Biết nhiều, nhưng nói vừa đủ

多聞闕疑，慎言其餘 · Đa văn khuyết nghi, thận ngôn kỳ dư

Có những hôm vài người ngồi uống trà với nhau, nước đổ ra bàn thì lấy khăn lau là sạch. Một câu nói quá lời lại không dễ như vậy. Người nói có thể chỉ thuận miệng trong vài giây, nhưng người nghe mang về nghĩ vài ngày, thậm chí nhớ vài năm. Làm một nghề mà lời nói liên quan đến công việc, tiền bạc, hôn nhân, con cái, nhà cửa hay tương lai của người khác thì chuyện ấy càng đáng để ý.

Trong 《Luận Ngữ · Vi Chính – 論語·為政》, khi Tử Trương hỏi về đường cầu lộc, Khổng Tử nói:

「多聞闕疑，慎言其餘，則寡尤；多見闕殆，慎行其餘，則寡悔。」

Đa văn khuyết nghi, thận ngôn kỳ dư, tắc quả vưu; đa kiến khuyết đãi, thận hành kỳ dư, tắc quả hối.

Nghe nhiều, điều còn nghi thì để lại; ngay cả những điều còn lại cũng phải thận trọng khi nói, như vậy sẽ ít sai sót. Thấy nhiều, việc còn nguy hoặc chưa chắc thì đừng vội làm; những việc còn lại cũng phải thận trọng khi thực hiện, như vậy sẽ ít phải hối tiếc.

Tôi thích nhất bốn chữ “thận ngôn kỳ dư – 慎言其餘”. Điều chưa chắc thì chưa nói đã đành; ngay cả cái mình tưởng là đã biết rõ, khi đưa thành lời vẫn phải cân nhắc. Bởi từ kiến thức trong đầu đến lời nói đi ra ngoài đã là một bước khác. Nói với ai, trong hoàn cảnh nào, người nghe đang ở trạng thái ra sao và câu ấy có thể dẫn họ đến quyết định gì đều là những phần người nói phải tính đến.

Người mới học Huyền học thường có một giai đoạn rất thích nói. Vừa hiểu thêm một tổ hợp sao đã muốn thử trên người quen, mới học được một cách xem Bát Tự đã muốn hỏi ngày giờ sinh của mọi người, mới biết vài nguyên tắc Phong Thủy thì bước vào nhà ai cũng nhìn cửa, nhìn bếp, nhìn giường. Một phương pháp vừa thấy ứng vài lần rất dễ tạo cảm giác mình đã tìm được điều đặc biệt. Gặp bạn bè ngồi uống trà, câu chuyện đang bình thường rồi cũng tiện miệng chuyển sang số mệnh, vận hạn, nhà cửa.

Cái hứng ấy không khó hiểu. Khi học được điều mới, ai cũng có niềm vui muốn đem ra dùng. Nhưng kiến thức về đời người không giống một câu chuyện vui. Có những điều mình nói xong đã quên, người nghe lại không quên được.

Nhìn thấy một điểm chưa thuận trong lá số của người khác không có nghĩa phải nói ngay. Biết ngày sinh của một người cũng không có nghĩa mình được quyền tự tiện luận họ. Một học viên đem trường hợp gia đình đến hỏi không có nghĩa câu chuyện ấy vài hôm sau có thể trở thành chuyện trà dư tửu hậu. Khách cho phép mình dùng dữ liệu để nghiên cứu cũng chưa chắc đồng nghĩa với việc được kể những chi tiết khiến người khác nhận ra họ.

Đây là phần đạo đức nghề mà sách chuyên môn ít khi dạy.

Một người có thể luận rất giỏi nhưng vẫn làm người khác tổn thương chỉ vì miệng quá nhanh. Một người biết nhiều bí quyết chưa chắc đã được tin lâu nếu chuyện gì nghe được cũng đem kể. Khách tìm đến tư vấn thường phải nói những điều họ không dễ nói với người khác: chuyện vợ chồng, tiền bạc, những mâu thuẫn trong nhà, nỗi lo về con cái, những lựa chọn đang khiến họ mất ngủ. Nếu những chuyện ấy bước ra khỏi căn phòng tư vấn chỉ để chứng minh rằng mình từng gặp một trường hợp rất đặc biệt, cái mất không chỉ là một câu chuyện. Cái mất là lòng tin.

Nguyên văn có hình ảnh rất đời thường: nhìn thấy chỗ khuyết của người khác không cần đem ra làm chuyện cười. Thước có chỗ ngắn, tấc có chỗ dài; chẳng ai là món đồ sứ hoàn hảo không có một vết rạn nào.

Học với nhau cũng nên như vậy.

