Thân thể không nghỉ thì mỏi mệt, tinh thần dùng mãi rồi cũng cạn
形勞而不休則弊，精用而不已則勞
Trong 《Trang Tử · Khắc Ý – 莊子·刻意》 có câu:
「形勞而不休則弊，精用而不已則勞，勞則竭。」
Hình lao nhi bất hưu tắc tệ, tinh dụng nhi bất dĩ tắc lao, lao tắc kiệt.
Nghĩa là: Thân thể làm việc mãi mà không nghỉ thì hao mòn; tinh thần sử dụng liên tục mà không dừng thì mệt mỏi; mệt mỏi quá rồi sẽ cạn kiệt. Ngay sau đó, Trang Tử lại lấy nước làm ví dụ: nước không pha tạp thì trong, yên thì phẳng; nhưng nếu bị bế tắc không lưu thông thì cũng không thể giữ được sự trong sạch.
Người học Huyền học nhiều khi cứ nghĩ mình học không vào là vì chưa đủ chăm.
Một đoạn sách đọc mãi không hiểu thì cố thêm một giờ.
Một lá số chưa thông thì ngồi đến khuya.
Một quẻ còn vướng thì cứ nghĩ cho đến khi đầu nặng trĩu.
Bài giảng ngày mai chưa xong thì thức thêm.
Khách đã hẹn thì dù cả ngày mệt mỏi vẫn cố nhận.
Rồi đến lúc chính mình cũng không hiểu tại sao một việc bình thường trước đây làm khá nhanh, hôm nay ngồi hai ba giờ vẫn không giải quyết được.
Có khi nguyên nhân chẳng có gì sâu xa.
Chỉ là đã quá mệt.
Buổi sáng đầu óc tỉnh táo, một đoạn cổ văn đọc vài lần đã nhìn ra cấu trúc.
Đến nửa đêm, cùng một câu ấy đọc mười lần vẫn thấy rối.
Lúc đủ sức, gặp một trường hợp khó còn biết tách dữ liệu, tìm nguyên nhân, kiểm tra từng khả năng.
Khi đã kiệt sức, một chi tiết nhỏ cũng có thể khiến mình bực bội, vội vàng kết luận hoặc cứ xoay mãi trong một cách nghĩ.
Không hẳn vì kiến thức mất đi.
Chỉ là cái đầu đang vận hành trong tình trạng gần hết pin.
Giống như máy tính quá nóng rồi tự giảm hiệu năng.
Càng ép chạy, chưa chắc càng nhanh.
Người học lâu năm rất dễ quên chuyện này, bởi đã quen với cảm giác phải cố.
Ngày trước còn ít việc, có thể thức khuya đọc sách.
Sau này vừa nghiên cứu, vừa dạy, vừa tư vấn, vừa lo công việc và gia đình nhưng vẫn giữ nguyên nhịp cũ.
Một ngày nhét quá nhiều thứ vào đầu.
Sáng đọc sách.
Trưa trả lời học viên.
Chiều xử lý công việc.
Tối tư vấn.
Đêm lại muốn nghiên cứu thêm một vấn đề.
Làm như vậy vài hôm có thể chịu được.
Làm thành thói quen thì rất khó giữ đầu óc sáng lâu dài.
Mà Huyền học lại là loại việc càng không nên làm trong trạng thái đầu óc mơ hồ.
Đọc một câu cổ thư cần phân biệt nguyên văn, chú giải và cách hiểu của đời sau.
Xem một mệnh thức cần biết dữ liệu nào chắc, dữ liệu nào còn nghi ngờ.
Lập quẻ phải đúng thời điểm và phương pháp.
Làm Trạch Nhật, Lịch pháp phải tính đúng.
Đi thực địa cần quan sát đủ.
Tư vấn cho người khác còn phải nghe xem họ thực sự đang hỏi điều gì, chứ không chỉ nhìn vào một hệ thống rồi nói hết thứ mình biết.
Những việc ấy đều cần sự tỉnh táo.
Có lúc sai không phải vì phương pháp sai.
Mà vì người sử dụng phương pháp đang quá mệt.
Một chữ nhìn nhầm.
Một ngày tháng nhập sai.
Một tiết khí tính lệch.
Một chi tiết khách đã nói nhưng mình không nghe kỹ.
Một giả thuyết đáng lẽ phải kiểm tra thêm nhưng vì muốn kết thúc sớm nên vội coi là đúng.
Lúc ấy, cố thêm chưa chắc là chăm chỉ.
Có khi nghỉ mới là phần việc cần làm.
Nguyên văn có một ý rất đúng: nhiều người cứ tưởng mọi chuyện không xong là vì ý chí yếu.
