吾日三省吾身 · Ngô nhật tam tỉnh ngô thân
Buổi sáng trên đường đi làm, người nào cũng có việc phải tới. Có người bước rất nhanh, người cau mày nhìn đồng hồ, người vừa đi vừa nghe điện thoại. Cuộc sống cứ như vậy đẩy mình về phía trước: xong việc này lại đến việc khác, đạt được mục tiêu này rồi phía trước đã có thêm một mục tiêu mới.
Đi nhanh quá thì khó tránh va vấp.
Có khi một việc không thành, phản ứng đầu tiên là nghĩ mình không gặp thời. Một giai đoạn làm nghề khó khăn thì cho rằng vận đang xuống. Một lớp học không như mong đợi thì nghĩ học viên bây giờ khác trước. Một phương pháp dùng không thuận thì nghi sách sai, Thầy sai, dữ liệu sai hoặc môn ấy vốn không đáng học.
Những nguyên nhân ấy có lúc hoàn toàn có thật.
Nhưng nếu lần nào gặp chuyện cũng chỉ nhìn ra ngoài, người ta rất khó biết phần nào trong kết quả hôm nay được tạo ra từ chính cách mình đã đi ngày hôm qua.
Trong 《Luận Ngữ · Học Nhi – 論語·學而》, Tăng Tử nói:
「吾日三省吾身：為人謀而不忠乎？與朋友交而不信乎？傳不習乎？」
Ngô nhật tam tỉnh ngô thân: vi nhân mưu nhi bất trung hồ? Dữ bằng hữu giao nhi bất tín hồ? Truyền bất tập hồ?
Mỗi ngày ta nhiều lần tự xét mình: làm việc cho người khác đã thực sự tận tâm chưa; giao với bạn đã giữ được chữ tín chưa; điều được truyền dạy đã thực sự học tập, ôn tập và đem vào mình chưa.
Tôi thấy điều đáng quý nhất của câu này không nằm ở con số “ba”. Nó nằm ở thói quen quay lại nhìn chính phần việc của mình.
Người làm nghề Huyền học càng cần thói quen ấy.
Một buổi tư vấn xong, ngoài chuyện khách thấy thế nào, có lẽ nên tự hỏi: mình đã nghe đủ chưa? Có chỗ nào khách nói nhưng mình bỏ qua không? Kết luận nào thực sự dựa trên dữ liệu, kết luận nào vì đã có sẵn một giả thuyết trong đầu? Có câu nào nói quá mức căn cứ không? Có chỗ nào đáng lẽ phải để ngỏ nhưng vì muốn trả lời cho trọn nên đã nói thành quá chắc chắn?
Không cần câu trả lời lúc nào cũng đẹp.
Có ca mình làm tốt thì biết vì sao tốt.
Có ca chưa tốt thì càng phải biết chưa tốt ở đâu.
Nếu chỉ nhớ những lần đúng và nhanh chóng quên những lần sai, kinh nghiệm tích lũy nhiều năm vẫn có thể chỉ là một đống ký ức thiên lệch.
Đời sống giống một tấm gương ở chỗ ấy.
Nó không chỉ cho thấy người khác đã làm gì với mình. Nó còn cho thấy mình đã lựa chọn, phản ứng và xử lý sự việc thế nào.
Người học cũng vậy.
Học mãi chưa tiến, có thể Thầy chưa phù hợp. Có thể sách không tốt. Có thể chương trình thiếu hệ thống.
Nhưng cũng nên quay lại hỏi thêm vài điều khác.
Bài được giao mình đã thực sự làm chưa?
Cuốn sách đã mua có đọc hết không?
Một câu chưa hiểu đã tự tra đến đâu trước khi hỏi?
Học một phương pháp đã làm đủ trường hợp để biết nó khó ở đâu chưa?
Hay phần lớn thời gian vẫn dành cho việc tìm thêm một khóa học, thêm một cuốn sách, thêm một người Thầy mới?
