Giúp người đi được một đoạn, đường mình cũng rộng hơn

愛人者，人恆愛之；敬人者，人恆敬之 · Ái nhân giả, nhân hằng ái chi; kính nhân giả, nhân hằng kính chi

Có những ngày làm nghề xong, điều khiến mình vui nhất không phải là đã luận đúng một việc khó, cũng không phải có thêm một người khen mình giỏi. Nhiều khi chỉ là một tin nhắn rất ngắn: người khách năm trước báo rằng chuyện đã dần ổn; một học viên gửi lại bài làm, lần này tự mình nhìn ra được điều trước kia cứ phải hỏi; một người bạn cùng nghiên cứu tìm được cuốn sách mình đang cần rồi nhớ gửi sang vài trang.

Những chuyện ấy không lớn. Nhưng đi lâu rồi mới thấy, nghề nghiệp nếu chỉ có kiến thức, đúng sai và thành tựu thì khá khô. Cái làm cho con đường ấy có tình nhiều khi lại nằm ở việc mình từng giúp được ai đó một đoạn, và trên một đoạn đường khác, cũng từng có người chìa tay giúp mình.

Trong 《Mạnh Tử · Ly Lâu hạ – 孟子·離婁下》 có câu:

「愛人者，人恆愛之；敬人者，人恆敬之。」

Ái nhân giả, nhân hằng ái chi; kính nhân giả, nhân hằng kính chi.

Người biết thương người thì thường được người thương lại; người biết kính trọng người thì thường cũng nhận được sự kính trọng.

Không nên hiểu câu ấy như một phép tính rằng hôm nay mình giúp ai một việc thì ngày mai nhất định người ấy phải trả lại. Đời sống không vận hành sòng phẳng đến mức ấy. Có người mình từng giúp rồi sau này chẳng còn gặp. Có việc mình làm cho người khác họ cũng không biết. Có lúc mình đối đãi tử tế mà vẫn gặp người không tử tế.

Điểm đáng nghĩ nằm ở chỗ khác. Cách mình đối xử với người khác lâu dần sẽ tạo nên cái không khí mà chính mình phải sống trong đó.

Ném một hòn đá ra ngoài, đôi khi tiếng va chạm cuối cùng lại trở về bên chân mình. Nói một câu quá nặng, lúc nói tưởng đã hả giận, vài hôm sau chính mình vẫn khó chịu. Trong một cuộc tranh luận, thắng được vài câu nhưng làm mất một người có thể trao đổi lâu dài, cái được và cái mất chưa chắc đã nằm ở chỗ mình tưởng.

Ngược lại, đưa cho ai đó một bát canh nóng, bàn tay mình cũng ấm lên trước.

Làm nghề Huyền học có rất nhiều việc giống như vậy.

Một học viên hỏi đúng phần mình đang bận, trả lời qua loa cho xong cũng được. Nhưng nếu dành thêm vài phút chỉ họ chỗ cần đọc, nhiều năm sau có khi chính người ấy lại trở thành một người nghiên cứu rất tốt. Một đồng đạo hỏi nguồn một câu cổ thư, mình đang có tài liệu trong tay thì gửi cho họ không làm kiến thức của mình ít đi. Một người mới thực địa lần đầu còn lúng túng, chỉ cho họ cách quan sát thay vì đứng ngoài cười, về sau giới nghề có thêm một người biết làm việc cẩn thận.

Tri thức có một đặc điểm khá lạ: chia đi thường không vơi như chia một túi gạo.

Đương nhiên nghề nào cũng có phần chuyên môn, bí quyết, quyền tác giả và công sức phải được tôn trọng. Giúp người không có nghĩa đem toàn bộ tài liệu của mình phát đi vô nguyên tắc, càng không có nghĩa ai hỏi gì cũng phải bỏ việc của mình để trả lời. Nhưng giữa hai cực “giữ hết cho mình” và “cho hết không giới hạn” còn một khoảng rất rộng để người ta sống tử tế với nhau.

