Long Trung đối (8): Kết luận và tài liệu tham khảo

Có công chia ba thiên hạ nhưng khó thành nghiệp thống nhất: đánh giá cuối cùng của hai tác giả về «Long Trung đối», kèm thư mục tham khảo.

Sau khi trình bày đủ năm vấn đề nan giải, hai tác giả khép bài bằng một đánh giá tổng thể về «Long Trung đối» và về Gia Cát Lượng.

Kết luận

Tổng kết lại, «Long Trung đối» của Gia Cát Lượng quả là một sự phân tích chiến lược hết sức thành công và tinh tế, dẫn dắt chiều hướng lịch sử cả thời kỳ đầu Tam Quốc. Nhưng do tồn tại năm vấn đề nan giải nói trên, nên tuy có công tạo ra thế chia ba thiên hạ, lại không có được sự nghiệp thống nhất, định đỉnh.

Muốn đoạt thiên hạ, ngoài mưu tính của con người còn cần vận trời. Năm vấn đề kể trên, trừ phi thiên vận thiên vị, để Thục Hán nhiều lần ở Kinh Châu giành những thắng lợi lớn lấy ít đánh nhiều, khiến Tào Ngụy và Tôn Ngô lún sâu vào bùn lầy chiến tranh không sao thoát được, tiêu hao sạch tiềm lực quân sự; lại thêm khi Bắc phạt hai đường, các cánh quân phối hợp ăn ý, nhịp nhàng, không xảy ra biến cố bất ngờ, để hai đạo quân chuyên tâm đánh thành cướp đất; đồng thời tranh thủ thời điểm sau trận Xích Bích, dự trữ chiến tranh vốn có của Tào Ngụy đã hao kiệt, phương bắc vẫn còn những mối lo như Mã Siêu, Trương Lỗ, thì may ra mới có khả năng thành công. Một khi bước vào thời kỳ Tam Quốc chia ba, ba bên tương đối ổn định, chuyên tâm phát triển nội trị, tích lũy nguồn lực chiến tranh, tốc độ tích lũy quốc lực của phương Bắc nhất định sẽ vượt xa Thục Hán và Tôn Ngô. Do vậy, việc chính quyền phía bắc thống nhất thiên hạ là kết cục tất yếu.

Tuy «Long Trung đối» có những khó khăn không thể giải quyết như trên, cũng không thể phủ nhận giá trị của nó. Nếu vật chất quyết định lịch sử, kinh tế quyết định thành bại, hành động của con người không thể thay đổi tất cả, thì người cùng Tào Tháo và Tôn Quyền đứng thế chân vạc đáng lẽ phải là Lưu Chương. Nhưng rốt cuộc chính Lưu Bị chiếm đất tự hùng, chia ba thiên hạ. Đó là vì «Long Trung đối» của Gia Cát Lượng đã tìm cho ông nơi đứng chân và phương châm phát triển, kết hợp với những điều kiện của chính Lưu Bị, để ông trở thành một thế lực hùng cứ một phương.

Theo ý chúng tôi, khi bắt đầu hoạch định, Gia Cát Lượng chỉ có thể xác lập bản thiết kế chia ba thiên hạ. Còn việc phục hưng nhà Hán cần nhiều điều kiện khác phối hợp, chỉ đành xem ý trời có giúp thành hay không, không thể có sự nắm chắc tất nhiên. Nhưng không có «Long Trung đối» thì quyết không có thế chân vạc ba phương — điều ấy có thể khẳng định. Do đó có thể nói từ năm Kiến An thứ mười ba (208), khi hình thành thế thiên hạ chia ba, tới năm Cảnh Nguyên thứ tư (263), khi Thục Hán diệt vong, cục diện ba nước đứng thế chân vạc trong suốt năm mươi lăm năm ấy do Gia Cát Lượng đạo diễn. Khi Lỗ Túc gặp Tôn Quyền, ông cũng có bản hoạch định cực kỳ tương tự; nhưng cơ nghiệp Tôn Quyền nhờ nền móng của cha anh, điểm xuất phát ngay từ đầu đã cao hơn rất nhiều so với Lưu Bị chưa có căn cứ địa. Thêm nữa, bản đồ chiến lược “chiếm đến tận nơi Trường Giang vươn tới” của Lỗ Túc cũng không được thực hiện; còn Gia Cát Lượng đã từng giúp Thục Hán “chiếm giữ cả Kinh, Ích; giữ hiểm trở, phía tây hòa các bộ Nhung, phía nam vỗ về các bộ Di Việt, bên ngoài kết giao tốt với Tôn Quyền, bên trong sửa sang chính trị”, bước đầu thực hiện hoạch định «Long Trung đối». Không nghi ngờ gì, xét về mặt chiến lược, «Long Trung đối» của Gia Cát Lượng càng khó có được, càng đáng quý.

