Vấn đề nan giải thứ năm: phương Bắc chỉ cần hồi phục còn phương Nam phải khai phá, nên càng chờ “thiên hạ có biến” thì Thục Hán càng yếu thế.
Bốn vấn đề đầu đều nằm trong không gian: đồng minh, địa bàn, binh lực và đường liên lạc. Vấn đề thứ năm nằm trong thời gian, tức tốc độ hồi phục kinh tế của phương Bắc so với phương Nam.
Kinh tế phương Bắc tăng trưởng nhanh hơn phương Nam nhiều
«Long Trung đối» nói về thời cơ Bắc phạt rằng: “Khi thiên hạ có biến, sai một thượng tướng đem quân Kinh Châu tiến hướng Uyển, Lạc, còn tướng quân đích thân chỉ huy quân Ích Châu tiến ra Tần Xuyên”. Song tính thời hiệu của điều kiện “thiên hạ có biến” rất gấp, không phải có thể ngồi đợi thời cơ trong thời gian dài.
Cơ sở kinh tế để Tôn Ngô và Thục Hán có thể đối đầu ngang hàng với Tào Tháo là vì miền Bắc liên tiếp xảy ra chiến tranh, nền kinh tế xã hội bị phá hoại nghiêm trọng hơn miền Nam tương đối ổn định. Điều đó khiến Tào Ngụy sau thất bại Xích Bích, trong thời gian ngắn không thể tổ chức đại quân đánh Ngô, Thục, để lại cơ hội phát triển cho hai bên. Trần Trí Bình trong «Trung Quốc thông sử» viết:
“Đến khi xảy ra đại loạn Đổng Trác cuối thời Hán, hai kinh đô biến thành gò hoang, xương trắng ngổn ngang đồng nội, nền kinh tế xã hội gần như sụp đổ hoàn toàn. Các thế lực cát cứ cuối Hán đều không đủ thức ăn cho quân. Tào Tháo dựa vào đồn điền ở Hứa Hạ mới miễn cưỡng chống đỡ được chính quyền của mình. Sau đó nhờ Ngụy Vũ Đế, Ngụy Văn Đế ra sức kinh doanh, kinh tế quốc gia mới dần hồi phục; Đông đô Lạc Dương cũng được dựng lại từ đống đổ nát. Rốt cuộc nhân lực và vật lực vẫn thiếu thốn, vì thế lúc Ngụy Minh Đế định xây cung thất, Trần Quần và Cao Đường Long đều dâng thư hết sức can ngăn, cho rằng sau thời thiên hạ tan loạn, dân ít của nghèo, không đủ sức làm việc ấy. Cuối thời Hán, những nơi ít bị tổn hại hơn, kinh tế khá sung túc hơn là Giang Nam và đất Thục; bởi vậy Tôn Quyền, Lưu Bị mới có thể dựa vào đó hình thành cục diện chia ba. Nhưng chiến tranh giữa ba nước diễn ra liên tục, dân chết và lưu tán vẫn nhiều; cho nên đến lúc Tây Tấn thống nhất, thống kê đại lược thấy số hộ khẩu chưa bằng một phần ba thời Đông Hán dưới Thuận Đế và Hoàn Đế.” [52]
Đoạn trên chỉ ra: “Những nơi cuối Hán bị tổn hại ít hơn, kinh tế khá sung túc hơn là Giang Nam và đất Thục, bởi thế Tôn Quyền, Lưu Bị có thể nhờ đó hình thành thế chia ba”. Nhưng đất đai và dân số miền Bắc xét cho cùng vẫn nhiều hơn miền Nam. Tuy vì chiến loạn mà nhân dân lưu tán, nhiều đất đai không ai cày cấy, nhưng khi chiến tranh phương Bắc dần lắng, dân số tăng lên, sản xuất phục hồi, ruộng hoang được canh tác trở lại. Trong khi ấy Giang Nam và đất Thục phải khai phá ruộng mới, chiêu tập người chạy nạn hoặc trông cậy sinh đẻ để bù dân số; những cách ấy giúp tăng thực lực kinh tế rất hạn chế. Tức là kinh tế phương Bắc chỉ cần phục hồi, kinh tế phương Nam lại phải khai phát; tốc độ tăng trưởng giữa hai bên tự nhiên khác nhau. Từ thống kê Đinh Phúc Hổ về tỷ lệ dân số Ngụy–Ngô–Thục “xấp xỉ 4:2:1” thời Tam Quốc, đến thời Tây Tấn thống nhất tỷ lệ ba khu vực là “10:2:1”, [53] càng thấy rõ chênh lệch về tốc độ phát triển dân số giữa ba chính quyền.
