Học chuyện trời đất, đừng quên người trong nhà

夫孝，德之本也，教之所由生也 · Phù hiếu, đức chi bản dã, giáo chi sở do sinh dã

Tháng Bảy âm lịch đến, người học Huyền học thường có rất nhiều điều để nói. Người quan tâm lễ tục nghĩ đến Vu Lan, cúng gia tiên, tưởng niệm người đã mất. Người học Phong Thủy có thể để ý đến bàn thờ, từ đường, âm phần. Người nghiên cứu Lịch pháp lại nhìn ngày tháng, tiết khí, các tục lệ hình thành quanh một thời điểm trong năm. Có người tìm ngày làm lễ, người sửa sang nơi thờ tự, người chuẩn bị hương hoa rất chu đáo.

Những việc ấy đều có chỗ của nó.

Nhưng giữa khói hương và những mâm lễ đủ đầy, đôi khi có một câu hỏi giản dị hơn đáng để nhớ: người đang sống cùng mình có đang được mình đối xử tử tế hay không?

Trong 《Hiếu Kinh – 孝經》, ngay phần mở đầu đã nói:

「夫孝，德之本也，教之所由生也。」

Phù hiếu, đức chi bản dã, giáo chi sở do sinh dã.

Hiếu là cái gốc của đức, cũng là nơi giáo hóa bắt đầu.

Câu ấy đặt ngay đầu sách rất có ý nghĩa. Người xưa không bắt đầu chữ hiếu từ một nghi lễ thật lớn, mà bắt đầu từ quan hệ gần nhất của một con người: cha mẹ, gia đình, những người đã sinh thành và nuôi mình lớn. Điều này khiến tôi nghĩ khá nhiều về người học Huyền học. Chúng ta có thể nói rất sâu về tổ tiên. Có thể nghiên cứu gia phả, từ đường, âm trạch, phúc đức nhiều đời. Có thể bàn về việc một gia đình tích lũy điều gì qua các thế hệ. Có thể thuộc những nguyên tắc thờ tự, chọn ngày, phương vị, nghi thức.

Nhưng tất cả những điều ấy sẽ trở nên khá xa nếu cha mẹ gọi điện mà lần nào mình cũng nói đang bận. Mâm lễ có thể rất đầy, nhưng bữa cơm trong nhà lại hiếm khi đủ người. Hoa quả trên bàn thờ được lựa rất kỹ, còn bát canh của cha mẹ hôm nay nóng hay nguội thì mình không biết. Có những nghịch lý trong đời sống chỉ cần đặt cạnh nhau đã đủ khiến người ta phải nghĩ.

Người xưa thường dạy: mâm lễ đầy đến đâu cũng chưa chắc bằng một bát canh nóng trên bàn ăn gia đình.

Tôi nghĩ nên giữ nguyên cái giản dị ấy. Bởi lòng biết ơn cuối cùng vẫn phải đi vào những việc rất nhỏ. Một cuộc điện thoại.Một bữa cơm.Một lần đưa cha mẹ đi khám.Một buổi ngồi nghe lại câu chuyện mình đã nghe nhiều lần.Một chuyến về nhà mà không vừa ăn vừa nhìn điện thoại.Một câu hỏi rất bình thường: “Dạo này bố mẹ thế nào?”

Những việc ấy không có vẻ gì huyền bí.Nhưng có khi lại gần với chữ “hiếu” hơn nhiều việc mình thường nói.

Có câu thành ngữ:

「樹欲靜而風不止，子欲養而親不待。」

Thụ dục tĩnh nhi phong bất chỉ, tử dục dưỡng nhi thân bất đãi.

Cây muốn lặng mà gió chẳng dừng; con muốn phụng dưỡng thì cha mẹ đã không còn chờ được nữa.

Câu này được ghi trong 《Hàn Thi Ngoại Truyện – 韓詩外傳》 quyển 9, trong câu chuyện về nỗi hối tiếc vì muốn quay về phụng dưỡng cha mẹ nhưng thời gian không đợi. Điều đáng sợ nhất của chữ “không đợi” nằm ở chỗ thời gian thường không báo trước.Khi còn trẻ, mình nghĩ năm sau về cũng được.Công việc đang bận.Lớp học đang mở.Khách đã hẹn.Cuốn sách này đang viết dở.Một đề tài đang làm đến đoạn quan trọng.Chuyến thực địa đã lên lịch.Việc nào cũng có vẻ cần làm ngay, còn cha mẹ dường như vẫn ở đó.

