Có những việc không làm, mới đi được đường dài

人有不為也，而後可以有為 · Nhân hữu bất vi dã, nhi hậu khả dĩ hữu vi

Đường đời đi lâu rồi sẽ gặp rất nhiều chuyện tưởng như mình phải can dự. Người khác tranh luận, mình muốn góp một câu. Thấy người quen đi sai, muốn kéo họ lại. Khách đang rối, muốn giúp thêm một chút ngoài phần họ hỏi. Học viên gặp khó, người Thầy thương nên muốn làm thay cho nhanh. Một người tìm đến đúng lúc tuyệt vọng, mình lại càng dễ nghĩ rằng nếu biết điều gì thì nên nói hết, làm được gì thì nên làm hết.

Ý muốn giúp người vốn không xấu.

Nhưng chính ở chỗ ấy, nếu không có giới hạn, lòng tốt rất dễ đi quá phần của nó.

Trong 《Mạnh Tử · Ly Lâu hạ – 孟子·離婁下》 có một câu rất ngắn:

「人有不為也，而後可以有為。」

Nhân hữu bất vi dã, nhi hậu khả dĩ hữu vi.

Con người phải biết có những việc mình không làm, sau đó mới có thể làm được những việc nên làm.

Câu ấy đặt vào việc học và làm nghề Huyền học rất hợp.

Người mới bước vào nghề thường quan tâm mình làm được gì. Biết luận Mệnh chưa, xem vận được chưa, biết chọn ngày không, xem được nhà chưa, xử lý được trường hợp khó đến đâu. Nhưng làm nghề đủ lâu sẽ xuất hiện một câu hỏi khác quan trọng không kém: việc gì mình không nên làm?

Không phải khách hỏi gì cũng trả lời.

Không phải nhìn thấy gì cũng nói.

Không phải người khác đang khó khăn là mình có quyền can thiệp vào mọi quyết định của họ.

Không phải biết một chút về sức khỏe qua lá số là có thể thay bác sĩ kết luận bệnh.

Không phải nhìn thấy rủi ro pháp lý hay tài chính là có thể thay luật sư, kế toán hay chuyên gia đầu tư quyết định.

Không phải một gia đình mâu thuẫn là người tư vấn có quyền đứng về một bên rồi dùng Huyền học để kết tội bên còn lại.

Biết giới hạn ấy không làm người làm nghề nhỏ đi.

Ngược lại, đó thường là dấu hiệu người ta bắt đầu hiểu trọng lượng của nghề mình đang làm.

Nguyên văn nói rất giản dị: muốn giúp người, muốn cho đi đều là việc tốt, nhưng nhiệt tình không được bước qua ranh giới.

Tôi nghĩ câu này đáng được đặt ở nơi dễ nhìn thấy trong phòng làm việc của bất kỳ người tư vấn nào.

Bởi nhiều sai lầm nghề nghiệp không bắt đầu bằng ác ý.

Chúng bắt đầu bằng nhiệt tình quá mức.

Khách hỏi một việc công việc, mình thấy thêm chuyện hôn nhân liền nói luôn. Khách đang lo con, mình suy ra thêm vài khả năng xa rồi cảnh báo cho “đủ”. Người quen chưa hỏi nhưng mình thấy lá số có điểm đáng chú ý, tiện miệng nhắc một câu. Một học viên mang chuyện của người thân ra hỏi, người dạy thấy thú vị quá liền biến thành ví dụ trước lớp mà quên mất người trong câu chuyện không hề biết mình đang được đem ra phân tích.

Tất cả đều có thể được giải thích bằng câu “tôi chỉ muốn giúp”.

Nhưng thiện ý không tự động làm một hành động trở thành đúng.

Giúp người trước hết phải biết phần nào là việc của mình.

Người tư vấn có thể cung cấp góc nhìn.

Người hỏi mới là người quyết định.

Người Thầy có thể chỉ phương pháp.

Học viên vẫn phải tự học.

Một lá số có thể cho thấy những khuynh hướng và thời điểm cần lưu ý.

Nó không trao cho người luận quyền điều khiển cuộc đời của người khác.

Phong Thủy có thể giúp đánh giá một không gian và đưa ra phương án điều chỉnh trong phạm vi phù hợp.

Nó không thay thế toàn bộ kiến trúc, kết cấu, kỹ thuật, sức khỏe, kinh tế hay quan hệ giữa những người sống trong căn nhà ấy.