Tát Mạnh Vũ trong «Trung Quốc xã hội chính trị sử», tập II, chương V, viện dẫn sử liệu để chứng minh chính sách đồn điền, xây dựng thủy lợi của Tào Tháo từng bước tăng sức sản xuất. [54] Ông nói: “Tuy lời Phó Huyền có chỗ phóng đại, nhưng việc phục hồi kinh tế quốc dân là điều không thể nghi ngờ; bởi vậy nhân dân bỏ nước lưu vong từng bước trở về quê cũ. Chẳng hạn vùng Quan Trung đầu thời Kiến An rất hoang tàn, hơn mười vạn hộ chạy sang Kinh Châu; khi biết quê nhà yên ổn, họ đều trở lại Quan Trung, khiến Quan Trung dần sung túc.” [55] Lại nói: “Sau thời Chính Thủy tuy triều đình có chính biến nhưng bên ngoài chưa có chiến tranh quy mô lớn, nhân dân được nghỉ gánh nặng; vì thế thế cân bằng lực lượng ba nước bị phá vỡ. Văn hóa Trung Quốc phát triển dần từ bắc xuống nam. Trước thời Tùy–Đường, văn hóa phương Bắc cao hơn phương Nam, số hộ khẩu phương Bắc cũng nhiều hơn. Hộ khẩu là nguồn của binh lực và tài lực thời cổ; hộ khẩu miền Bắc nhiều hơn miền Nam tức binh lực và tài lực miền Bắc lớn hơn miền Nam.” [56]
Những luận điểm ấy đều chứng tỏ rằng dẫu miền Bắc một thời bị chiến tranh tàn phá kinh tế xã hội, nhưng khi các thế lực còn sót lại lần lượt bị Tào Ngụy dẹp yên, cục diện ba nước ổn định, sức kinh tế miền Bắc nhanh chóng khôi phục, chênh lệch thế lực giữa ba nước tự nhiên càng lớn. Huống chi chiến tranh lúc bấy giờ chủ yếu ở ranh giới ba nước. Ranh giới Tào–Lưu phần nhiều là núi cao trùng điệp, đánh nhau tại đó ít gây phá hoại kinh tế xã hội; các cuộc chiến Tào Ngụy–Tôn Ngô chủ yếu tập trung lưu vực Trường Giang và Hoài Hà, đặc biệt vùng Kinh Châu chịu phá hoại nghiêm trọng hơn. “Bản đồ địa thế các vùng tranh chấp thời Tam Quốc” trong «Tam Quốc sử thoại» của Trần Trí Bình, đã dẫn trên, là bằng chứng. «Tấn thư – Thực hóa chí» nói về sự dịch chuyển dân số thời Tam Quốc như sau:
“Đầu thời Kiến An, hơn mười vạn nhà dân Quan Trung lưu lạc tới Kinh Châu. Khi nghe quê nhà yên ổn, họ đều ngóng trông muốn trở về nhưng không có sản nghiệp để tự sống. Vì vậy Vệ Ký bàn rằng: ‘Muối là của báu lớn của quốc gia; từ khi loạn lạc, việc buôn bán bị thả lỏng. Nay nên như lệ cũ đặt sứ giả trông coi việc bán muối, dùng số tiền ấy thêm vào việc mua trâu cày, cấp cho người dân trở về. Khuyến khích cày cấy tích thóc để Quan Trung dồi dào; người ở xa nghe tin ắt tranh nhau trở về’. Ngụy Vũ Đế bèn sai Yết giả bộc xạ giám sát quan muối, dời Tư lệ hiệu úy về Hoằng Nông. Quả nhiên dân lưu tán trở lại, Quan Trung sung túc.” [57]
Dân số dịch chuyển với quy mô lớn khiến tích lũy kinh tế của Tào Ngụy vượt xa Thục Hán và Tôn Ngô. Bởi vậy, thời cơ Bắc phạt của Thục Hán và Tôn Ngô chỉ ở thời điểm Tào Tháo vừa thua Xích Bích, dự trữ chiến tranh của cả tập đoàn Tào Ngụy đã tiêu hao gần hết, Tào Tháo có lòng muốn tranh địa bàn then chốt nhưng lực chưa cho phép. Bấy giờ dễ từng bước lấn lấy đất đai và nhân khẩu phía bắc nhất. Trước khi chủ nghĩa tư bản nổi lên, chủ nghĩa đế quốc thời cũ chủ yếu tranh giành dân cư và đất đai; Thục Hán và Tôn Ngô đều nhân thời cơ đó, hoặc tiến từ Hán Trung, hoặc dọc Hán Thủy, hoặc đi theo Hoài Thủy, tranh đất và dân với Tào Ngụy.
Về sau, chiến tranh phương Bắc ngày càng dịu đi, đồng bằng trung và hạ lưu Hoàng Hà nhiều năm không có chiến tranh, những nơi ấy đều là kho lương thời Hán, cung cấp bảo đảm hậu cần đầy đủ cho hoạt động tiến công của các chính quyền Tào Ngụy và Tư Mã Tấn. Đó là điều kiện Thục Hán và Tôn Ngô không có.
Lại xem sự phân bố dân cư theo thành trì. Sự cai trị của các đế vương Trung Quốc cổ đại lấy đô thị làm trung tâm, vì thế những miền thôn dã rộng lớn khó trưng thu thuế khóa và nhân lực. Nay nhìn bản đồ đô thị thời Tam Quốc thì biết Tào Ngụy nắm phần lớn tuyệt đối những khu vực đã được khai phát. So với việc Thục Hán và Tôn Ngô phải khai phá nông thôn, việc Tào Ngụy khôi phục kinh tế ở các vùng đã bị tàn phá hiển nhiên nhanh chóng hơn.