Rồi một ngày mới nhận ra tóc đã bạc nhiều hơn.Bước chân chậm hơn.Những việc trước kia tự làm được bắt đầu phải nhờ con cái.Có những thay đổi diễn ra chậm đến mức ngày nào cũng gặp lại không nhận ra. Chỉ vài tháng không về, nhìn lại mới thấy thời gian đã đi qua khá nhiều.\

Người nghiên cứu Huyền học thường rất nhạy với thời gian trên sách.Biết đại vận đổi lúc nào.Biết năm tháng tiết khí chuyển ra sao.Biết ngày giờ nào dùng được, ngày giờ nào nên tránh.Người học Lịch pháp còn có thể tính thời gian rất chính xác.Nhưng có một loại thời gian không cần lập bàn cũng nhìn thấy:thời gian của cha mẹ đang ít dần đi.

Không có một phép Trạch Nhật nào chọn lại được ngày hôm qua.Không có lá số nào trả lại một bữa cơm mình đã bỏ lỡ.Cũng không có nghi thức nào thay hoàn toàn được những điều lẽ ra có thể làm khi người thân còn ở trước mặt.Điều ấy không có nghĩa nghi lễ là vô ích.Nghi lễ có giá trị riêng của nghi lễ. Thờ cúng tổ tiên, tưởng nhớ người đã mất, giữ gia phong, chăm sóc từ đường, phần mộ hay những hình thức tưởng niệm truyền thống đều là những cách con người duy trì ký ức và quan hệ với nguồn cội.

Chỉ là hình thức bên ngoài và tâm ý bên trong không nên tách khỏi nhau.

Nếu thắp một nén hương khiến mình nhớ người đã khuất và từ đó biết quý hơn người đang sống, nén hương ấy có ý nghĩa.Nếu một ngày lễ khiến con cháu trở về, cùng ăn một bữa cơm, nghe lại chuyện của ông bà, hiểu mình từ đâu mà có, nghi lễ đã đi vào đời sống.Còn nếu lễ làm rất đủ nhưng ra khỏi bàn thờ lại tiếp tục lạnh nhạt với người trong nhà thì có lẽ nên quay lại hỏi mình đang giữ điều gì.Đây cũng là một điểm người học Huyền học rất nên nghĩ.

Chúng ta thường nói đến “phúc”.Phúc của dòng họ.Phúc của gia đình.Phúc đức tổ tiên.Nhưng nếu hiểu phúc chỉ là một thứ vô hình mà mình có thể cầu xin, rất dễ quên mất một phần rất đời thường của nó.Một gia đình trong đó cha mẹ con cái còn nói chuyện được với nhau đã là phúc.Anh em có chuyện vẫn còn có thể ngồi xuống đã là phúc.Người đi xa vẫn nhớ đường về nhà đã là phúc.Con cái trưởng thành mà còn muốn ngồi ăn với cha mẹ một bữa cơm cũng là phúc.Có sức khỏe để chăm người thân lúc họ cần mình lại càng là phúc.Nhiều thứ đến khi mất rồi người ta mới gọi là quý. Trong lúc còn có, chúng lại bình thường đến mức rất dễ xem nhẹ.

Đời người không phải cái cây tự nhiên mọc lên từ khoảng không. Mỗi bước mình đi được hôm nay, phía sau đều có những đoạn đường người khác từng âm thầm trải ra.Điều ấy không chỉ nói về cha mẹ.Một người học được đến hôm nay cũng mang theo rất nhiều ân tình.Một người Thầy đã chỉ những bước đầu.Một người từng cho mượn cuốn sách khó tìm.Một người bạn đã ngồi nghe mình nói suốt những ngày bế tắc.Một người trong gia đình đã nhận thêm phần việc để mình có thời gian đọc.Có người vợ, người chồng nhiều năm chấp nhận những buổi tối mình ngồi trước bàn sách.Có cha mẹ từng chẳng hiểu con mình học cái gì nhưng vẫn để con đi theo thứ nó thích.Có học viên đã đặt những câu hỏi khiến chính người dạy phải quay về nghiên cứu lại.Có khách hàng tin tưởng kể câu chuyện của họ, nhờ đó người làm nghề có thêm những trường hợp mà sách không thể cung cấp.Một người đi xa đến đâu cũng không hoàn toàn đi một mình.

Vì thế chữ “biết ơn” trong đời học thuật không nên chỉ nằm trong lời cảm ơn đầu sách.Nó còn nằm ở cách mình đối xử với những người từng giúp mình.Người Thầy cũ có điều mình không còn đồng ý, vẫn có thể nhớ phần mình đã học được từ họ.Một người bạn sau này khác đường, vẫn có thể nhớ quãng từng cùng nhau đọc sách.

