Khác mình chưa chắc đã sai

君子和而不同 · Quân tử hòa nhi bất đồng

Lúc mới học một môn, trong đầu thường có một chiếc cân rất rõ. Cái này đúng, cái kia sai; sách này đáng tin, sách kia không đáng đọc; người này chính phái, người kia tạp phái. Gặp một cách an khác với điều mình học thì muốn phân cho ra ai đúng. Đọc một lời giải thích trái với Thầy mình thì trong lòng lập tức khó chịu. Thấy người khác dùng một phương pháp mình không tin, nhiều khi chưa kịp xem họ dùng thế nào đã muốn phản bác.

Cảm giác ấy cũng dễ hiểu. Khi kiến thức còn đang hình thành, người học cần những đường biên tương đối rõ để dựng nền. Nếu cái gì cũng nói “tùy cách hiểu”, “mỗi bên đều có lý”, cuối cùng rất khó biết mình đang đứng ở đâu. Nhưng đi lâu hơn, đọc nhiều hơn, gặp đủ những trường hợp mà sách không giải quyết gọn ghẽ như mình từng nghĩ, chiếc cân đen trắng ấy bắt đầu xuất hiện thêm nhiều khoảng xám.

Trong 《Luận Ngữ · Tử Lộ – 論語·子路》 có câu:

「君子和而不同，小人同而不和。」

Quân tử hòa nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hòa.

Người quân tử có thể hòa hợp mà không nhất thiết phải giống nhau. Cùng ngồi một bàn, cùng làm một việc, cùng tôn trọng nhau nhưng vẫn có thể giữ cách nhìn khác nhau.

Điều ấy rất đáng nghĩ trong việc học Huyền học.

Hai người cùng nghiên cứu một lá số có thể nhìn trọng tâm khác nhau. Một người chú ý Mệnh, Thân và đường vận; người khác quan tâm nhiều hơn đến cấu trúc cung vị hay những tổ hợp đặc biệt. Hai người làm Phong Thủy có thể cùng nhìn một khu đất nhưng một người bắt đầu từ hình thế, người kia chú ý thêm lý khí và thời vận. Người nghiên cứu Kinh Dịch theo nghĩa lý sẽ có cách tiếp cận khác người đi sâu vào tượng số; người dùng Lục Hào không vì thế mà phải giải một vấn đề giống người dùng Mai Hoa hay Kỳ Môn.

Khác nhau như vậy chưa nói lên ai đúng ai sai.

Trước hết phải hỏi họ đang đứng trong hệ thống nào, dùng nguyên lý gì, giải quyết câu hỏi nào và kết quả có được kiểm chứng hay không.

Đây là điều lúc mới học thường khó chấp nhận. Khi mình vừa mất nhiều năm để dựng được một hệ thống trong đầu, một cách hiểu khác xuất hiện rất dễ tạo cảm giác như có người đang đập vào căn nhà mình vừa xây xong. Phản ứng tự nhiên là bảo vệ nó.

Thế là bắt đầu tranh.

Một chữ cũng tranh.

Một cách an cũng tranh.

Một câu cổ thư dịch khác nhau cũng muốn phân thắng bại.

Môn phái này nói môn phái kia không chính xác. Người học Thầy này muốn chứng minh Thầy kia chưa tới. Có khi một cuộc trao đổi ban đầu rất nhỏ, sau vài lượt đã chẳng còn ai nhớ câu hỏi chuyên môn đầu tiên là gì.

Người thắng được vài câu chưa chắc thu thêm được kiến thức nào.

Có khi chỉ mang về một buổi tối bực bội.

Nguyên văn nói rất đúng: đánh thắng một trận mà chính mình cũng đầy thương tích thì chưa chắc đã là thắng. Cãi đến cuối cùng khiến người kia không nói nữa cũng chưa chứng minh được phương pháp của mình đúng hơn.

Đi lâu rồi mới thấy, có rất nhiều cuộc tranh luận vốn không đáng dùng từng ấy sức.

Không phải vì đúng sai không quan trọng.

Ngược lại, nghiên cứu mà không phân biệt đúng sai thì rất khó thành nghiên cứu. Nguồn dẫn sai phải chỉ ra. Dữ liệu tính sai phải sửa. Một phương pháp được quảng cáo quá phạm vi của nó cần được đặt lại đúng chỗ. Một câu bị gán cho cổ nhân nhưng không tìm được trong văn bản thì không nên tiếp tục gọi là cổ pháp.

Những việc ấy vẫn phải làm.

Nhưng làm rõ một vấn đề khác với thắng một con người.

Người có nhiều giờ bay dần học được cách tách hai chuyện ấy ra.

Nếu vấn đề đáng bàn, cứ đem văn bản ra.

Có dữ liệu thì xem dữ liệu.

Có trường hợp phản chứng thì đặt lên bàn.

Chưa rõ thì cùng để ngỏ.

Người kia vẫn không đồng ý cũng không sao. Mỗi bên tiếp tục kiểm chứng bằng con đường của mình.

Không phải một cuộc trao đổi học thuật nào cũng cần kết thúc bằng việc một người phải nhận mình sai.