Thấy người mới đi nhầm một chỗ mình từng đi nhầm, có thể nhắc một câu.

Thấy một đồng nghiệp đang bị hiểu sai, nếu mình biết rõ sự việc thì không cần góp thêm một lời khiến câu chuyện xấu hơn.

Biết một tài liệu có ích, có thể chỉ cho người cần nó.

Gặp một học viên thật sự chịu học, có thể cho họ thêm một gợi ý để tự đi tiếp.

Những việc ấy rất nhỏ, nhưng một môi trường học thuật và nghề nghiệp cuối cùng cũng được tạo ra từ những chuyện nhỏ như vậy.

Nguyên văn ví quan hệ giữa người với người như đứng trước một thung lũng mà gọi. Tiếng mình phát ra thế nào, tiếng vọng trở lại thường cũng mang âm sắc ấy.

Trong giới học thuật cũng vậy. Nếu một nhóm quen trao đổi bằng nguồn, lý lẽ và thái độ tôn trọng, người mới bước vào lâu dần cũng học cách nói như thế. Nếu mọi cuộc tranh luận đều bắt đầu bằng việc xem người kia học ai, làm nghề bao lâu, có bao nhiêu khách, thì người sau cũng rất nhanh học được cách hơn thua ấy.

Môi trường không phải thứ tự nhiên rơi xuống.

Mỗi người đều đang góp một phần để tạo ra nó.

Có thời gian tôi nghĩ người làm nghề phải giữ thật nhiều cho mình. Biết thêm một phương pháp là một lợi thế. Có thêm một bộ dữ liệu là một lợi thế. Một tài liệu người khác chưa có cũng là một lợi thế. Nghĩ như vậy không hoàn toàn sai, bởi làm nghề phải có chuyên môn và giá trị riêng.

Nhưng nếu cái gì cũng chỉ tính bằng hơn kém, cuối cùng đường đi lại rất hẹp.

Một người nghiên cứu không thể tự đọc hết mọi sách.

Không thể tự kiểm chứng mọi phương pháp.

Không thể đi hết mọi cuộc đất.

Không thể gặp đủ mọi loại trường hợp.

Không thể giỏi đồng thời Tử Vi, Bát Tự, Kỳ Môn, Lục Hào, Phong Thủy, Lịch pháp, Thiên văn cổ và tất cả những gì nằm xung quanh chúng.

Đi đủ lâu sẽ phải cần đến người khác.

Có người đọc văn bản tốt hơn mình. Có người mạnh thực địa. Có người có dữ liệu mình không có. Có người nhìn ra một lỗi mà chính mình đọc mãi không thấy. Có người chỉ cần hỏi đúng một câu đã khiến cả giả thuyết mình đang làm phải xem lại.

Nếu ngày thường chỉ xây tường, đến lúc cần đường để đi sẽ rất khó tìm cửa.

Nguyên văn nói một câu rất hay: lúc thuận lợi thì nên xây thêm cầu.

Đó không phải cách tính toán để sau này người khác phải trả ơn. Chỉ là khi đang có điều kiện, mình có thể làm cho quan hệ giữa người với người bớt khó thêm một chút.

Một người Thầy có thể làm điều ấy bằng cách không cố giữ học trò mãi ở dưới mình.

Một người nghiên cứu có thể làm bằng cách ghi nguồn rõ ràng để người sau còn kiểm tra.

Một người làm nghề có thể làm bằng cách giữ sự tôn trọng với đồng nghiệp dù khác phương pháp.

Một người đi trước có thể nói cho người sau biết những đoạn đường vòng mình từng mất nhiều năm.

Người sau nhờ thế không phải mất đúng từng ấy năm để lặp lại một sai lầm cũ.

Có lẽ đó cũng là một niềm vui rất riêng của việc dạy học.

Ban đầu dạy thường vui vì học viên nghe mình, hiểu điều mình giảng, làm được bài mình giao. Đi thêm một đoạn lại có một niềm vui khác: họ bắt đầu không cần hỏi mình nhiều như trước.

