Tâm chưa yên thì cái mình nhìn thấy chưa chắc đã là sự thật
定而後能靜，靜而後能安
Trong 《Lễ Ký · Đại Học – 禮記·大學》 có câu:
「知止而後有定，定而後能靜，靜而後能安，安而後能慮，慮而後能得。」
Tri chỉ nhi hậu hữu định, định nhi hậu năng tĩnh, tĩnh nhi hậu năng an, an nhi hậu năng lự, lự nhi hậu năng đắc.
Có thể hiểu giản dị: Biết chỗ nên dừng thì tâm mới định; định rồi mới tĩnh; tĩnh rồi mới an; an rồi mới có thể suy xét; suy xét được thì mới có thể đạt tới chỗ cần hiểu.
Trình tự này rất đáng suy nghĩ.
Không phải cứ nghĩ thật nhiều thì sẽ nghĩ đúng.
Muốn nhìn một việc cho rõ, trước hết nhiều khi phải dừng được cái tâm đang chạy.
Trong đời sống có chuyện rất lạ.
Cùng một câu nói, người này nghe xong rồi quên, người khác lại mang về nghĩ ba ngày.
Càng nghĩ càng bực.
Càng nhớ càng thấy người kia có ý với mình.
Cuối cùng một câu vốn chỉ có mười chữ, trong đầu đã viết thành cả một câu chuyện dài.
Không hẳn câu nói ấy quá nặng.
Có khi nó chỉ vô tình chạm đúng một chỗ trong lòng mình vốn đã đau từ trước.
Người từng bị coi thường rất dễ nhạy cảm với một câu có vẻ thiếu tôn trọng.
Người từng bị phản bội dễ nghi ngờ những dấu hiệu mà người khác thấy rất bình thường.
Người từng thất bại ở một việc có thể gặp tình huống tương tự đã lập tức nghĩ đến kết quả xấu.
Người từng bị học trò phản ứng đôi khi nghe một câu hỏi bình thường cũng tưởng là đang bị chất vấn.
Bên ngoài chỉ có một que diêm.
Nhưng thứ cháy lên lại là đống củi khô mình đã chất trong lòng từ lâu.
Việc học Huyền học càng phải cẩn thận với điều này.
Bởi chúng ta thường nghĩ mình đang “đọc một lá số”, “xem một quẻ”, “quan sát một cuộc đất”, nhưng trên thực tế người đọc không bao giờ hoàn toàn biến mất khỏi quá trình ấy.
Mình mang theo kiến thức đã học.
Kinh nghiệm đã gặp.
Phương pháp mình tin.
Những trường hợp từng đúng.
Cả những lần từng sai.
Và đôi khi còn mang theo chính nỗi lo của mình.
Cho nên xem cho người khác đã khó, xem cho chính mình nhiều khi còn khó hơn.
Người đang lo công việc mở lá số ra rất dễ nhìn đâu cũng thấy chuyện công việc.
Đang bất an về tình cảm, lập quẻ rồi rất dễ chú ý trước tiên đến những dấu hiệu chia lìa, phản bội, bất ổn.
Đang muốn chuyển việc, gặp một dấu hiệu thuận lợi rất dễ coi đó là bằng chứng rằng mình nên đi.
Ngược lại, đang sợ thay đổi thì nhìn một dấu hiệu bất lợi nhỏ cũng đủ để tự thuyết phục rằng nên ở lại.
Lúc ấy phải tự hỏi:
Mình đang luận cái đang có, hay đang tìm trong lá số thứ mình muốn nhìn thấy?
Đây là một câu hỏi rất quan trọng.
Không chỉ với Tử Vi.
Bát Tự cũng vậy.
Lục Hào, Mai Hoa, Kỳ Môn cũng vậy.
Ngay cả khi xem Phong Thủy hay chọn ngày cũng có thể như vậy.
Đã thích căn nhà ấy rồi thì những điểm tốt rất dễ được nhìn rõ hơn.
Đã không thích rồi thì một vài khuyết điểm lại dễ bị phóng đại.
Đã muốn một ngày nào đó thì rất dễ tìm lý do để chứng minh ngày ấy dùng được.
Con người rất giỏi tìm căn cứ cho điều mình đã muốn tin.
Bởi vậy, có những trường hợp càng liên quan trực tiếp đến mình càng nên chậm một chút.
Đừng vừa có cảm xúc đã lập tức kết luận.
Đừng vừa cãi nhau với ai đã vội lấy lá số ra tìm xem “người này vốn là người thế nào”.
Đừng một ngày công việc không thuận đã lập tức cho rằng đại vận đang xấu.
Đừng có chuyện trong nhà liền đi tìm một lỗi Phong Thủy để gánh toàn bộ nguyên nhân.