Một người đọc Hán văn chưa tốt, một người yếu phần Lịch pháp, có người nhớ sao rất nhanh nhưng phương pháp luận còn lỏng, có người thực hành nhiều nhưng viết chưa rõ. Thấy chỗ chưa tới của bạn học mà đem ra cười không làm kiến thức của mình sâu thêm. Thấy học viên hỏi một câu đơn giản rồi kể lại với người khác để chứng minh lớp mình có người kém lại càng không cần thiết.

Người làm Thầy biết rất rõ học trò nào đang yếu ở đâu. Biết càng rõ thì càng phải giữ lời. Chỗ yếu ấy cần dùng để dạy, không phải dùng để đánh giá con người.

Đi đường gặp chỗ bùn thì tránh qua là khôn. Thấy người khác đang mắc một cái hố mà không ném thêm viên đá xuống cũng là một phần tử tế.

Trong giới nghiên cứu và hành nghề lại còn một loại lời khác rất dễ gây chuyện: lời nói sau lưng.

Môn phái này nói môn phái kia không đúng. Người học Thầy này kể chuyện Thầy khác. Người làm nghề ngồi với nhau rồi bàn khách của người khác, học trò của người khác, chuyện nội bộ của một nhóm khác. Ban đầu thường chỉ là một câu nhận xét. Qua người thứ hai đã thêm một ý, đến người thứ ba rất có thể thành một câu hoàn toàn khác.

Nước từ mái hiên nhỏ xuống từng giọt thì giọt nào cũng rơi đúng chỗ. Lời đã ra khỏi miệng cũng vậy, cuối cùng rất dễ quay lại đúng người mà mình từng nghĩ sẽ không bao giờ nghe thấy.

Vì thế có những chuyện dù mình biết là thật cũng chưa chắc cần nói.

Điều này khác với phản biện học thuật. Một phương pháp có vấn đề thì có thể chỉ rõ phương pháp, đưa nguồn, đưa trường hợp, nói phần nào chưa hợp lý. Một bản sách dẫn sai thì có thể đối chiếu văn bản. Một luận điểm chưa đủ chứng cứ thì cứ bàn thẳng vào chứng cứ. Đó là việc học.

Còn từ phương pháp chuyển sang nói phẩm chất con người, từ kiểm chứng chuyển sang chuyện riêng, từ tranh luận chuyển sang kể những điều chỉ mình biết về người khác thì đã đi sang một con đường khác.

Khả năng giữ miệng nhiều khi cũng là một thước đo của người làm nghề.

Càng làm lâu càng biết nhiều chuyện. Khách nói nhiều hơn, học viên gần gũi hơn, đồng đạo chia sẻ nhiều hơn. Nếu thứ gì đi vào tai mình rồi cũng có ngày đi ra khỏi miệng, cuối cùng người khác sẽ tự biết điều gì không nên nói trước mặt mình.

Lòng tin không đổ vỡ bằng một tiếng động lớn. Nó thường mất từng ít một như vậy.

Nguyên văn còn có một hình ảnh khác rất hợp với người học Huyền học: trong tay có vài quân bài tốt, biết giữ trong tay cũng là bản lĩnh; đem trải ra giữa đường chỉ gọi gió đến.

Không phải kiến thức nào mình có cũng cần công bố ngay.

Có một giả thuyết mới, trước hết nên kiểm chứng. Tìm được một khẩu quyết hiếm, trước hết phải biết xuất xứ và phạm vi dùng. Thấy một mối liên hệ thú vị giữa hai hệ thống, chưa cần lập tức viết thành một quy luật lớn. Một phương pháp mới thử mười trường hợp có kết quả tốt vẫn còn rất xa mới thành một điều có thể khẳng định.

Đôi khi giữ lại không phải giấu nghề. Chỉ là kiến thức chưa đến lúc ra khỏi phòng nghiên cứu.

Người học mới thường sợ rằng mình không nói thì người khác không biết mình biết. Người có nhiều giờ bay lại hiểu rằng điều thật sự có giá trị không cần lúc nào cũng đem ra trưng.

Thùng gạo đầy thường ít lay động. Bông lúa càng chín càng cúi xuống.

Núi cao không cần lên tiếng để chứng minh nó cao. Biển sâu cũng không cần kể mình sâu đến đâu.

Có một thời gian người làm nghề rất dễ thích những câu luận khiến người khác kinh ngạc. Nhìn được một việc kín thì muốn nói ra. Đoán đúng một chuyện thì muốn nói thêm chuyện nữa. Người nghe càng tròn mắt, người nói càng có hứng. Chính lúc ấy lại càng nên nhớ rằng khả năng nhìn thấy một điều và quyền được nói điều ấy là hai chuyện khác nhau.

Có những điều đúng nhưng nói sai lúc vẫn thành không tốt.