Biết đứng đúng chỗ như vậy, lời nói tự nhiên bớt quá tay.

Mạnh Tử không nói “người giỏi là người việc gì cũng làm được”. Ông nói trước hết phải có “bất vi – 不為”, có những việc không làm.

Trình Tử giải bốn chữ ấy bằng một ý rất rõ: “hữu bất vi, tri sở trạch dã” — có điều không làm tức là biết lựa chọn.

Tôi thấy chữ “lựa chọn” ở đây rất quan trọng.

Giới hạn nghề nghiệp không chỉ là điều cấm.

Nó còn là cách mình lựa chọn nơi đặt sức lực.

Một ngày chỉ có từng ấy giờ. Nếu chuyện của ai cũng muốn tham gia, cuối cùng chính việc của mình lại không làm được đến nơi đến chốn.

Một người nghiên cứu nếu dành quá nhiều thời gian cho những cuộc tranh luận bên lề thì sẽ bớt thời gian đọc sách.

Một người Thầy nếu chuyện gì của học viên cũng tự mình giải quyết thì cuối cùng học viên không trưởng thành, còn Thầy ngày càng mệt.

Một người tư vấn nếu khách nào cũng nhận, câu hỏi nào cũng giải, thời gian nào cũng trả lời thì đến một lúc chính chất lượng tư vấn sẽ giảm.

Muốn đỡ người khác đứng lên, bản thân mình phải đứng vững trước.

Nguyên văn nói rất đúng: chăm sóc được mình, đứng vững rồi mới đỡ được người khác.

Điều này nối trực tiếp với đời sống của người làm nghề.

Có người vì muốn giúp khách mà nhận lịch kín cả ngày. Buổi đầu còn tỉnh táo, đến buổi cuối đầu óc đã mệt nhưng vẫn cố. Có người tối muộn khách nhắn vẫn trả lời vì sợ người ta nghĩ mình thiếu trách nhiệm. Có người học viên hỏi gì cũng giải ngay, thành ra chính mình không còn khoảng yên để nghiên cứu.

Lâu dần, nhiệt tình biến thành kiệt sức.

Kiệt sức rồi lại dễ nói vội, phán vội, bực bội và làm những điều mà khi còn tỉnh táo mình sẽ không làm.

Vì vậy, giữ sức khỏe, thời gian và đời sống riêng không phải chuyện đứng ngoài đạo đức nghề.

Nó là một phần của đạo đức nghề.

Người đang quá mệt thì nên biết hôm nay không phải lúc làm một trường hợp khó.

Người không đủ dữ liệu thì nên biết chưa thể kết luận.

Người đang bị cảm xúc cá nhân cuốn vào câu chuyện của khách thì nên nhận ra mình đã không còn đứng ở vị trí quan sát tốt nhất.

Có những lúc tốt nhất là dừng lại.

Không phải vì bất lực.

Mà vì nếu tiếp tục, khả năng gây sai lớn hơn khả năng giúp được người.

Nguyên văn còn nhấn mạnh một điều rất thực tế: làm việc phải hợp tình, hợp lý, hợp pháp; không ham đường tắt, không bước qua lằn ranh đỏ.

Đây là chỗ người học Huyền học càng không nên xem nhẹ.

Một phương pháp có thể truyền lại từ sách cũ, nhưng khi đem vào xã hội hiện nay vẫn phải sống trong điều kiện hiện nay.

Khách hàng có quyền riêng tư.

Dữ liệu cá nhân phải được tôn trọng.

Nội dung tư vấn phải có giới hạn.

Những lĩnh vực thuộc y tế, pháp luật, tài chính hay tâm lý chuyên sâu có những chuyên gia và quy định riêng.

Không thể vì một lời cổ thư hay một kết quả trên lá số mà bỏ qua những điều ấy.

“Cổ pháp” không đứng cao hơn pháp luật hiện hành.

“Bí truyền” cũng không phải lý do để miễn trách nhiệm.

Một người nói mình hành nghề bằng đạo lý nhưng lại tùy tiện sử dụng thông tin riêng của khách thì chưa thể gọi là giữ đạo.

Một người khuyên khách làm một quyết định tài chính lớn chỉ dựa vào một quẻ mà không nói rõ giới hạn của phương pháp thì sự tự tin ấy có thể khiến người khác trả giá.