Nhìn ra ngoài rất dễ.
Nhìn lại cách mình học khó hơn nhiều.
Bởi nhìn ra ngoài thường cho mình một lý do. Nhìn vào trong đôi khi bắt mình phải sửa một thói quen.
Nguyên văn ví chuyện này giống như lái xe. Nhìn về phía trước là cần thiết, nhưng thỉnh thoảng vẫn phải nhìn gương chiếu hậu để biết xe có đang lệch hay không.
Tôi thấy hình ảnh ấy rất hợp với nghiên cứu.
Người nghiên cứu phải đi tới, phải có câu hỏi mới, tài liệu mới, phương pháp mới. Nhưng nếu chỉ liên tục lao về phía trước mà không quay lại kiểm tra những kết luận cũ, rất dễ đi xa trên một hướng ban đầu vốn đã lệch.
Có một điều từng luận đúng mười trường hợp, mình ghi nhớ.
Đến trường hợp thứ mười một không đúng, lại gọi đó là ngoại lệ.
Thêm vài trường hợp nữa vẫn không đúng, tiếp tục tìm lý do giải thích.
Đến một lúc, thay vì hỏi phương pháp có vấn đề hay không, mình chỉ còn tìm cách bảo vệ nó.
Đó là lúc phải nhìn gương.
Không phải để phủ nhận toàn bộ đoạn đường đã đi, mà để biết thân xe đang lệch bao nhiêu.
Có lần sai vì dữ liệu đầu vào.
Có lần sai vì tính sai lịch.
Có lần dùng đúng nguyên lý nhưng sai phạm vi.
Có lần bản thân phương pháp chưa đủ.
Cũng có lần phương pháp không có vấn đề, chỉ là mình đã đọc trường hợp theo điều mình muốn thấy.
Nếu không phân loại được những kiểu sai ấy, câu “tôi đã có nhiều năm kinh nghiệm” chưa nói lên được bao nhiêu.
Giờ bay thật sự không chỉ là đã gặp bao nhiêu lá số, bao nhiêu quẻ, bao nhiêu căn nhà hay bao nhiêu khách.
Nó còn nằm ở số lần mình chịu quay lại mổ xẻ một việc đã làm.
Một người có thể làm một nghìn trường hợp mà không lưu lại gì, chỉ nhớ vài ca rất đúng. Một người khác làm ít hơn nhưng ghi dữ liệu, ghi kết luận trước, theo dõi kết quả sau, rồi định kỳ xem lại. Mười năm sau, hai loại “kinh nghiệm” ấy rất khác nhau.
Tự xét vì thế không phải một câu chuyện đạo đức chung chung.
Nó là một phần của phương pháp nghiên cứu.
Cũng giống như trồng cây.
Gieo hạt gì thì có khả năng nhận loại quả tương ứng. Nhưng muốn biết vì sao mùa này cây không tốt, không thể chỉ nói “số cây không may”. Phải xem giống, đất, nước, nắng, cách chăm và cả những việc mình đã làm sai.
Người học Huyền học thường rất quen nói đến Mệnh, Vận, Thời và Thế. Những yếu tố ấy vốn có ý nghĩa trong từng hệ thống. Nhưng nếu dùng chúng để giải thích hết mọi thất bại thì rất dễ làm mất một phần quan trọng: phần có thể sửa của chính mình.
Một năm được đánh giá là không thuận không có nghĩa quyết định nào của mình cũng đúng mà chỉ vì vận xấu nên thất bại.
Một căn nhà có điểm bất lợi cũng không có nghĩa mâu thuẫn trong gia đình không còn phần nào thuộc cách con người đối xử với nhau.
Một lá số có chỗ khó cũng không biến mọi lựa chọn sai thành chuyện “đã được định sẵn”.
Huyền học nếu làm người ta bớt khả năng nhìn lại mình thì có lẽ đã được dùng sai chỗ.
Biết vận đáng lẽ phải giúp mình lựa chọn thận trọng hơn.
