Chương 9 gồm năm câu ngắn. Bốn câu đầu nói về cái đầy và cái sắc quá độ, câu cuối nêu lẽ công thành thân thoái. Vương Bật chú hai câu đầu khá kỹ, ba câu sau chỉ chú vài chữ, và những lời chú ngắn ấy đều trỏ ngược về hai câu đầu.
Nguyên văn
持而盈之,不如其已; 揣而梲之,不可長保。 金玉滿堂,莫之能守; 富貴而驕,自遺其咎。 功遂身退,天之道。
Phiên âm
Trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ; Sủy nhi nhuệ chi, bất khả trường bảo. Kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ; Phú quý nhi kiêu, tự di kỳ cữu. Công toại thân thoái, thiên chi đạo.
Dịch nghĩa
Cầm giữ mà còn làm cho đầy thêm, chẳng bằng thôi đi. Rèn cho nhọn rồi lại mài cho sắc, không giữ được lâu. Vàng ngọc đầy nhà, không ai giữ nổi. Giàu sang mà kiêu, tự chuốc lấy lỗi. Công thành thì thân lui, ấy là đạo của trời.
Chú thích
持而盈之,不如其已 (trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ). 持 (trì) là cầm, giữ. 盈 (doanh) là đầy. 已 (dĩ) là thôi, dừng. Hình ảnh trực tiếp là tay bưng một vật đựng mà cứ rót cho đầy. Vương Bật giải chữ trì theo nghĩa đức: «持,謂不失德也» (trì, vị bất thất đức dã), giữ là giữ không mất đức. Ông nói: «既不失其德又盈之,勢必傾危» (ký bất thất kỳ đức hựu doanh chi, thế tất khuynh nguy), đã không mất đức mà còn làm cho đầy, thế ắt nghiêng đổ. Rồi kết: chẳng bằng thôi đi, nghĩa là «更不如無德無功者也» (cánh bất như vô đức vô công giả dã), lại còn không bằng kẻ không đức không công. Theo chú này, câu kinh nói với người đã có đức có công; cái đầy thêm làm hỏng luôn phần đã có.
揣而梲之,不可長保 (sủy nhi nhuệ chi, bất khả trường bảo). 揣 (sủy) có người hiểu là đập, rèn, có người hiểu là đo lường. Chữ thứ ba trong bản Vương Bật là 梲 (chuyết), nhiều bản khác chép 銳 (nhuệ), nghĩa là sắc nhọn. Lời chú của Vương Bật giải theo nghĩa làm cho sắc, nên phần phiên âm đọc theo chữ 銳 (nhuệ). Vương Bật chú: «既揣末令尖,又銳之令利» (ký sủy mạt lệnh tiêm, hựu nhuệ chi lệnh lợi), đã đập đầu mũi cho nhọn, lại mài cho bén, thì thế ắt gãy mẻ, nên không giữ được lâu.
金玉滿堂,莫之能守 (kim ngọc mãn đường, mạc chi năng thủ). 堂 (đường) là gian nhà chính. 莫 (mạc) là không ai. Vương Bật chú: «不若其已» (bất nhược kỳ dĩ), chẳng bằng thôi đi, tức nối về câu đầu.
富貴而驕,自遺其咎 (phú quý nhi kiêu, tự di kỳ cữu). 驕 (kiêu) là kiêu căng. 遺 (di) là để lại. 咎 (cữu) là lỗi, tai vạ. Câu kinh không bắt lỗi chữ phú quý; lỗi nằm ở chữ kiêu đi sau. Chữ 自 (tự) cho thấy tai vạ do chính người giàu sang để lại cho mình. Vương Bật chú: «不可長保也» (bất khả trường bảo dã), không giữ được lâu, tức nối về câu thứ hai.
功遂身退,天之道 (công toại thân thoái, thiên chi đạo). 遂 (toại) là xong, thành. 退 (thoái) là lui. Vương Bật lấy bốn mùa làm thí dụ: «四時更運,功成則移» (tứ thời canh vận, công thành tắc di), bốn mùa thay nhau vận hành, việc của mùa nào xong thì mùa ấy dời đi.
Lời bàn
Lời chú của Vương Bật cho chương này có một cấu trúc rõ. Câu ba được chú bằng lời của câu một, câu bốn được chú bằng lời của câu hai. Vàng ngọc đầy nhà thuộc về cái đầy, giàu sang mà kiêu thuộc về cái sắc nhọn chĩa ra ngoài. Hai cặp câu vì thế là hai phương diện của cùng một điều, và câu năm là lẽ chung cho cả hai.
Sách Tuân Tử, thiên Hựu Tọa, chép chuyện Khổng Tử vào miếu Lỗ Hoàn Công thấy một chiếc bình đặt nghiêng, người giữ miếu nói đó là vật đặt bên chỗ ngồi để tự răn. Khổng Tử sai học trò đổ nước vào: bình rỗng thì nghiêng, nước vừa thì đứng thẳng, nước đầy thì lật úp. Ông than rằng có vật gì đầy mà không đổ. Chuyện chép trong sách Nho gia, nhưng hình ảnh chiếc bình ứng đúng với câu đầu chương 9; trong cùng đoạn, Tử Lộ hỏi về đạo giữ đầy, sách chép là 持滿 (trì mãn), dùng đúng chữ trì của câu kinh. Khổng Tử đáp rằng thông minh thì giữ bằng ngu, công trùm thiên hạ thì giữ bằng nhường, dũng lực thì giữ bằng khiếp, giàu có bốn biển thì giữ bằng khiêm.
Chương 44 gói ý chương này vào hai vế: «知足不辱,知止不殆» (tri túc bất nhục, tri chỉ bất đãi), biết đủ thì không nhục, biết dừng thì không nguy. Chương 29 nói: «是以聖人去甚,去奢,去泰» (thị dĩ thánh nhân khứ thậm, khứ xa, khứ thái), thánh nhân bỏ cái quá đáng, cái xa xỉ, cái thái quá. Chữ 已 (dĩ) ở câu đầu chương 9 gần nghĩa với chữ 止 (chỉ) của chương 44. Kinh văn không định chỗ dừng bằng một mức nào cụ thể; chú Vương Bật chỉ nói rằng cái đầy thêm sau khi đã có đức thì làm nghiêng đổ cả phần đã có.
Câu công toại thân thoái về sau hay được dẫn khi bàn chuyện quan lại biết lui về đúng lúc. Lời chú bốn mùa của Vương Bật cho nó một tầm rộng hơn: lui là một phần của sự vận hành, như mùa xuân qua khi việc của mùa xuân đã xong. Câu này nối với câu công thành nhi phất cư ở chương 2 và câu «功成而不處» (công thành nhi bất xử) ở chương 77. Chương 10 tiếp theo chuyển từ việc người sang việc giữ thân tâm.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 8
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 10
- Dẫn nhập