Sự khai phát phương Nam Trung Quốc mãi đến thời Ngũ Đại Thập Quốc mới khiến thực lực kinh tế miền Nam dần vượt miền Bắc. Bởi thế, trước thời Tống, trong thế đối lập Nam–Bắc, chính quyền cuối cùng thống nhất thiên hạ nhất định là chính quyền phía bắc. Mấu chốt ở chỗ thế Nam–Bắc đối đầu phần nhiều hình thành khi phương Bắc bị chiến loạn tàn phá, phía nam tương đối ổn định, giúp chính quyền phương Nam có tài nguyên đối địch ngang hàng. Một khi chính quyền phương Bắc dần ổn định, sức khôi phục kinh tế phía bắc sẽ lớn gấp bội phía nam; vì vậy các chính quyền chia cắt rốt cuộc bị phía bắc đánh bại, như nhà Tấn thống nhất, nhà Tùy thống nhất, nhà Tống thống nhất, nguyên nhân đều tại đó. Vì thế tuy «Long Trung đối» hoạch định thời cơ Bắc phạt phải phối hợp với lúc “thiên hạ có biến”, nhưng nếu biến cố xuất hiện quá muộn, như khi Tào Ngụy chuyển giao quyền lực cho Tư Mã Tấn, các thế lực địa phương trung thành với tập đoàn Tào Ngụy lần lượt nổi dậy, thì triều đình trung ương đã tích trữ đầy đủ nguồn lực chiến tranh, sau nhiều lần dẹp phản loạn, đánh các tộc người bên ngoài, cùng những lần hao tổn vì chiến tranh với Thục Hán và Tôn Ngô, vẫn có thể nhanh chóng bổ sung. Ngược lại, trong sớ của Lục Kháng có lời: “Trước đây thần ở Tây Lăng, nối được dấu cũ của Lục Tốn, từng xin ba vạn tinh binh, nhưng người chủ trì cứ theo lệ thường, không chịu điều tới”. [58] Rõ ràng những tổn hao trong chiến tranh ở Kinh Châu không được bù kịp thời. Kinh tế đôi bên chênh nhau quá xa; chẳng cần tới danh tướng cái thế, chỉ dùng chiến thuật tiêu hao cũng đủ làm Thục Hán và Tôn Ngô kiệt quệ. Đó là vấn đề nan giải thứ năm của «Long Trung đối».
Chú thích
- [52] Trần Trí Bình, «Trung Quốc thông sử», thiên thứ hai (Đài Bắc: Công ty TNHH Văn hóa Lê Minh, tái bản lần ba tháng 7/1981), tr. 560–561.
- [53] Đinh Phúc Hổ, “Bàn về được mất trong định vị chiến lược «Long Trung đối»”, tr. 37.
- [54] Tát Mạnh Vũ, «Trung Quốc xã hội chính trị sử», tập II, chương V (Đài Bắc: Công ty cổ phần Tam Dân thư cục, tái bản lần ba tháng 9/1983), tr. 75–80.
- [55] Tát Mạnh Vũ, «Trung Quốc xã hội chính trị sử», tập II, tr. 80.
- [56] Tát Mạnh Vũ, «Trung Quốc xã hội chính trị sử», tập II, tr. 80.
- [57] Phòng Huyền Linh và cộng sự đời Đường, «Tấn thư – Đế kỷ – Cao Tổ Tuyên Đế», tr. 784. [Ghi chú thư mục: Chính văn dẫn «Tấn thư – Thực hóa chí», còn thông tin dẫn chiếu ở chú thích này ghi «Đế kỷ – Cao Tổ Tuyên Đế».]
- [58] Trần Thọ, «Tam Quốc chí – Ngô thư – Lục Kháng truyện», tr. 1359.
Loạt bài: Bình nghị những khiếm khuyết của Long Trung đối
- Long Trung đối (1): Có thể đổ hết lỗi cho Quan Vũ mất Kinh Châu?
- Long Trung đối (2): Người xưa và học giới hai bờ đã bàn những gì
- Long Trung đối (3): Minh ước với Tôn Ngô không đáng tin cậy
- Long Trung đối (4): Kinh Châu, vùng đất bốn phía có chiến sự
- Long Trung đối (5): Thục Hán vốn ít người, chia hai đường càng mỏng
- Long Trung đối (6): Hai cánh quân cách núi, tin tức không kịp
- Long Trung đối (7): Kinh tế phương Bắc hồi phục nhanh hơn phương Nam (bài đang đọc)
- Long Trung đối (8): Kết luận và tài liệu tham khảo
Nguồn: Phan Bá Niên (潘柏年), Lâm Hiểu Quân (林曉筠), «〈隆中對〉缺失評議», Trung Quốc học thuật niên san (中國學術年刊) số 34, kỳ mùa Thu, 9/2012, tr. 83–112 — Khoa Quốc văn, Đại học Sư phạm Quốc lập Đài Loan