Biết mình có khuynh hướng nào đáng lẽ phải giúp mình nhận ra lúc khuynh hướng ấy đang đi quá xa.
Biết hoàn cảnh bất lợi đáng lẽ phải khiến mình chuẩn bị kỹ hơn.
Cái biết nếu chỉ dùng để giải thích sau khi chuyện đã xảy ra thì chưa đủ. Nó còn phải giúp sửa cách mình đi ở đoạn tiếp theo.
Nguyên văn nói rất đúng: nếu hướng vốn đã ngược, đạp ga mạnh hơn chỉ khiến mình xa mục tiêu nhanh hơn.
Trong việc học cũng có những người cực kỳ chăm chỉ nhưng vẫn đi vòng.
Đọc rất nhiều, nhưng không phân loại nguồn.
Học rất nhiều môn, nhưng môn nào cũng dừng ở phần nhập môn.
Thực hành rất nhiều, nhưng không lưu kết quả để kiểm chứng.
Viết rất nhiều, nhưng không quay lại sửa những điều đã viết cũ.
Cái thiếu lúc ấy chưa chắc là nỗ lực.
Có khi chỉ là thiếu một lần dừng lại để kiểm tra phương hướng.
Tự xét khác tự trách ở chỗ đó.
Tự trách thường chỉ nói: “Tại mình kém.”
Câu ấy nghe có vẻ nhận lỗi nhưng thực ra chẳng giúp sửa được gì.
Tự xét phải cụ thể hơn.
Kém ở đâu?
Thiếu kiến thức nào?
Sai ở bước nào?
Có dữ liệu nào mình đã bỏ qua?
Lúc quyết định mình có bị cảm xúc dẫn không?
Điều nào nằm trong khả năng sửa, điều nào thực sự thuộc hoàn cảnh khách quan?
Hỏi được đến đó mới có giá trị.
Một người tư vấn cũng không nên biến việc “quay về nhìn mình” thành lời dạy khách rằng chuyện gì xảy ra cũng do họ.
Có những bất công thực sự tồn tại.
Có những biến cố không do con người lựa chọn.
Có những hoàn cảnh dù cố gắng đến đâu vẫn rất khó.
Tự xét không phải phủ nhận ngoại cảnh.
Nó chỉ hỏi một câu thiết thực hơn: trong phần mình còn có thể tác động, mình đang làm gì?
Đó cũng là cách làm cho lời tư vấn có ích hơn.
Thay vì chỉ nói năm nay khó, có thể giúp người nghe nhìn xem phần khó nằm ở đâu và họ có thể chuẩn bị gì.
Thay vì chỉ nói quan hệ có vấn đề, cần nhìn thêm cách hai người đang giao tiếp và lựa chọn.
Thay vì nói nhà ở chưa thuận rồi dừng lại, còn phải xem việc điều chỉnh nào thực sự khả thi trong điều kiện sống của gia đình.
Người ta tìm đến Huyền học không chỉ để có thêm một nguyên nhân.
Họ cần thêm một cách nhìn để biết bước tiếp theo nên đặt chân ở đâu.
Có một điều tôi nghĩ người dạy cũng nên thường xuyên tự xét: những gì mình đang dạy có còn là thứ mình thực sự tin sau quá trình kiểm chứng không?
Giáo trình rất dễ trở thành thói quen.
Năm đầu viết một cách.
Năm sau vẫn dạy như vậy.
Mười năm sau, dù mình đã gặp thêm hàng nghìn trường hợp, bài giảng có khi vẫn giữ nguyên cấu trúc cũ chỉ vì đã quen.
Học viên mới không biết phần ấy đã tồn tại bao lâu. Chỉ người dạy mới biết có những chỗ đáng lẽ phải sửa từ nhiều năm trước.
Lúc ấy “tam tỉnh” không chỉ là xét cách cư xử.
Còn là xét kiến thức mình đang truyền.