Một người dùng nỗi sợ về tai họa, âm phần, vận hạn để ép khách mua thêm dịch vụ lại càng đi xa khỏi tinh thần tư vấn.

Không phải việc gì có thể làm được về kỹ thuật thì cũng nên làm về đạo đức.

Đó chính là “hữu bất vi”.

Có những đồng tiền không nên kiếm.

Có những khách không nên nhận.

Có những câu không nên nói.

Có những dữ liệu không nên sử dụng.

Có những chuyện của người khác dù biết cũng không nên đem ra làm ví dụ.

Có những yêu cầu khách rất muốn mình thực hiện nhưng nếu vượt chuyên môn thì phải từ chối.

Từ chối như vậy đôi khi còn có trách nhiệm hơn nhận lời.

Người mới làm nghề thường sợ nói “không”.

Sợ mất khách.

Sợ người khác nghĩ mình không đủ giỏi.

Sợ một người tìm đến rồi lại sang chỗ khác.

Nhưng nghề càng đi lâu càng phải học chữ “không” cho rõ.

Không biết.

Không đủ dữ liệu.

Không thuộc chuyên môn của tôi.

Việc này anh chị nên tìm người có chuyên môn khác.

Trường hợp này tôi không nhận.

Điều này tôi có thể tham khảo nhưng không thể quyết định thay anh chị.

Những câu như vậy nghe không huyền bí chút nào.

Nhưng chính chúng làm nghề bền hơn.

Bởi người làm nghề không thể xây uy tín bằng cách nhận mọi việc.

Uy tín được xây bằng việc biết việc nào mình thực sự có thể chịu trách nhiệm.

Nguyên văn nói rằng đi đường dài không dựa vào một phút bốc đồng, mà dựa vào sự vững vàng của người biết giữ phần mình.

Điều ấy rất đúng với việc học.

Có lúc người học gặp một phương pháp mới rất hấp dẫn, lập tức muốn bỏ cái đang học để chạy theo. Gặp một câu “bí quyết” nghe rất hay liền nghĩ đây là đường tắt. Thấy người khác nổi nhanh liền muốn học cách họ làm thương hiệu trước khi nền kiến thức của mình đủ chắc.

Đường tắt rất hấp dẫn vì nó hứa tiết kiệm thời gian.

Nhưng trong những môn cần tích lũy lâu dài, có những quãng đường thực ra không thể cắt.

Muốn đọc cổ thư thì phải học chữ.

Muốn hiểu Lịch pháp thì phải chịu khó với Can Chi, tiết khí, lịch số.

Muốn làm Phong Thủy thực địa thì phải đi thực địa.

Muốn luận người thì phải gặp người.

Muốn biết phương pháp có giá trị đến đâu thì phải lưu trường hợp và kiểm chứng.

Không có một khẩu quyết nào thay hết những thứ ấy.

Người biết giữ quy củ thường đi chậm hơn trong đoạn đầu.

Nhưng đường đi ổn định.

Người thích bước qua từng nguyên tắc để nhanh hơn có thể đi rất nhanh trong một đoạn, đến lúc vấp thì cái giá thường lớn hơn.

Đó không phải một triết lý cao xa.

Chỉ là chuyện đặt chân cho chắc trước khi bước tiếp.

Nguyên văn còn nói: chiếm lý thì chừa cho người khác một khoảng, được lợi thì biết nhường một phần; lời nói quá đầy dễ sai, ôm hận quá lâu thì người mệt vẫn là mình.

Những điều ấy tuy đã xuất hiện ở các bài khác, nhưng đặt trong chủ đề ranh giới lại có thêm một nghĩa.

Giữ ranh giới không có nghĩa trở thành người khô cứng.

Một người có nguyên tắc vẫn có thể mềm.

Có thể từ chối nhưng nói tử tế.

Có thể phản biện mà không làm nhục người khác.

Có thể giữ quyền lợi của mình nhưng không dồn người khác vào chân tường.

Có thể làm đúng hợp đồng mà vẫn nghĩ đến hoàn cảnh thực tế.

Ranh giới tốt không phải một bức tường.

Nó giống hàng rào quanh một khu vườn: biết đâu là đất của mình để chăm cho tốt, đồng thời không bước sang giẫm lên phần của người bên cạnh.

Nhiều người sống mệt chính vì tay đưa quá xa.

Chuyện của người khác cũng muốn sửa.

Lựa chọn của con cái đã trưởng thành cũng muốn quyết.

