Đường học dài, quý nhất là có vài người bạn tốt

益者三友：友直，友諒，友多聞 · Ích giả tam hữu: hữu trực, hữu lượng, hữu đa văn

Có những người bạn rất lâu không gặp. Không nhắn tin mỗi ngày, chẳng cần thường xuyên tụ tập, đôi khi vài tháng mới hỏi nhau một câu. Nhưng một hôm gặp lại, ấm trà vừa rót đã có thể nói tiếp câu chuyện tưởng như mới dừng hôm qua. Không cần giải thích mình đang làm gì, không cần giữ ý quá nhiều, cũng không phải cố chứng minh mấy năm qua mình đã đi được đến đâu.

Đi đường học lâu rồi mới thấy, có được vài người như vậy là một cái may.

Trong 《Luận Ngữ · Quý Thị – 論語·季氏》, Khổng Tử nói:

「益者三友，損者三友。友直，友諒，友多聞，益矣。」

Ích giả tam hữu, tổn giả tam hữu. Hữu trực, hữu lượng, hữu đa văn, ích hĩ.

Có ba loại bạn đem lại điều ích: người ngay thẳng, người thành tín và người có kiến văn rộng. Cổ chú giải “trực – 直” là ngay thẳng; “lượng – 諒” ở đây mang nghĩa thành tín; “đa văn – 多聞” là học rộng, biết nhiều. Chu Hy lại nói rất gọn: kết bạn với người ngay thẳng thì mình được nghe lỗi của mình; gần người thành tín thì mình tiến thêm về sự chân thành; gần người nhiều kiến văn thì cái thấy của mình sáng hơn.

Đặt ba loại bạn ấy vào việc học Huyền học, càng thấy đúng.

Người bạn quý đầu tiên chưa chắc là người thường xuyên khen mình. Có khi lại là người nhìn bài mình viết rồi nói thẳng: “Câu này nguồn ở đâu?”, “Chỗ này anh đang suy luận quá xa”, “Trường hợp này chưa đủ để kết luận như vậy”.

Nghe lúc đầu chưa chắc dễ chịu.

Nhất là khi mình vừa dành nhiều ngày viết một bài, vừa xây được một giả thuyết hoặc đang rất tin vào một phương pháp. Người khác chỉ ra một chỗ chưa ổn, phản ứng đầu tiên rất dễ là muốn giải thích để bảo vệ điều mình đã làm.

Nhưng nếu người ấy nói bằng căn cứ, không nhằm hạ thấp mình, thì một câu khó nghe như vậy đôi khi quý hơn mười lời khen.

Đó là hữu trực – 友直.

Người bạn ngay thẳng không phải người thích bắt lỗi. Họ biết lúc nào nên nói và nói vì muốn việc tốt hơn. Mình trích sai một câu cổ thư, họ gửi lại bản gốc. Mình đang quá tự tin sau vài trường hợp luận đúng, họ nhắc rằng số liệu còn ít. Mình vì không thích một môn phái nào đó mà nhận xét quá mạnh, họ hỏi mình đã đọc đủ tài liệu của chính môn phái ấy chưa.

Những câu hỏi như thế làm người học khó chịu một lúc nhưng có thể giúp tránh một sai lầm kéo dài nhiều năm.

Người thứ hai là hữu lượng – 友諒, người đáng tin.

Đường nghiên cứu càng lâu càng cần loại người này.

Không phải chuyện gì cũng có thể đưa lên một nhóm đông người để hỏi. Có những giả thuyết còn rất sơ khai. Có những trường hợp tư vấn chứa chuyện riêng của khách. Có những vấn đề mình chưa hiểu rõ, nói ra dễ bị người khác tưởng đã thành quan điểm chính thức. Có lúc đơn giản chỉ muốn thú nhận với một người rằng một điều mình từng dạy nhiều năm bây giờ bắt đầu thấy không chắc nữa.

Có một người đủ tin cậy để nói những chuyện như vậy rất quý.

Mình gửi cho họ một tài liệu thì biết nó sẽ được dùng đúng chỗ. Mình kể một trường hợp để cùng nghiên cứu thì biết chuyện riêng của khách không trở thành đề tài bên bàn trà khác. Mình nói rằng bản thân đang bế tắc thì họ không đem sự bế tắc ấy đi kể như một câu chuyện về năng lực của mình.

Sự tin cậy không hình thành trong vài lần gặp.