Thực ra không phải lúc nào cũng cần đem đạo lý lớn ra giải thích.
Có ngày chỉ là chưa ngủ đủ.
Có tuần chỉ là làm việc quá nhiều.
Có lúc đầu óc đã chứa quá nhiều thứ mà vẫn cố nhét thêm.
《Đạo Đức Kinh》 nói:
「少則得，多則惑。」
Thiểu tắc đắc, đa tắc hoặc.
Ít thì được, nhiều thì dễ mê loạn. Trong chương 22, Vương Bật chú rất rõ: càng nhiều càng dễ xa cái gốc, càng bớt đi lại càng có khả năng trở về với cái căn bản.
Điều ấy rất đáng nghĩ trong việc học.
Không phải cứ thêm sách là tốt hơn.
Không phải cứ thêm môn là tiến bộ hơn.
Không phải một ngày học tám tiếng chắc chắn tốt hơn ba tiếng đầu óc tỉnh táo.
Không phải lịch kín khách là dấu hiệu nghề nghiệp đang tốt.
Không phải tuần nào cũng có lớp, có buổi gặp, có tranh luận, có bài viết thì kiến thức sẽ sâu hơn.
Có những giai đoạn thứ mình cần không phải thêm, mà là bớt.
Bớt một cuộc trao đổi không cần thiết.
Bớt một môn chưa cần học lúc này.
Bớt thức khuya chỉ vì muốn đọc thêm vài chục trang.
Bớt những cuộc tranh luận khiến đầu óc nóng lên nhưng kiến thức không tăng thêm.
Bớt những việc có thể giao cho công cụ hoặc người khác để giữ thời gian cho những việc mình thực sự phải tự suy nghĩ.
Người làm nghề càng phải biết giữ phần sức ấy.
Một ngày đã tư vấn nhiều giờ, tối đến gặp một trường hợp rất phức tạp thì nếu có thể, nên để sang lúc đầu óc tỉnh táo hơn.
Một câu hỏi lớn về phương pháp không nhất thiết phải giải quyết ngay trong đêm.
Một quyết định thay đổi cách dạy, bỏ một phương pháp, mở một hướng nghiên cứu mới cũng không nên đưa ra lúc mình đang kiệt sức và chán nản.
Bởi khi năng lượng xuống quá thấp, con người rất dễ chọn cái gì giúp mình nhẹ ngay trước mắt.
Việc khó thì muốn tránh.
Câu hỏi phức tạp thì muốn kết luận nhanh.
Đọc sách mệt thì mở điện thoại.
Đang áp lực lại muốn mua thêm một khóa học với hy vọng có một lời giải sẵn.
Đang bế tắc trong môn này thì nghĩ hay là chuyển sang môn khác.
Không phải mọi quyết định như vậy đều sai.
Nhưng nếu chúng thường xuất hiện đúng lúc mình mệt nhất, nên để thêm một đêm rồi mới quyết.
Nhiều việc hôm nay tưởng rất nghiêm trọng, ngủ đủ rồi sáng mai nhìn lại đã khác.
Có câu dân gian:
“Lưu đắc thanh sơn tại, bất phạ một sài thiêu – 留得青山在，不怕沒柴燒.”
Còn núi xanh thì không sợ thiếu củi đốt.
Người học cũng phải giữ lấy “núi xanh” của mình.
Sức khỏe.
Sự tập trung.
Niềm vui đối với việc học.
Khả năng ngồi yên đọc một cuốn sách.
Sự bình tĩnh khi gặp điều chưa hiểu.
Nếu những thứ ấy bị dùng cạn chỉ để chạy cho kịp một lịch làm việc quá đầy thì đến lúc có thời gian, chưa chắc còn đủ sức để nghiên cứu.
Có người giữ được nghề lâu không phải vì họ làm nhiều nhất.
Mà vì biết lúc nào nên làm việc khó và lúc nào phải nghỉ.
Buổi đầu óc sáng nhất dành cho thứ cần suy nghĩ nhất.
Một đoạn cổ thư khó.
Một vấn đề phương pháp.
Một bài nghiên cứu.
Một trường hợp cần kiểm chứng.
Những việc cơ học hơn thì để vào lúc năng lượng thấp hơn.
Đến đêm đã mệt thì nghỉ.
Không nhất thiết một ngày phải vắt kiệt chính mình mới gọi là chăm chỉ.
Người đi đường dài không tiêu hết lương thực trong đoạn đầu.
Hằng ngày cũng nên có lúc rời khỏi bàn.
Đứng lên.
Đi một đoạn.
Vươn vai.
Nhìn ra ngoài.