Sự việc là một lớp.
Cách mình cảm nhận sự việc là một lớp khác.
Phần Huyền học mình dùng để giải thích nó lại là lớp thứ ba.
Trộn ba lớp ấy vào nhau rất dễ thành một câu chuyện nghe vô cùng hợp lý, nhưng chưa chắc đúng.
Nguyên văn có một ý rất hay:
Thế giới bên ngoài đôi khi khá yên, chính chiếc radio trong lòng mình có quá nhiều tạp âm.
Người nghiên cứu cũng vậy.
Một người khác trường phái nói phương pháp của mình có điểm chưa hợp lý.
Câu ấy tự nó chỉ là một nhận xét.
Nhưng nếu mình đã gắn giá trị bản thân vào phương pháp ấy, câu chuyện lập tức thay đổi:
“Họ coi thường mình.”
“Họ muốn phủ nhận công sức của mình.”
“Họ đang công kích trường phái của mình.”
Rồi từ một câu hỏi học thuật, rất nhanh biến thành chuyện hơn thua giữa con người.
Trong khi điều cần làm đơn giản hơn nhiều:
Họ nói đúng chỗ nào?
Căn cứ ở đâu?
Nguồn nào?
Có trường hợp phản chứng không?
Nếu đúng thì sửa.
Nếu chưa đủ căn cứ thì trao đổi tiếp.
Nếu chỉ là công kích thì không cần mang về giữ trong lòng.
Đó chính là chỗ “định nhi hậu năng tĩnh”.
Khi tâm vừa nóng lên, chưa cần phản ứng ngay.
Dừng một chút.
Không cần lâu.
Có khi chỉ một phút.
Rồi hỏi:
Chuyện thật sự đang xảy ra là gì?
Và:
Phần nào là câu chuyện mình vừa tự thêm vào?
Khách nói: “Thầy xem chỗ này chưa đúng.”
Sự việc chỉ là vậy.
Còn “họ coi thường chuyên môn của mình” có thể là phần mình thêm.
Thầy nói: “Phần này em về đọc lại.”
Sự việc chỉ là vậy.
Còn “Thầy đánh giá mình kém” có khi là phần người học tự thêm.
Một người bạn lâu không nhắn tin.
Đó là sự việc.
Còn “họ đã không còn coi trọng mình” chưa chắc đã là sự thật.
Phân được hai phần ấy, rất nhiều chuyện tự nhiên nhỏ xuống.
Điều này cũng đặc biệt quan trọng đối với người làm tư vấn.
Khách đến thường mang theo một câu chuyện đã được họ suy nghĩ rất lâu.
“Chồng tôi như vậy vì…”
“Công việc của tôi thất bại chắc là do…”
“Nhà này từ ngày chuyển vào thì…”
“Con tôi vốn có tính…”
Người tư vấn phải nghe.
Nhưng nghe không có nghĩa lập tức nhận toàn bộ cách giải thích của khách là sự thật.
Có khi sự kiện khách kể là thật nhưng nguyên nhân họ gán cho nó chưa chắc đúng.
Nếu người tư vấn không đủ tỉnh, rất dễ lấy luôn câu chuyện của khách làm tiền đề rồi dùng Huyền học để chứng minh ngược lại cho câu chuyện ấy.
Khách nghĩ nhà có vấn đề.
Mình lập tức tìm sát khí.
Khách nghĩ người yêu phản bội.
Mình lập tức tìm dấu hiệu đào hoa.
Khách nghĩ con không hợp cha mẹ.
Mình lập tức tìm xung khắc.
Đến cuối cùng, phương pháp không còn dùng để tìm hiểu sự việc.
Nó chỉ trở thành một bộ máy giúp củng cố điều người ta vốn đã sợ.
Đó là chỗ làm nghề phải rất tỉnh.
Có khi phải hỏi thêm.
Có khi phải tách sự kiện khỏi cách diễn giải.
Có khi phải nói:
“Chỗ này chưa đủ dữ liệu để kết luận.”
Một câu ấy đôi khi giá trị hơn rất nhiều lời luận nghe chắc chắn.
Nguyên văn còn nói đến chuyện “đổi vận”.
Nhiều người nghĩ đổi vận là đổi việc, đổi nhà, đổi người yêu, chuyển chỗ ở, sửa Phong Thủy.
Có lúc những thay đổi ấy thực sự cần.
Nhưng nếu cách mình nhìn mọi chuyện vẫn giữ nguyên thì đổi bao nhiêu hoàn cảnh vẫn có thể gặp lại một kiểu vấn đề.
Người luôn sợ bị coi thường đi đến đâu cũng rất dễ nhìn thấy sự coi thường.
Người quá cần được công nhận đi đâu cũng mệt vì ánh mắt của người khác.