Nó được tích từ những chuyện rất nhỏ.

Một lời đã hứa thì nhớ.

Tài liệu người khác gửi riêng thì không tự tiện chuyển.

Chuyện nghe được trong phòng tư vấn thì giữ ở đó.

Người bạn vắng mặt vẫn được đối xử giống như khi họ đang ngồi trước mặt.

Lâu dần, người ta biết ai là người có thể nói chuyện thật.

Còn hữu đa văn – 友多聞, người có nhiều kiến văn, lại giúp mình tránh một căn bệnh khác của việc học lâu năm: tưởng thế giới của mình chính là toàn bộ thế giới.

Người học Tử Vi lâu dễ nhìn vấn đề bằng cấu trúc Tử Vi. Người nghiên cứu Bát Tự quen tư duy theo Can Chi, Ngũ Hành, tiết khí. Người làm Phong Thủy thực địa nhiều sẽ có một cách quan sát khác người chuyên văn bản. Người đọc Kinh Dịch theo nghĩa lý lại có những câu hỏi khác người nghiên cứu tượng số.

Nếu quanh mình chỉ toàn những người học cùng một Thầy, đọc cùng một bộ sách và dùng cùng một phương pháp, mọi người rất dễ củng cố lẫn nhau đến mức không còn nhận ra giới hạn chung của cả nhóm.

Một người bạn “đa văn” không nhất thiết phải biết nhiều hơn mình ở mọi mặt. Chỉ cần họ biết những thứ mình không biết.

Mình nói một vấn đề Tử Vi, họ hỏi liệu Lịch pháp phía sau đã tính đúng chưa. Mình bàn một nguyên lý Phong Thủy, người có kinh nghiệm kiến trúc lại chỉ ra điều kiện thực tế khiến cách áp dụng ấy khó thực hiện. Mình đọc một câu Hán văn theo nghĩa quen dùng trong nghề, người giỏi cổ văn bảo rằng trong văn cảnh gốc chữ ấy chưa chắc mang nghĩa mình vẫn nghĩ.

Một câu như vậy có thể mở ra cả một hướng đọc mới.

Tri thức lớn lên rất nhiều từ những cuộc gặp như thế.

Bởi một đời người không thể tự đọc hết mọi sách, học hết mọi môn và gặp đủ mọi trường hợp. Đi càng sâu càng phải thừa nhận giới hạn này. Người khác không chỉ là người cạnh tranh với mình; nhiều khi chính là phần kiến thức mà đời mình không đủ thời gian để tự tích lũy.

Vì vậy, tình bạn trong nghiên cứu không nhất thiết phải xây trên chuyện giống nhau.

Có khi khác nhau mới quý.

Một người thích đi đến tận nguồn văn bản, người kia mạnh về trường hợp thực tế. Một người rất cẩn thận, người kia có khả năng nhìn liên hệ rộng. Một người thường đặt giả thuyết, người còn lại có thói quen tìm phản chứng.

Ngồi với nhau đúng cách, mỗi người giữ cho người kia khỏi đi quá xa về phía sở trường của mình.

Đó là lý do tôi ngày càng thấy những người bạn học tốt không cần nhiều.

Ba mươi người trong một nhóm có thể rất vui. Nhưng đến lúc thật sự mắc một vấn đề, đôi khi chỉ cần một hai người đủ kiên nhẫn ngồi cùng mình mở sách, so từng bản, xem từng dữ liệu đã là quá đủ.

Nguyên văn nói về một loại tình bạn lâu không liên hệ vẫn có thể nói chuyện như cũ. Quan hệ giữa những người cùng học cũng thường như vậy.

Có người từng gặp hằng tuần rồi công việc mỗi người một khác, vài năm sau chỉ còn lâu lâu gửi nhau một tài liệu. Có người ở cách hàng nghìn cây số, cả năm chẳng gặp nhưng thấy một bản sách hiếm là nhớ ngay “chắc người kia đang cần”. Có người không còn học cùng môn, một người sang Kỳ Môn, người khác vẫn ở Tử Vi, nhưng gặp lại vẫn có thể bàn một câu về Can Chi, Lịch pháp hay phương pháp kiểm chứng.

Không nhất thiết ngày nào cũng phải chứng minh rằng chúng ta vẫn là bạn.

Có những quan hệ không cần dùng quá nhiều sức để duy trì vì phía dưới đã có lòng tin.