Có những khác biệt phải mất thêm mười năm dữ liệu mới biết bên nào gần hơn với thực tế. Cũng có những khác biệt tồn tại vì hai hệ thống vốn được dựng từ những tiền đề không giống nhau. Nếu chưa hiểu được tầng ấy mà chỉ chăm chăm hỏi “rốt cuộc ai đúng”, nhiều khi câu hỏi đã quá đơn giản so với vấn đề thật.

Bởi vậy, một dấu hiệu của việc học sâu hơn là bắt đầu biết phân biệt ít nhất ba loại: sai, khác và chưa biết.

Sai thì sửa.

Khác thì xem vì sao khác.

Chưa biết thì để đó.

Nghe rất đơn giản, nhưng làm được không dễ. Người ta thường thích đưa “chưa biết” về thành “sai”, bởi như thế đỡ phải giữ một khoảng trống trong đầu. Cũng thường thích gọi “khác mình” là “sai”, bởi như thế không cần quay lại xem hệ thống mình có giới hạn nào hay không.

Trong nguyên văn có câu:

「水至清則無魚，人至察則無徒。」

Thủy chí thanh tắc vô ngư, nhân chí sát tắc vô đồ.

Nước trong đến mức quá mức thì khó có cá, người soi xét quá kỹ thì khó có người cùng.

Không nên hiểu câu ấy thành chuyện biết sai mà cứ bỏ qua, hay vì muốn hòa thuận nên điều gì cũng cho là được. Cái đáng nghĩ nằm ở chữ “chí sát – 至察”: soi đến mức chỗ nào của người khác cũng muốn tìm ra, khác biệt nào cũng muốn truy đến cùng, thiếu sót nào cũng phải vạch ra cho hết.

Làm như vậy lâu ngày rất mệt.

Trong giới học thuật, nếu chỉ muốn tìm lỗi thì gần như ai cũng có lỗi để tìm.

Một người đọc cổ thư rất tốt có thể yếu thực hành. Người thực địa nhiều chưa chắc giỏi văn bản. Một người làm Tử Vi sâu không nhất thiết hiểu Bát Tự. Người nghiên cứu Lịch pháp kỹ chưa chắc tư vấn hay. Một người viết sách tốt cũng có thể đứng lớp bình thường.

Chẳng ai là món đồ sứ hoàn toàn không có một vết rạn.

Biết người khác có chỗ thiếu nhưng vẫn nhìn được chỗ họ có giá trị là một năng lực khác với việc dễ dãi.

Điều này cũng đúng trong quan hệ Thầy – trò.

Người mới học thường muốn tìm một người Thầy mà điều gì cũng biết, sách nào cũng đọc, môn nào cũng thông, luận đâu cũng đúng. Học đủ lâu mới hiểu một người Thầy cũng có phạm vi mạnh yếu. Có điều học ở người này rất tốt, sang một đoạn khác có thể phải đọc thêm người khác. Có câu ngày trước Thầy dạy mình tin hoàn toàn, vài năm sau đủ nền rồi mới thấy cần bổ sung.

Nhìn thấy điều ấy không nhất thiết phải quay lại phủ nhận người Thầy cũ.

Mình có thể giữ phần đã học được và đồng thời sửa phần không còn phù hợp.

Một mối quan hệ học tập trưởng thành không cần xây trên giả định rằng một bên luôn đúng.

Bạn học cũng vậy.

Có người đi cùng mình mười năm rồi một ngày chuyển sang một hướng khác. Người nghiên cứu Tử Vi sang học Bát Tự. Người từng rất say Lý khí lại quay về Hình thế. Người khác bỏ hẳn việc tư vấn để chuyên tâm nghiên cứu văn bản.

Không nhất thiết ai rẽ đường cũng phải có một cuộc chia tay về tư tưởng.

Đường đến đoạn ấy khác nhau thì mỗi người đi một đường.

Còn tôn trọng được nhau đã là quý.

Nguyên văn kể đến Lâm Bô ẩn cư ở Cô Sơn bên Tây Hồ, trồng mai, nuôi hạc. Hình ảnh ấy đẹp không hẳn vì ông quay lưng với thiên hạ, mà vì nó gợi một điều rất đời thường: đến một lúc con người phải biết phần nào của thế giới đáng đưa vào đời sống của mình, phần nào nên để ở ngoài cửa.

Người làm nghề cũng cần một cái then cửa như thế.

Không phải xây một bức tường để không ai bước vào.

Mà là biết ai, việc gì, cuộc tranh luận nào được phép lấy thời gian của mình.

Có câu hỏi học thuật đáng nghiên cứu thì mở cửa.

Một góp ý có căn cứ thì mở cửa.

Một người học thật sự muốn hiểu thì mở cửa.

Một đồng đạo khác quan điểm nhưng trao đổi tử tế cũng mở cửa.

Còn những chuyện chỉ nhằm khích bác, hơn thua, kéo người khác vào phe này phe kia, nhiều khi cứ để ngoài sân.

Không phải vì mình không đủ sức đáp lại.