Uống nước.
Nói vài câu chuyện không liên quan đến Huyền học.
Người nghiên cứu rất dễ ngồi hàng giờ trong một tư thế vì chỉ thêm “một đoạn nữa”, “một trường hợp nữa”, “một trang nữa”.
Nhưng cái đầu không tách khỏi cơ thể.
Mình đọc bằng mắt.
Gõ bằng tay.
Ngồi bằng lưng.
Suy nghĩ bằng một bộ não cũng cần được nghỉ ngơi.
Không có một “tinh thần nghiên cứu” nào tồn tại riêng bên ngoài thân thể ấy.
Bởi vậy, chăm sóc cơ thể không phải chuyện đứng ngoài việc học.
Nó là một phần của phương pháp học.
Ngủ đủ để ngày mai đọc chính xác hơn.
Ăn uống tử tế để buổi chiều còn làm được việc.
Vận động để cơ thể không trì trệ vì nhiều giờ ngồi bàn.
Giữ một vài khoảng trống trong lịch để đầu óc có thời gian tiêu hóa những gì vừa học.
Cũng như đọc sách, không phải cứ nhét thêm là hiểu thêm.
Một đoạn đọc xong cần thời gian nghĩ.
Một trường hợp làm xong cần thời gian xem lại.
Một khóa học kết thúc cần thời gian thực hành.
Nếu sáng vừa học xong Tử Vi, chiều sang Bát Tự, tối nghe Kỳ Môn, hôm sau lại học một hệ thống Phong Thủy mới thì cái đầu chưa kịp sắp xếp thứ gì đã nhận thêm một lớp khác.
Cuối cùng kiến thức nhiều lên mà cấu trúc trong đầu lại mờ đi.
Cho nên phải biết làm phép trừ.
Mỗi ngày thử nhìn xem thứ gì đang tiêu tốn tinh thần nhiều nhất nhưng đem lại ít giá trị nhất.
Có thể là thức khuya vô thức.
Có thể là điện thoại.
Có thể là theo dõi quá nhiều nhóm.
Có thể là những cuộc tranh luận không đi đến đâu.
Có thể là nhận quá nhiều trường hợp mà không còn thời gian tổng kết.
Bỏ được một thứ như thế đôi khi có giá trị hơn thêm một khóa học mới.
Người ta thường nghĩ trưởng thành trong việc học nghĩa là ngày càng biết nhiều.
Đúng, nhưng chưa đủ.
Có lúc trưởng thành là biết điều gì không cần đưa vào đầu nữa.
Biết sách nào chưa cần đọc.
Biết câu hỏi nào chưa cần trả lời.
Biết trường hợp nào dữ liệu chưa đủ thì để lại.
Biết hôm nay đầu óc không đủ tỉnh để luận thì không cố luận.
Biết mệt rồi thì nghỉ.
Đó không phải lười.
Đó là tôn trọng công việc mình đang làm.
「形勞而不休則弊，精用而不已則勞，勞則竭。」
Hình lao nhi bất hưu tắc tệ, tinh dụng nhi bất dĩ tắc lao, lao tắc kiệt.
Thân thể dùng mãi sẽ mỏi.
Tinh thần dùng mãi cũng sẽ cạn.
Cho nên muốn đi lâu với việc học hay với nghề, trước hết phải giữ được chính cái thân đang mang mình đi.
Thân thể ổn định hơn, tâm trạng thường cũng dễ ổn định hơn.
Tâm trạng ổn thì suy nghĩ bớt rối.
Suy nghĩ rõ thì quyết định ít vội vàng.
Khi ấy mới biết cái gì nên học, cái gì nên bỏ, việc gì cần làm ngay, việc gì có thể để ngày mai.
Người học Huyền học thường quan tâm đến Mệnh, Vận, Thời và Thế.
Nhưng có một điều rất gần mà đôi khi lại quên:
mọi sách mình đọc, mọi quẻ mình lập, mọi quyết định mình đưa ra, mọi lời tư vấn mình nói đều phải đi qua chính cơ thể và đầu óc của mình.
Cái “dụng cụ” gần nhất của người nghiên cứu, trước cả sách, phần mềm hay AI, vẫn là chính mình.
Giữ cho nó đủ tỉnh.
Đủ bền.
Đủ khoảng trống.
Có lẽ đó mới là một kiểu tự kỷ luật rất căn bản của người muốn học và làm nghề lâu dài.
Bài cùng tuyển tập
Đây là bài 32/51 trong tuyển tập Học và làm nghề tư vấn Huyền học.
- Bài trước: Đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu
- Bài sau: Thử tâm an xứ thị ngô hương