Một ngày học viên tự tìm được nguồn.

Một ngày họ phản biện được một điều mình nói bằng căn cứ tử tế.

Một ngày họ gặp một trường hợp khó mà không lập tức nhắn hỏi Thầy, tự ngồi đọc, tự làm, tự kiểm tra rồi mới đem kết quả đến trao đổi.

Khi ấy, việc mình từng cho đi không còn nằm trong bài giảng nữa. Nó đã trở thành năng lực của một người khác.

Niềm vui ấy rất khó đo bằng tiền.

Làm tư vấn cũng có lúc như vậy.

Một buổi xem tốt chưa chắc là buổi khách nói “Thầy xem đúng quá”. Có những buổi đáng nhớ hơn vì lúc đến người ta đang rất rối, lúc về họ đã phân biệt được đâu là việc cần làm trước, đâu là nỗi sợ mình đang tự phóng đại, đâu là phần thuộc hoàn cảnh và đâu là phần chính mình còn có thể thay đổi.

Vài tháng sau họ có thể không nhớ từng câu mình từng nói.

Nhưng nếu cuộc nói chuyện ấy giúp họ bớt đi một quyết định vội vàng hoặc đủ bình tĩnh để tự giải quyết chuyện của mình, kiến thức đã làm được một việc tốt.

Đó có lẽ mới là một trong những lý do đáng để làm nghề.

Không phải để người khác ngày càng cần mình.

Mà có những lúc, chính vì đã gặp mình nên sau đó họ ít cần phải hỏi mình hơn.

Nguyên văn có một hình ảnh khác: con đường đang khó đi nhiều khi không phải vì cả con đường gồ ghề, mà chỉ vì trong giày có một hạt sỏi nhỏ. Con người lúc bực bội cũng vậy. Một câu nói, một chuyện cũ, một lần bị đối xử không như ý có thể mắc lại trong lòng, rồi từ đó nhìn ai cũng thấy khó chịu.

Lúc ấy thường rất dễ nhìn ra lỗi của người khác.

Khó hơn là đứng ra ngoài một chút để nhìn chính mình.

Mình đang thật sự phản đối một vấn đề chuyên môn, hay đang khó chịu vì người kia không công nhận mình?

Mình không muốn giúp vì thực sự không có thời gian, hay vì thấy nếu họ giỏi lên thì mình mất lợi thế?

Mình đang giữ nguyên tắc, hay chỉ đang giữ cái tôi?

Những câu hỏi ấy không dễ chịu, nhưng đôi khi gỡ được đúng hạt sỏi đang làm cả đoạn đường trở nên khó đi.

Mạnh Tử trong chính đoạn nói về “ái nhân” và “kính nhân” còn nhắc đến tự phản – 自反, tức quay lại xét mình khi gặp điều trái ý. Điều ấy cũng đáng giữ khi làm nghề. Tự xét không có nghĩa mọi lỗi đều do mình. Có người cư xử không đúng thì vẫn là không đúng. Có việc cần giữ giới hạn thì phải giữ. Nhưng trước khi chỉ tay ra ngoài, biết quay lại xem phần của mình nằm ở đâu thường giúp mình bớt một nửa sự tức giận.

Không phải chuyện gì cũng phải thắng.

Có lúc để cho người khác một đường lui chính là để cả hai còn một con đường.

Trong tranh luận học thuật, nếu đã chỉ rõ vấn đề rồi thì không cần ép người kia phải nhận sai trước đám đông. Trong dạy học, học viên trả lời chưa đúng cũng không cần làm họ mất mặt để chứng minh tiêu chuẩn của lớp. Trong nghề tư vấn, khách không làm theo lời mình cũng không cần mong một ngày họ quay lại để thấy mình đã đúng.

Đời người còn dài hơn một cuộc tranh luận.

Nghề nghiệp cũng dài hơn một lần hơn thua.

