuyên cãi nhau vào buổi tối. Quan sát kỹ thì cả hai đều đi làm về muộn, ăn uống vội, con nhỏ quấy, nhà bừa, không ai có thời gian nghỉ. Vấn đề lúc này không chỉ là "không hợp tính", mà là nếp sống đang quá căng.

Y: thân tâm có mất cân bằng không?

Tiếp theo hỏi người trong cuộc đang ở trạng thái nào. Có ai mất ngủ, bệnh, đau mỏi, kiệt sức, lo âu, căng thẳng kéo dài không? Có ai đang chịu áp lực tài chính, công việc, học tập hay chăm sóc người thân không? Có ai đang cần nghỉ ngơi hơn là bị thúc ép không? Nhiều lời trách trong gia đình sẽ mềm lại khi ta thấy được sự mệt mỏi phía sau.

Một người mẹ cáu với con liên tục. Phán là nóng tính thì chưa đủ; có thể người mẹ vừa chăm con, vừa làm việc, vừa thiếu ngủ, vừa không được chia sẻ. Nhìn đúng trạng thái thì giải pháp thực tế hơn: chia việc, giảm áp lực, tạo thời gian nghỉ, rồi mới nói đến giáo dục cảm xúc.

Mệnh: thiên hướng và nhịp vận động có phù hợp không?

Sau đó xét xem con người có đang sống đúng thiên hướng không, có đang bị ép vào một khuôn không hợp không, giai đoạn hiện tại nên mở rộng hay củng cố. Người hợp chuyên môn sâu mà bị ép giao tiếp quá nhiều sẽ hao tổn. Người hợp kết nối mà bị bó trong công việc lặp lại sẽ mất động lực. Đứa trẻ cần thời gian quan sát mà bị ép phải nhanh nhẹn như người khác sẽ dễ tự ti. Mệnh giúp đặt câu hỏi về sự phù hợp: người này hợp việc gì, nhịp gì, môi trường gì, cách đồng hành nào?

Tướng: dấu hiệu từ người và môi trường nói gì?

Tướng giúp quan sát biểu hiện hiện tại. Ở người là sắc mặt, ánh mắt, giọng nói, dáng vẻ, cách phản ứng, mức độ ổn định. Ở nhà là ánh sáng, thông gió, sự sạch sẽ, lối đi, bố cục, sự bừa bộn, nơi nghỉ, nơi kết nối.

Con trẻ thay đổi thần thái thì đừng vội mắng. Vợ chồng ít nhìn nhau, ít nói chuyện, giọng ngày càng khô, đó là dấu hiệu quan hệ đang lạnh. Nhà quá tối, bí, đồ đạc chồng chéo, chỗ nghỉ bị công việc lấn vào, đó là dấu hiệu môi trường đang gây nhiễu. Tướng giúp phát hiện tín hiệu sớm.

Bốc: thời điểm và tình thế hiện tại ra sao?

Cuối cùng hỏi: bây giờ nên làm gì, làm lúc nào, làm đến mức nào? Có việc nên tiến, có việc nên giữ, có việc nên lùi; có việc nên thử nhỏ, có việc nên chờ thêm dữ kiện, có việc không nên bàn khi người trong cuộc đang mệt hoặc giận. Bốc giúp đặt câu hỏi rõ và xét thời điểm, đặc biệt hữu ích khi sự việc đang biến động, chưa đủ dữ kiện và có nhiều hướng lựa chọn.

Ví dụ, một người muốn nghỉ việc ngay. Xét theo Sơn và Y, người ấy đang kiệt sức. Xét theo Mệnh, công việc có thể không hợp thiên hướng. Xét theo Bốc, nghỉ ngay có thể chưa phải lúc vì tài chính chưa chuẩn bị. Giải pháp có thể không phải là nghỉ ngay, mà là giảm tải, chuẩn bị tài chính, tìm môi trường mới và đặt mốc chuyển việc sau một khoảng thời gian cụ thể.