Một người đang rối loạn vì hôn nhân chưa chắc cần nghe tất cả những khả năng xấu mình nhìn ra. Một phụ huynh lo cho con không cần bị chất thêm hàng loạt lời dự đoán xa xôi. Một người đang quyết định công việc cần được giúp nhìn rõ tình thế, không cần người tư vấn đẩy thêm nỗi sợ chỉ để chứng minh rằng mình thấy được nhiều.

Nói vừa đủ khó hơn nói nhiều.

Phải biết người ta hỏi gì. Phải phân biệt cái mình chắc, cái mới chỉ có khả năng và cái chưa đủ căn cứ. Phải hiểu lời nào giúp họ nhìn sáng hơn, lời nào chỉ làm câu chuyện thêm nặng nề. Có lúc còn phải biết im lặng trước điều mình chưa hiểu.

Đó cũng chính là tinh thần của “đa văn khuyết nghi”.

Nghe nhiều nhưng chỗ còn nghi thì để lại.

Đọc cổ thư thấy một câu chưa rõ nghĩa, cứ ghi là chưa rõ. Hai môn phái giải thích khác nhau thì chưa cần vội chọn bên. Một trường hợp không ứng với điều mình từng học thì trước hết giữ nó lại để nghiên cứu, đừng lập tức uốn câu chuyện cho vừa lý thuyết.

Biết để trống một chỗ trong kiến thức là việc khó.

Biết để lại một câu chưa nói còn khó hơn.

Bởi con người thường có cảm giác rằng im lặng đồng nghĩa với mình không biết. Trong nghề tư vấn, cảm giác ấy càng mạnh. Khách đã trả tiền, học viên đã hỏi, mọi người đang chờ mình nói; rất dễ nghĩ rằng phải có một câu trả lời.

Nhưng người Thầy không mất giá trị vì nói: “Phần này tôi cần kiểm tra thêm.”

Người tư vấn cũng không kém đi vì thừa nhận: “Dữ liệu hiện tại chưa đủ để kết luận.”

Ngược lại, càng biết giới hạn của lời mình nói, người nghe càng có lý do để tin những điều mình thực sự khẳng định.

Giữ lời còn là giữ cho chính mình một khoảng yên.

Người hay nói chuyện người khác thường cũng dễ sợ người khác nói chuyện mình. Người thích khoe điều mình biết rất dễ mệt vì phải tiếp tục chứng minh. Người thường xuyên tranh hơn thua bằng lời thì trong đầu hiếm khi thật sự yên.

Sống như vậy rất hao sức.

Nhiều chuyện trong nghề vốn không cần mình tham gia. Một cuộc tranh luận không có dữ liệu thì để nó qua. Một câu nói không liên quan đến mình cũng không nhất thiết phải phản ứng. Một người khác chọn học một hệ thống mà mình không tin, nếu họ không hỏi thì cũng chẳng cần chạy sang chứng minh họ sai.

Ngày tháng là của mình. Không cần sống để trình diễn cho người khác xem mình biết đến đâu.

Có sức thì đọc thêm một trang sách. Có trường hợp thì ghi cho tử tế. Có điều chưa rõ thì kiểm tra. Có học viên cần mình thì dạy. Có khách tìm đến thì làm tốt phần việc của họ.

Những thứ ấy chậm nhưng chắc.

Nguyên văn nói: “Lưỡi ở dưới một tảng đá ngàn cân; lời giữ lại ba phần, đường rộng thêm muôn dặm.” Không cần hiểu “giữ lại” thành sống khép kín hay sợ nói. Người làm nghề vẫn phải nói rõ điều cần nói, phản biện khi cần phản biện, bảo vệ nguyên tắc khi cần bảo vệ. Nhưng lời nói nên đi sau suy nghĩ một bước.

Nhìn thấy khuyết điểm của người khác, trước hết nghĩ xem có cần nói không.

Biết một chuyện riêng, nghĩ xem mình có quyền kể không.

Muốn phản bác một người, quay lại xem mình đang phản bác luận điểm hay đang khó chịu với con người.

Muốn khoe một điều mới biết, để thêm vài ngày xem nó đã thực sự chắc chưa.

Chỉ chậm lại một nhịp như vậy, rất nhiều chuyện tự nhiên bớt đi.

Người học Huyền học cuối cùng không chỉ học cách đọc Mệnh, đọc quẻ, đọc hình thế hay đọc thời vận. Còn phải học cách giữ lời trước những gì mình nhìn thấy.

Bởi thấy được một điều là năng lực.

Nói được một điều là kỹ năng.

Nhưng biết điều gì nên nói, điều gì chưa nên nói và điều gì không thuộc quyền mình nói, đó mới là tu dưỡng của người làm nghề.

Nước trà đổ rồi còn lau được.

Lời đi ra khỏi miệng thì không dễ gọi về.

Cho nên biết càng nhiều, đôi khi càng phải nói chậm hơn một chút.