Biết chỗ được thì biết chỗ mất; biết chỗ mất lại càng rõ chỗ được. Bài viết bình nghị những khiếm khuyết của «Long Trung đối» không nhằm hạ thấp cổ nhân, mà nhằm khách quan bàn về giới hạn của chiến lược ấy, tránh thiên lệch, chỉ quy toàn bộ trách nhiệm Hán thất không phục hưng cho việc Quan Vũ mất Kinh Châu, mà không xét những vấn đề vốn có của «Long Trung đối». Quân lực và dự trữ chiến tranh của Thục Hán hữu hạn, thông tin thời cổ không thông suốt; hai điều đó đều làm tăng độ khó của việc chia quân hai đường. Hơn nữa, Tôn Ngô sớm muộn cũng bội minh để chiếm Kinh Châu; bản thân Kinh Châu là hố đen nuốt nguồn lực chiến lược; trong khi Hoa Bắc đã khai phát hoàn chỉnh hơn Giang Đông và đất Thục, nên chỉ cần chiến tranh miền Bắc hơi lắng thì sản xuất kinh tế đã có thể khôi phục nhanh chóng. Một khi chiến sự kéo dài, trở thành sự tiêu hao quốc lực, bên sụp đổ trước nhất định là Thục Hán và Tôn Ngô. Hiểu được lẽ ấy có lẽ sẽ tiến gần hơn trí tuệ và giới hạn của cổ nhân, biết được khó khăn của việc hoạch định mạch vận động lịch sử và định ra phương châm phát triển quốc gia, để rồi càng kính phục con người và trí tuệ của Gia Cát Lượng.

Tài liệu tham khảo

Ký hiệu ★ giữ theo quy ước của hai tác giả.

Cổ tịch

★ Trần Thọ đời Tấn, «Tam Quốc chí» (Đài Bắc: Đỉnh Văn thư cục, in lần đầu tháng 10/1976).
★ Phòng Huyền Linh cùng các tác giả đời Đường, «Tấn thư» (Đài Bắc: Đỉnh Văn thư cục, in lần đầu tháng 10/1976).
★ Tư Mã Quang đời Tống, «Tư trị thông giám» (Đài Bắc: Thiên Công thư cục, 1988).
★ Vương Phu Chi đời Thanh, «Độc Thông giám luận» (Đài Bắc: Lý Nhân thư cục, in lần đầu tháng 2/1985).