Học viên học ai tiếp theo cũng muốn can thiệp.

Khách không nghe lời mình thì bực.

Đồng đạo dùng phương pháp khác cũng thấy cần phải kéo về cách mình cho là đúng.

Cuối cùng quanh mình đâu cũng có việc.

Nhưng việc thật sự thuộc về mình lại bị bỏ quên.

Có những chuyện nên để người khác tự trả học phí cho lựa chọn của họ.

Người Thầy không thể học thay học trò.

Người tư vấn không thể sống thay khách.

Cha mẹ không thể đi hết đường của con.

Một người bạn cũng không thể lấy thiện ý của mình cưỡng ép người khác phải thay đổi.

Giúp đến đâu là đủ là một câu hỏi khó.

Đôi khi đủ chỉ là đưa một thông tin.

Có lúc là nói rõ một rủi ro.

Có lúc giúp người kia nhìn thấy thêm một lựa chọn.

Sau đó phải dừng.

Nếu tiếp tục can thiệp chỉ vì nghĩ “tôi biết điều gì tốt cho anh”, lòng tốt bắt đầu chuyển thành kiểm soát.

Người làm Huyền học càng phải dè chừng chỗ này.

Bởi nghề này dễ tạo cho người ta cảm giác mình “nhìn thấy” nhiều hơn người đang hỏi.

Nhưng nhìn thấy nhiều hơn một khía cạnh không đồng nghĩa hiểu toàn bộ đời họ.

Một lá số không chứa hết những cuộc trò chuyện trong gia đình.

Một quẻ không chứa toàn bộ báo cáo tài chính của doanh nghiệp.

Một căn nhà không nói hết tính cách những người đang sống trong đó.

Người tư vấn chỉ có một phần dữ liệu.

Nhớ được điều ấy thì tự nhiên biết đứng lùi lại đúng chỗ.

「人有不為也，而後可以有為。」

Có những việc không làm không phải vì sợ.

Là vì biết phần nào đáng làm hơn.

Không tham gia mọi cuộc tranh luận để còn thời gian nghiên cứu.

Không nhận mọi khách để giữ chất lượng những trường hợp đã nhận.

Không nói mọi điều mình thấy để giữ an toàn cho người nghe.

Không vượt chuyên môn để giữ trách nhiệm.

Không dùng đường tắt để giữ nền móng.

Không bước qua giới hạn chỉ vì lợi ích trước mắt để giữ được đường dài.

Đến một lúc, bản lĩnh nghề nghiệp không còn đo bằng việc mình làm được bao nhiêu thứ.

Nó còn được đo bằng những việc hoàn toàn có thể làm nhưng mình lựa chọn không làm.

Một khoản tiền có thể kiếm nhưng không phù hợp thì thôi.

Một câu có thể nói để người khác kinh ngạc nhưng không cần thiết thì giữ lại.

Một chuyện có thể can thiệp nhưng thuộc quyền quyết định của người khác thì trả lại cho họ.

Một cuộc tranh cãi mình có thể thắng nhưng chẳng đem thêm giá trị gì thì không cần bước vào.

Bỏ được những phần ấy, đời sống tự nhiên có chỗ rộng hơn.

Thời gian trở về với sách.

Sức lực trở về với công việc chính.

Sự kiên nhẫn trở về với gia đình.

Tâm trí bớt phải mang những việc vốn không thuộc trách nhiệm của mình.

Nguyên văn nói: muốn sống tốt, trước hết phải sống cho vững.

Tôi nghĩ chữ “vững” rất đáng đặt trước chữ “giỏi”.

Vững về kiến thức.

Vững về nguyên tắc.

Vững về đời sống.

Vững về giới hạn.

Một người vững thì người tìm đến cũng yên tâm hơn. Không cần phô trương nhiều, cách họ làm việc qua nhiều năm tự nó trở thành lời giới thiệu.

Cuối cùng, đường dài của nghề Huyền học có lẽ cũng không khác nhiều những nghề tử tế khác: học cho chắc, làm cho đúng, không tham đường tắt, không lấy lòng tốt làm lý do vượt ranh giới, không lấy năng lực làm lý do can thiệp vào đời người khác.

Biết việc gì nên làm đã khó.

Biết việc gì không nên làm, nhiều khi còn khó hơn.

Nhưng chính từ những điều mình biết không làm, phần việc thực sự đáng làm mới dần hiện ra rõ ràng.