Người sợ thất bại có thể đổi công việc nhiều lần nhưng vẫn không dám nhận một việc khó.
Người luôn đổ nguyên nhân ra ngoài có thể đổi nhà, đổi người, đổi nghề mà vẫn chưa nhìn ra phần mình cần sửa.
Huyền học nếu dùng tốt phải giúp người ta thấy thêm, chứ không phải cung cấp thêm lý do để né phần của mình.
Biết Mệnh để hiểu mình.
Biết Vận để hiểu thời điểm.
Biết Phong Thủy để hiểu hoàn cảnh.
Nhưng sau cùng vẫn phải nhìn xem mình đang lựa chọn và phản ứng như thế nào.
Đó mới là chỗ cái học trở lại với đời sống.
Có một hình ảnh trong nguyên văn tôi rất thích:
Người khác cầm một chiếc lông vũ, nhưng nếu trong lòng mình đang có vết thương thì chạm vào cũng thấy như một con dao.
Không phải vì thế mà mọi lời làm mình đau đều vô tội.
Có người thực sự nói lời ác ý.
Có hành vi thực sự cần phản đối.
Có mối quan hệ thực sự nên rời đi.
Điều cần học không phải tự trách mình mỗi khi khó chịu.
Mà là phân biệt cho rõ.
Đây là một việc thật sự cần xử lý?
Hay một vết thương cũ vừa bị chạm vào?
Người kia đang công kích?
Hay chỉ đang nói một điều mình không muốn nghe?
Phương pháp thực sự sai?
Hay mình khó chịu vì nó trái với điều mình đã quen?
「定而後能靜，靜而後能安，安而後能慮。」
Định rồi mới tĩnh.
Tĩnh rồi mới an.
An rồi mới suy xét được.
Trình tự này rất thực tế.
Tâm đang giận thì đừng vội tranh luận học thuật.
Đầu đang rối thì đừng vội đưa ra quyết định lớn.
Đang quá lo về một việc của chính mình thì nếu có thể, để thêm thời gian hoặc nhờ một người đủ tin cậy nhìn độc lập.
Một lá số không chạy mất.
Một quẻ đã ghi lại vẫn còn đó.
Cuốn sách ngày mai vẫn có thể mở lại.
Có những kết luận để sang sáng hôm sau đầu óc tỉnh hơn mới viết sẽ tốt hơn rất nhiều.
Nước lắng thì mới nhìn thấy đá dưới đáy.
Lòng bớt động thì mới nhìn ra chuyện nào là chuyện, chuyện nào chỉ là suy nghĩ về chuyện.
Kinh nghiệm nhiều năm cuối cùng có lẽ không chỉ giúp mình biết thêm nhiều cách luận.
Nó còn phải giúp mình nhận ra:
lúc nào chính mình không ở trạng thái thích hợp để luận.
Đó cũng là giờ bay.
Biết mình đang có thành kiến.
Biết trường hợp này liên quan quá gần với mình.
Biết câu nói kia vừa chạm đúng chỗ mình dễ nóng.
Biết hôm nay đầu óc đang không đủ yên.
Thấy được điều ấy rồi mới có khả năng dừng.
Người mới thường chỉ quan tâm mình nhìn thấy gì.
Người đi lâu hơn còn phải hỏi:
Ai đang nhìn? Và người đang nhìn ấy có đang đủ tỉnh hay không?
Cuối cùng, sự thay đổi đáng quý chưa chắc là cuộc đời từ đây không còn chuyện làm mình khó chịu.
Gió vẫn thổi.
Người khác vẫn có thể nói những lời không vừa ý.
Lá số vẫn có những chỗ khó.
Nghiên cứu vẫn có người phản bác.
Làm nghề vẫn có khách không hài lòng.
Điều khác đi là khi sóng nổi lên, trong tay mình đã có cái lái.
Ý nghĩ xuất hiện thì biết đó là một ý nghĩ.
Cảm xúc xuất hiện thì biết mình đang có cảm xúc.
Không vội coi nó là toàn bộ sự thật.
Nhìn thấy nó.
Dừng một chút.
Rồi mới quyết định có đi theo nó hay không.
Có lẽ đó cũng là một phần rất quan trọng của việc học Huyền học:
không chỉ học cách nhìn Mệnh, nhìn Vận, nhìn quẻ, nhìn người và nhìn thế giới; mà còn phải học cách nhận ra chính cái tâm đang nhìn của mình.
Bài cùng tuyển tập
Đây là bài 34/51 trong tuyển tập Học và làm nghề tư vấn Huyền học.
- Bài trước: Thử tâm an xứ thị ngô hương
- Bài sau: Biết nhiều, nhưng nói vừa đủ