Công trình nghiên cứu cận – hiện đại

Đinh Trung Giang (giảng), Đinh Yến Thạch (biên tập), “Tam phân cát cứ hu trù sách, vạn cổ vân tiêu nhất vũ mao — Bình «Long Trung đối sách» và «Tam phân»”, «Ấn Khắc văn học sinh hoạt chí», số 24 (Đài Bắc: Công ty xuất bản Tạp chí Ấn Khắc văn học sinh hoạt, 8/2005), tr. 174–186.
★ Đinh Phúc Hổ, “Bàn về được mất trong định vị chiến lược «Long Trung đối»”, «Quyết sách thám sách», số 11/1997 (Trịnh Châu: Trung tâm Nghiên cứu phát triển Chính phủ tỉnh Hà Nam, 11/1997), tr. 36–87.
Đinh Triệu Cường, “Từ quan điểm chiến lược luận «Long Trung đối» của Gia Cát Lượng”, «Không quân học thuật nguyệt san», số 393 (Đài Bắc: Không quân học thuật nguyệt san xã, 8/1989), tr. 19–26.
Phương Thi Minh, “Vì sao kế hoạch ‘chiếm giữ cả Kinh, Ích’ của «Long Trung đối» bị phá sản — Bàn về trách nhiệm của Lưu Bị và Quan Vũ trong việc mất Kinh Châu”, «Học thuật nguyệt san», số 2/1997 (Thượng Hải: Liên hiệp các giới Khoa học xã hội Thượng Hải, 2/1997), tr. 53–60.
Phó Khai Kính, “Tính bí mật và biến đổi trong việc thực hiện «Long Trung đối»”, «Tương Phàn học viện học báo», quyển 31, số 7 (Hồ Bắc: Học viện Tương Phàn, 7/2010), tr. 9–14.
Đoàn Hiểu Xuyên, “Phân tích, bình luận khuyết điểm chiến lược «Long Trung đối»”, «Thường Thục lý công học viện học báo (Triết học – KHXH)», số 9 (Thường Thục: Học viện Lý công Thường Thục, 9/2010), tr. 87–107.
Từ Nhật Huy, “Bàn về một nước cờ sai trong chiến lược «Long Trung đối»”, «Chiết Giang xã hội khoa học», số 1/2005 (Hàng Châu: Liên hiệp các giới KHXH tỉnh Chiết Giang, 1/2005), tr. 155–159.
★ Trần Trí Bình, «Trung Quốc thông sử» (Đài Bắc: Công ty TNHH Văn hóa Lê Minh, tái bản lần ba tháng 7/1981).
★ Trần Trí Bình, «Tam Quốc sử thoại» (Đài Bắc: Công ty cổ phần Tam Dân thư cục, bản tái bản thứ hai in lần đầu tháng 11/2008).
★ Lương Mãn Thương, “Thành công và sai lầm của «Long Trung đối»”, «Tương Phàn học viện học báo», quyển 28, số 6 (Hồ Bắc: Học viện Tương Phàn, 6/2007), tr. 56–62.
Lương Mãn Thương, “Điều chỉnh chính sách của «Long Trung đối» và phương châm Bắc phạt của Gia Cát Lượng”, «Tương Phàn học viện học báo», quyển 29, số 10 (Hồ Bắc: Học viện Tương Phàn, 10/2008), tr. 12–19.
★ Mai Tranh Tranh, “Bàn về mâu thuẫn giữa ý tưởng «Long Trung đối» và thực tế khách quan”, «Trung Hoa văn hóa luận đàn», số 2/1999 (Thành Đô: Viện Khoa học xã hội Tứ Xuyên, 2/1999), tr. 49–53.
Hoàng Hiểu Dương, “Quan Vũ Bắc phạt và khảo luận lại «Long Trung đối»”, «Thành Đô đại học học báo (KHXH)», số 2/2001 (Thành Đô: Đại học Thành Đô, 2/2001), tr. 74–76.
Dương Đức Bỉnh, “Bình luận lại thành bại ‘chiếm giữ cả Kinh, Ích’ trong «Long Trung đối»”, «Vũ Hán đại học học báo (Triết học – KHXH)», số 2/1996 (Vũ Hán: Đại học Vũ Hán, 2/1996), tr. 86–92.
★ Tát Mạnh Vũ, «Trung Quốc xã hội chính trị sử» (Đài Bắc: Công ty cổ phần Tam Dân thư cục, tái bản lần ba tháng 9/1983).
Ngụy Bình Trụ, “Phân tích tình thế Kinh Châu trong «Long Trung đối»”, «Tương Phàn học viện học báo», quyển 28, số 7 (Hồ Bắc: Học viện Tương Phàn, 7/2007), tr. 77–79.

Loạt bài: Bình nghị những khiếm khuyết của Long Trung đối

Nguồn: Phan Bá Niên (潘柏年), Lâm Hiểu Quân (林曉筠), «〈隆中對〉缺失評議», Trung Quốc học thuật niên san (中國學術年刊) số 34, kỳ mùa Thu, 9/2012, tr. 83–112 — Khoa Quốc văn, Đại học Sư phạm Quốc lập Đài Loan

Đăng ký tư vấn ← Về Nghiên cứu