Trang Tử từng nói:

「君子之交淡若水。」

Quân tử chi giao đạm nhược thủy.

Cái giao của quân tử nhạt như nước.

“Nhạt” không phải lạnh. Nước không ngọt như rượu nhưng uống lâu không ngán. Có những mối quan hệ cũng vậy: ít náo nhiệt, ít lợi ích tính toán, không ngày nào cũng xuất hiện trước mặt nhau, nhưng đến lúc cần vẫn còn ở đó.

Đặc biệt đáng quý là lúc mình không còn ở đoạn thuận lợi.

Khi một người đang đông khách, lớp học đông, bài viết được nhiều người chú ý, quanh họ thường không thiếu người. Khó hơn là lúc công việc chậm lại, một nghiên cứu bị phản bác, mình vừa phạm một sai lầm hoặc đơn giản là đang ở một đoạn mệt mỏi không muốn xuất hiện nhiều.

Người còn có thể ngồi uống trà với mình lúc ấy mới dễ nhìn ra.

Họ không nhất thiết giải quyết được vấn đề.

Có khi cũng chẳng khuyên gì.

Chỉ ngồi nghe mình than vài câu rồi nói: “Thôi, xem lại từ đầu.”

Như vậy đã đủ.

Người bạn tốt giống một tấm gương ở chỗ ấy. Không chỉ phản chiếu chỗ mình sáng, còn giúp nhìn ra chỗ mình đang lệch. Nhưng tấm gương không vì thấy một vết bụi mà kết luận cả con người mình bẩn.

Họ biết mình có chỗ yếu nhưng không lấy chỗ yếu ấy để hạ mình.

Biết mình từng sai nhưng không dùng sai lầm cũ để phủ định mọi thứ mình làm sau này.

Có lẽ chính vì vậy mà lời của họ mới nghe được.

Từ đây lại có một câu hỏi khác: nếu mình mong gặp được những người bạn như vậy, bản thân mình có đang là một người bạn như thế với người khác không?

Mình muốn bạn nói thật với mình, nhưng khi họ nói thật có chịu nghe không?

Muốn người khác giữ chuyện của mình, nhưng chuyện họ kể mình có giữ không?

Muốn gặp người có nhiều kiến văn để học, nhưng khi họ biết điều mình không biết, trong lòng mình vui vì học thêm được một điều hay khó chịu vì thấy mình kém đi?

Người bạn tốt không chỉ là thứ mình tìm.

Nó còn là thứ mình phải tập trở thành.

Nguyên văn nói: khi thuận lợi hãy coi người khác là người, lúc khó khăn cũng phải biết coi chính mình là người.

Tôi rất thích ý này.

Khi nghề đang thuận, có khách, có học viên, có chút vị trí, nhìn người mới bước vào nghề đừng vội cười câu hỏi của họ đơn giản. Mình cũng từng có những ngày không phân biệt được một khái niệm cơ bản, từng đọc sai, hiểu sai, từng hỏi Thầy những điều bây giờ thấy rất dễ.

Nếu người sau có điều kiện tốt hơn mình, học nhanh hơn, có công nghệ tốt hơn, đọc được ngoại ngữ, dùng dữ liệu tốt hơn rồi đi nhanh hơn, cũng không cần khó chịu.

Có thể giúp họ một đoạn thì giúp.

Một cuốn sách.

Một lời nhắc.

Một trường hợp để suy nghĩ.

Một kinh nghiệm mình từng mất năm năm mới rút ra.

Cho người sau biết điều ấy không làm năm năm của mình mất giá. Ngược lại, nếu họ nhờ đó không phải đi lại đúng con đường vòng ấy, kiến thức mới thực sự được truyền đi.

Nguyên văn nhắc đến “xả – 捨”, và tôi nghĩ trong đời học thuật có một loại “xả” rất bình thường: chia sẻ phần mình có thể chia sẻ.

Không phải đem toàn bộ công sức ra cho không. Không phải xóa bỏ quyền tác giả, học phí hay giá trị lao động trí óc. Một người viết sách, xây giáo trình, lập dữ liệu vẫn có quyền bảo vệ thành quả của mình.

Nhưng cũng không cần biến mọi thứ thành bí mật.