Một học viên không còn học mình nữa cũng không vì thế mà những năm từng đồng hành trở nên vô nghĩa.Biết ơn không buộc con người phải mắc nợ nhau cả đời.Nó chỉ giúp mình không sống như thể mọi thứ mình có hôm nay đều tự nhiên mà có.

Đó có lẽ cũng là một tầng rất thực của chữ “bản – 本”, cái gốc.Người học càng nhiều đôi khi càng dễ nhìn lên cao.Muốn hiểu những hệ thống khó hơn.Muốn đọc sách sâu hơn.Muốn gặp người giỏi hơn.Muốn đi xa hơn.Nhưng cây muốn vươn xa vẫn phải có rễ.Gia đình, những người đã nuôi mình, những người từng dạy mình, những ân tình đã đi qua đời mình chính là phần rất thật của cái rễ ấy.Không nhất thiết phải biến tháng Bảy thành một tháng lúc nào cũng nặng nề về lễ nghi.

Nếu có tín ngưỡng riêng, có thể tụng kinh, trì chú, thắp hương hay làm những nghi thức phù hợp với truyền thống của gia đình. Nhưng điều quan trọng hơn có lẽ là sau khi đứng dậy khỏi nơi thờ tự, tâm ý ấy có đi theo mình ra ngoài hay không.

Nhớ cha mẹ thì gọi một cuộc điện thoại.Nhớ một người Thầy thì hỏi thăm một câu.Thấy lâu rồi chưa ăn cơm cùng gia đình thì dành một buổi về sớm.Có điều từng muốn cảm ơn mà chưa nói thì nói khi còn nói được.Có lỗi đã để lâu mà vẫn có thể sửa thì sửa.Không cần đợi đến một ngày đặc biệt.Một tháng nhắc mình nhớ thì tốt, nhưng sự biết ơn nếu chỉ tồn tại trong một tháng lại quá ngắn.

Trong 《Hiếu Kinh》, ngay sau câu nói hiếu là gốc của đức còn có một câu rất gần với chính cuộc sống:

「身體髮膚，受之父母。」

Thân thể phát phu, thụ chi phụ mẫu.

Thân thể, tóc da này đều nhận từ cha mẹ.

Đọc theo nghĩa rộng hơn, nó cũng nhắc rằng mình không xuất hiện từ khoảng không. Trước khi có cái tên, nghề nghiệp, học vị, danh tiếng hay bất kỳ điều gì mình tự xây dựng, đã có một đời sống được người khác chăm cho lớn lên.

Người làm nghề có thể giúp rất nhiều người ngoài kia.

Một ngày nghe năm bảy câu chuyện của khách.

Một tuần trả lời hàng chục học viên.

Có thể dành nhiều giờ để nghiên cứu một trường hợp của người không quen.

Nhưng cũng nên thỉnh thoảng nhìn lại xem mình còn bao nhiêu thời gian và sự kiên nhẫn dành cho người trong nhà.

Đừng để khách nhận được phiên bản kiên nhẫn nhất của mình, còn gia đình chỉ nhận phần mệt mỏi còn lại vào cuối ngày.

Đừng để ngoài lớp nói rất nhiều về đạo lý, về gia đình, về phúc đức, mà về đến nhà lại không còn sức nghe cha mẹ kể một câu chuyện.

Cái học nếu thật sự đi vào người, có lẽ phải làm khoảng cách ấy ngày càng nhỏ đi.

Tháng Bảy rồi cũng qua. Khói hương rồi tan.Hoa quả trên bàn lễ rồi cũng được hạ xuống.Những gì còn lại vẫn là những ngày bình thường: sáng đi làm, tối về nhà, bữa cơm, cuộc điện thoại, vài câu hỏi thăm tưởng như chẳng đáng kể.Nhưng đời sống gia đình lại được giữ chính bằng những điều nhỏ như vậy.Học chuyện của trời đất rất rộng.

Nghiên cứu chuyện của cổ nhân rất sâu.Nhưng có khi một trong những việc khó nhất vẫn là biết quay về, ngồi xuống bên người thân và dành cho họ một khoảng thời gian mà mình không vội đi đâu cả.

Nơi xa có thể còn rất nhiều điều để cầu.Người gần lại chỉ cần mình có mặt.

Và đôi khi, một bữa cơm còn nóng, một câu cảm ơn còn kịp nói, một buổi chiều còn có thể ngồi cạnh cha mẹ bình thường như bao ngày khác, đã là thứ phúc rất lớn mà chẳng cần đi đâu xa để tìm.