Nguyên văn nói: lúc mình đang tốt thì hãy coi người khác là người; lúc mình đang không tốt cũng đừng quên coi chính mình là người.

Tôi thấy câu ấy rất đẹp.

Thuận lợi, có khách, có học viên, có người biết đến thì đừng vì thế mà coi thường người đang bắt đầu. Mình từng có lúc không biết một chữ đang đọc nghĩa là gì, từng lập sai, luận sai, từng hỏi những câu mà bây giờ nhìn lại thấy rất đơn giản.

Còn lúc công việc chậm, bài nghiên cứu bị phản bác, học viên ít đi hoặc gặp một giai đoạn chưa thuận thì cũng không cần hạ thấp chính mình đến mức thấy mọi thứ đều vô nghĩa.

Người khác cần được đối xử tử tế.

Chính mình cũng vậy.

Có một cách sống rất nhẹ: việc của mình thì làm cho tử tế; người bên cạnh cần một tay mà mình có thể giúp thì giúp một tay. Không vì cho đi một chút mà nghĩ mình là ân nhân, cũng không vì chưa được đáp lại mà thấy thiệt.

Giúp một đồng đạo che một cơn mưa hôm nay chưa chắc ngày sau họ là người cầm ô cho mình.

Có thể là một người hoàn toàn khác.

Cũng có thể chẳng ai cầm.

Nhưng ít nhất, mình đã không làm cơn mưa hôm ấy nặng thêm.

Và đôi khi cái quay trở lại không phải một món nợ được trả, mà là một thứ khó nhìn hơn: một mối quan hệ đủ tin cậy để nói chuyện thật, một học viên vẫn nhớ người từng chỉ mình bước đầu, một người đồng nghiệp sẵn lòng đưa mình một dữ liệu quan trọng, hay đơn giản là cảm giác tối về không phải nghĩ lại một câu mình đã nói quá nặng.

Đó cũng là “phúc”, nếu muốn gọi như vậy.

Không cần thần bí hóa nó.

Một người thường xuyên giúp người khác, giữ chữ tín, tôn trọng đồng nghiệp và làm việc tử tế thường dần có một mạng lưới quan hệ khác với người chỉ quen tính thiệt hơn. Cơ hội, thông tin, sự tin cậy và những người muốn đồng hành vì thế cũng khác.

Nhưng kể cả không có phần thưởng nào nhìn thấy được, vẫn còn một điều rất thật: bàn tay đưa bát canh nóng cho người khác cũng là bàn tay được sưởi ấm.

「愛人者，人恆愛之；敬人者，人恆敬之。」

Không nhất thiết hiểu rằng yêu người thì người nào cũng yêu lại, kính người thì ai cũng kính lại. Có lẽ nên hiểu rộng hơn: mình đối xử với thế giới bằng cách nào thì lâu dần cũng đang xây quanh mình một thế giới có màu sắc gần như thế.

Người làm nghề nhiều năm rồi cuối cùng sẽ để lại không chỉ những điều mình biết.

Còn để lại cách mình từng đối xử với học trò.

Cách mình nói về người khác khi họ không có mặt.

Cách mình giúp một người mới bước vào nghề.

Cách mình phản biện người không cùng quan điểm.

Cách mình dùng điều mình biết để giúp người đang rối.

Những thứ ấy không nằm trong lá số, không ghi trong giáo trình, cũng chẳng dễ đưa vào một bảng thành tích. Nhưng đôi khi nhiều năm sau, người ta quên mình đã dạy khẩu quyết nào mà vẫn nhớ một lần được mình chỉ cho đúng một cuốn sách, một lúc họ lúng túng mà mình không cười, hay một buổi họ đang thật sự khó khăn và mình đã nói với họ một câu vừa đủ.

Một hòn đá ném đi rồi có thể còn tiếng vọng.

Một chút ấm áp cho đi cũng có cách riêng để ở lại.

Có khi nó ở lại trong người khác.

Có khi cuối cùng lại ở chính mình.