Chỉ một nguồn tài liệu đúng đôi khi giúp người khác bớt vài tháng tìm kiếm. Một lời chỉ đúng chỗ khiến học viên tự đọc tiếp được. Một dữ liệu đã ẩn danh có thể giúp nhóm nghiên cứu kiểm tra thêm một giả thuyết. Một lỗi mình từng mắc, nếu nói lại tử tế, có thể giúp người đến sau tránh được.

Cái học được truyền đi bằng những việc như vậy.

Có người sợ cho đi rồi người khác sẽ giỏi hơn mình.

Nhưng nếu phải giữ người khác thấp xuống để mình còn cao thì cái cao ấy vốn không vững.

Người học rộng rồi cuối cùng sẽ gặp rất nhiều người hơn mình ở từng phần. Có người giỏi chữ Hán hơn, người thực địa nhiều hơn, người nhớ sách tốt hơn, người dùng công nghệ tốt hơn. Chuyện đó là bình thường.

“Thiên ngoại hữu thiên, nhân ngoại hữu nhân – 天外有天，人外有人.”

Ngoài trời còn có trời, ngoài người còn có người.

Hiểu được điều ấy thì quan hệ với đồng đạo tự nhiên nhẹ đi. Không cần cuộc gặp nào cũng biến thành chỗ chứng minh ai biết nhiều hơn. Người này biết thì mình nghe. Chỗ mình chắc thì mình nói. Cả hai chưa biết thì cùng để đó.

Còn chuyện khác nhau về quan điểm, nếu đã trao đổi đủ mà vẫn khác thì cũng không sao.

Không phải mỗi mối quan hệ đều phải đi đến tận cuối đời. Có những người chỉ cùng mình một đoạn. Có người từng rất thân rồi mỗi người sang một hướng khác. Có hiểu lầm không gỡ được. Có chuyện từng làm mình buồn.

Giữ mãi những thứ ấy trong lòng rất mệt.

Tha thứ không nhất thiết là quay lại thân thiết.

Cũng không có nghĩa việc sai bỗng thành đúng.

Có những quan hệ nên giữ khoảng cách. Có người không còn phù hợp để cùng làm việc. Có niềm tin một khi đã mất thì khó trở lại như trước.

Nhưng mình vẫn có thể để chuyện ấy kết thúc mà không cần ngày nào cũng mang theo.

Biết ơn phần tốt đã từng có.

Nhìn rõ phần không còn phù hợp.

Rồi mỗi người đi tiếp.

Đường học đủ dài sẽ gặp rất nhiều cuộc đến và đi. Nếu người nào rời khỏi mình cũng để lại một mối oán, cuối cùng chính mình phải mang một hành lý rất nặng.

Danh tiếng, tiền bạc, vị trí rồi cũng đổi. Những thứ hôm nay tưởng rất quan trọng, mười năm sau nhìn lại nhiều khi chỉ còn là chuyện của một giai đoạn.

Thứ ở lại lâu hơn thường là cách mình đã đối xử với người khác.

Một người bạn cũ còn muốn ngồi uống trà với mình hay không.

Một học viên đã rời lớp vẫn có thể chào Thầy bình thường hay không.

Một người khác quan điểm vẫn tin rằng khi mình nói về họ lúc họ vắng mặt, mình sẽ nói công bằng hay không.

Một đồng nghiệp lúc gặp chuyện có dám gọi mình hay không.

Những thứ ấy không có trên bảng thành tích.

Nhưng lại nói khá nhiều về một đời làm nghề.

Khổng Tử nói ba loại bạn có ích: trực, lượng, đa văn. Tôi nghĩ đi lâu rồi có thể hiểu thêm một tầng: quý không chỉ ở chỗ mình có được ba loại bạn ấy, mà ở chỗ một ngày nào đó mình cũng trở thành một người như thế với người khác.

Đủ ngay thẳng để nói điều nên nói.

Đủ thành tín để người khác có thể yên tâm.

Đủ chịu học để mỗi lần gặp lại vẫn còn điều mới để trao đổi.

Không cần ngày nào cũng ở cạnh nhau.

Không cần môn nào cũng giống nhau.

Không cần lúc nào cũng đồng ý.

Chỉ cần nhiều năm sau gặp lại, vẫn có thể rót một chén trà, mở một cuốn sách và nói tiếp một câu chuyện cũ mà chẳng phải dè chừng nhau.

Đường học dài như vậy, có vài người đi cùng được một đoạn đã là đáng quý.

Có một hai người đi được rất lâu, càng đáng quý hơn.