Điều này còn đúng không?
Nguồn có chắc không?
Có cách hiểu mới đáng để bổ sung không?
Có chỗ nào mình từng nói quá đơn giản không?
Có phần nào chỉ là kinh nghiệm cá nhân nhưng lâu ngày đã được giảng như nguyên lý chung?
Người làm Thầy càng lâu càng cần những câu hỏi như vậy.
Bởi càng được tin, càng ít người bên ngoài dám nhắc.
Nếu chính mình cũng thôi không hỏi mình nữa, sai số rất dễ tích lại thành hệ thống.
Nguyên văn có một ý: thời gian chỉ đứng nhìn. Nó không nói, không thiên vị, cũng không thay mình sửa đường.
Tôi nghĩ điều ấy rất thực tế.
Mười năm trôi qua tự nó không làm ai giỏi hơn.
Nếu mười năm chỉ lặp lại một cách làm, thời gian chỉ khiến cách làm ấy quen hơn.
Kinh nghiệm chỉ thành kinh nghiệm khi đã được nhìn lại.
Sai lầm chỉ thành bài học khi đã biết mình học được gì từ đó.
Một cuốn sách cũ chỉ trở nên có giá trị mới khi mình đủ nền để đọc lại bằng con mắt khác.
Vì thế, thỉnh thoảng quay đầu nhìn không phải là sống trong quá khứ.
Đó là cách để quá khứ không bị phí.
Một ca từng luận sai có thể đã qua nhiều năm. Khách có thể đã quên. Nhưng nếu hồ sơ còn, đem ra nhìn lại vẫn có ích.
Một bài giảng từng viết chưa tốt có thể sửa.
Một phương pháp từng tin quá chắc có thể kiểm chứng lại.
Một mối quan hệ nghề nghiệp từng xử lý vụng về cũng có thể nhắc mình lần sau nói chậm hơn một chút.
Nhìn về sau để sửa đường phía trước.
Đó là tác dụng của chiếc gương chiếu hậu.
「吾日三省吾身。」
Không cần biến nó thành nghi thức mỗi tối ngồi kiểm điểm mình đã sai bao nhiêu việc.
Có khi chỉ cần giữ một thói quen đơn giản: việc đã làm xong, thỉnh thoảng quay lại hỏi xem có gì mình có thể làm tốt hơn lần sau.
Tự xét như vậy không làm con người nặng nề hơn.
Ngược lại, nó giúp tách lỗi lầm khỏi con người.
Một phương pháp sai không có nghĩa mình là người vô dụng.
Một quyết định sai không có nghĩa mọi lựa chọn trước đây đều sai.
Một bài luận chưa tới không phủ định toàn bộ học lực.
Chỉ có một chỗ cần chỉnh.
Nhìn thấy thì chỉnh.
Cái đáng ngại hơn nhiều là đường đã lệch mà vẫn tiếp tục đạp ga chỉ vì không muốn thừa nhận mình từng đi sai.
Học Huyền học cuối cùng không chỉ là học cách nhìn một lá số, một quẻ, một căn nhà hay một thời vận.
Còn phải học cách thỉnh thoảng quay chiếc gương về phía chính mình.
Nhìn xem cái biết đã thay đổi chưa.
Cách làm đã tốt hơn chưa.
Lời nói đã cẩn thận hơn chưa.
Điều từng sai đã sửa chưa.
Con đường phía trước còn dài. Không cần mỗi bước đều đúng ngay từ đầu.
Nhưng đi một đoạn, biết quay lại nhìn một lần, người ta sẽ ít có nguy cơ đi rất xa rồi mới phát hiện mình đã lệch đường từ lâu.
Bài cùng tuyển tập
Đây là bài 37/51 trong tuyển tập Học và làm nghề tư vấn Huyền học.
- Bài trước: Giúp người đi được một đoạn, đường mình cũng rộng hơn
- Bài sau: Học chuyện trời đất, đừng quên người trong nhà