Chỉ là có những sức lực dùng vào việc khác đáng hơn.

Một buổi tối cãi nhau trên mạng có thể đủ để đọc xong một chương sách.

Một ngày bực vì một lời chê có thể dùng để xem lại một trường hợp cũ.

Thời gian để chứng minh cho một người vốn không muốn nghe đôi khi đủ để sửa một bài giảng cho hàng chục học viên thực sự muốn học.

Càng đi lâu, phép tính ấy càng rõ.

Đó không phải nhận thua.

Đó là biết sức mình có hạn.

Một người vừa phải nghiên cứu, làm nghề, dạy học, chăm sóc gia đình và giữ sức khỏe không thể đem tinh thần của mình phân phát cho mọi cuộc tranh cãi đi ngang qua.

Có những trận đánh thắng cũng chẳng được gì.

Có những người hiểu sai mình cũng không làm con đường mình ngắn đi.

Có những lời chê chỉ cần thời gian trả lời.

Và cũng có những lời chê đúng, việc cần làm không phải cãi lại mà là âm thầm sửa cho tốt hơn.

Điều ấy khác rất xa với thái độ mặc kệ đúng sai.

Người đi lâu vẫn cần sự cứng rắn.

Gặp vấn đề đạo đức nghề nghiệp phải có giới hạn.

Gặp việc dùng nỗi sợ để lừa người khác thì không thể lấy “hòa nhi bất đồng” làm lý do im lặng.

Gặp tài liệu giả, dẫn nguồn sai, phương pháp có nguy cơ gây hậu quả mà mình có đủ căn cứ để chỉ ra thì vẫn nên nói.

Mềm đi không có nghĩa mất xương sống.

Chỉ là gai không còn mọc ra mọi phía.

Sự chân thành vẫn còn, nhưng không gặp ai cũng đem toàn bộ lòng mình giao ra.

Lòng tốt vẫn còn, nhưng biết có giới hạn.

Sự nhiệt tình với nghề vẫn còn, nhưng không dùng nó để chạy theo mọi cuộc tranh luận.

Có một thời gian người ta nghĩ thẳng thắn là nhìn thấy gì phải nói hết. Sau này mới hiểu, nhìn rõ mà vẫn biết chọn điều cần nói đôi khi khó hơn.

Nhìn ra một điểm yếu không nhất thiết phải phơi nó ra.

Biết một người sai chưa chắc phải làm họ mất mặt.

Không còn đi cùng nhau cũng không cần biến những năm từng đồng hành thành một câu chuyện xấu.

Đi xa rồi, nhiều quan hệ kết thúc đẹp nhất chỉ bằng một điều rất bình thường: mỗi người tiếp tục làm phần việc của mình.

Không oán.

Không cần giải thích đến cùng.

Không phải cố chứng minh rằng cuối cùng ai mới là người nhìn đúng.

Có lẽ đó là một dạng “hòa nhi bất đồng” rất thực tế.

Tôi vẫn nghĩ điều tôi nghĩ.

Anh vẫn giữ cách anh nhìn.

Có việc còn trao đổi được thì trao đổi.

Không còn chung đường thì mỗi người đi tiếp.

Một ngày nào đó dữ liệu mới xuất hiện, biết đâu cả hai lại cùng phải sửa.

Huyền học rộng hơn tuổi nghề của bất kỳ một người nào. Trong hàng trăm năm truyền thừa, rất nhiều điều hôm nay mình đang tranh đến đỏ mặt có thể chỉ là một nhánh nhỏ trong một cuộc tranh luận đã diễn ra từ lâu trước khi mình sinh ra.

Nghĩ được như vậy tự nhiên thấy bớt cần phải thắng.

Có lẽ người mới thường hỏi: “Ai đúng?”

Đi thêm một đoạn sẽ hỏi: “Vì sao hai bên khác nhau?”

Đi thêm nữa lại hỏi: “Sự khác nhau này có ảnh hưởng gì đến kết quả thực tế, và làm thế nào để kiểm chứng?”

Ba câu hỏi nghe gần nhau nhưng phía sau là ba tầng học khác nhau.

Tầng sau không làm mất khả năng phân biệt đúng sai. Nó chỉ bớt hấp tấp hơn trước khi gọi một điều là sai.

Đó mới là cái mềm sau nhiều năm va chạm.

Không lạnh đi.

Không thờ ơ.

Cũng không mất đi ngọn lửa từng khiến mình muốn học cho đến tận cùng.

Chỉ là ngọn lửa ấy không còn quay ra đốt người khác mỗi khi gặp một ý kiến trái chiều. Nó được giữ lại để soi một trang sách, xem thêm một trường hợp, sửa một điều mình từng hiểu chưa tới và chăm cho đời sống của mình được tử tế hơn.

Thanh kiếm vẫn còn.

Nhưng biết lúc nào cần để trong vỏ.

Và nhiều khi, người có bản lĩnh nhất trong một cuộc tranh luận không phải người nói được câu cuối cùng, mà là người đủ rõ mình đang đứng ở đâu để không cần biến mọi khác biệt thành một trận đánh.