Chương 10 viết bằng sáu câu hỏi liền nhau, đi từ việc giữ thân tâm đến việc trị nước, rồi kết bằng định nghĩa huyền đức. Trong mười chương đầu, đây là chương có nhiều dị bản và nhiều chỗ khó đọc nhất. Cách hiểu dưới đây chủ yếu theo chú của Vương Bật, có ghi những chỗ các bản và các nhà chú khác nhau.
Nguyên văn
載營魄抱一,能無離乎? 專氣致柔,能嬰兒乎? 滌除玄覽,能無疵乎? 愛國治民,能無知乎? 天門開闔,能為雌乎? 明白四達,能無為乎? 生之, 畜之。 生而不有,為而不恃,長而不宰,是謂玄德。
Phiên âm
Tải doanh phách bão nhất, năng vô ly hồ? Chuyên khí trí nhu, năng anh nhi hồ? Địch trừ huyền lãm, năng vô tỳ hồ? Ái quốc trị dân, năng vô tri hồ? Thiên môn khai hạp, năng vi thư hồ? Minh bạch tứ đạt, năng vô vi hồ? Sinh chi, Súc chi. Sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể, thị vị huyền đức.
Dịch nghĩa
Ở yên trong thân mà ôm giữ cái Một, có thể không lìa chăng? Buông theo khí mà đạt tới chỗ mềm hòa, có thể như trẻ thơ chăng? Gột rửa cái nhìn huyền diệu, có thể không vết chăng? Yêu nước trị dân, có thể không dùng trí chăng? Cửa trời mở đóng, có thể làm phần mái chăng? Sáng tỏ thông suốt bốn phương, có thể không làm chăng? Sinh ra vật, nuôi nấng vật; sinh mà không chiếm giữ, làm mà không cậy, làm cho lớn mà không làm chủ, ấy gọi là huyền đức.
Chú thích
載營魄抱一,能無離乎 (tải doanh phách bão nhất, năng vô ly hồ). Vương Bật giải: «載,猶處也» (tải, do xử dã), tải như là ở. 營魄 (doanh phách) nhiều nhà chú hiểu là hồn và phách; Vương Bật thì giải: «營魄,人之常居處也» (doanh phách, nhân chi thường cư xứ dã), là chỗ ở thường của người, tức cái thân. 抱一 (bão nhất) là ôm giữ cái Một. Ông viết rằng người ở yên chỗ ở thường của mình, «抱一清神» (bão nhất thanh thần), ôm cái Một, làm trong cái thần, mà giữ được không lìa, thì «萬物自賓» (vạn vật tự tân), muôn vật tự quy phục.
專氣致柔,能嬰兒乎 (chuyên khí trí nhu, năng anh nhi hồ). Vương Bật giải: «專,任也,致,極也» (chuyên, nhậm dã, trí, cực dã), chuyên là buông theo, trí là tới cùng; tức là để khí vận hành theo tự nhiên, đạt tới chỗ mềm hòa nhất, như đứa trẻ không ham muốn gì, thì «物全而性得矣» (vật toàn nhi tính đắc hĩ), vật được toàn và tính được giữ. Nhiều nhà chú khác hiểu 專 (chuyên) là chuyên nhất, gom khí lại một chỗ.
滌除玄覽,能無疵乎 (địch trừ huyền lãm, năng vô tỳ hồ). 滌除 (địch trừ) là gột rửa. 疵 (tỳ) là vết. Vương Bật giải: «玄,物之極也» (huyền, vật chi cực dã), huyền là chỗ tột cùng của vật; và «言能滌除邪飾,至於極覽» (ngôn năng địch trừ tà sức, chí ư cực lãm), nói rằng rửa bỏ được những tô vẽ lệch lạc thì đạt tới cái nhìn tột cùng. Ông hiểu 覽 (lãm) là nhìn. Nhiều nhà nghiên cứu hiện đại đọc 覽 (lãm) như chữ 鑒 (giám), tấm gương, dựa một phần vào chữ chép ở bản lụa Mã Vương Đôi; theo đó huyền lãm là tấm gương huyền, tức cái lòng soi vật.
愛國治民,能無知乎 (ái quốc trị dân, năng vô tri hồ). Vương Bật chú: «任術以求成,運數以求匿者,智也» (nhậm thuật dĩ cầu thành, vận số dĩ cầu nặc giả, trí dã), dùng thuật để cầu thành, vận mưu để cầu che giấu, ấy là trí. Và: «治國無以智,猶棄智也» (trị quốc vô dĩ trí, do khí trí dã), trị nước không dùng trí thì như là bỏ trí; làm được vậy thì dân không né tránh mà nước tự trị. Bản Hà Thượng Công chép 愛民治國 (ái dân trị quốc) và đặt 無為 (vô vi) ở câu này, 無知 (vô tri) ở câu thứ sáu, ngược với bản Vương Bật.
天門開闔,能為雌乎 (thiên môn khai hạp, năng vi thư hồ). 闔 (hạp) là đóng. 雌 (thư) là giống mái. Vương Bật giải: «天門,天下之所由從也» (thiên môn, thiên hạ chi sở do tòng dã), cửa trời là chỗ thiên hạ do đó mà đi; «開闔,治亂之際也» (khai hạp, trị loạn chi tế dã), mở đóng là lúc trị lúc loạn. Rồi: «雌應而不倡,因而不為» (thư ưng nhi bất xướng, nhân nhi bất vi), giống mái ứng theo mà không xướng trước, nương theo mà không gượng làm. Có bản chép 能無雌乎 (năng vô thư hồ), nghĩa đổi hẳn chiều, và các nhà chú còn bàn.
明白四達,能無為乎 (minh bạch tứ đạt, năng vô vi hồ). Vương Bật chú: «言至明四達,無迷無惑,能無以為乎,則物化矣» (ngôn chí minh tứ đạt, vô mê vô hoặc, năng vô dĩ vi hồ, tắc vật hóa hĩ), sáng tột, thông bốn phương, không mê không lầm, mà có thể không đem cái sáng ấy ra làm, thì vật tự hóa. Ông dẫn chương 37: «道常無為,侯王若能守,則萬物自化» (đạo thường vô vi, hầu vương nhược năng thủ, tắc vạn vật tự hóa).
生之,畜之 (sinh chi, súc chi). 畜 (súc) là nuôi. Vương Bật chú câu trước: «不塞其原也» (bất tắc kỳ nguyên dã), không lấp nguồn của vật; câu sau: «不禁其性也» (bất cấm kỳ tính dã), không cấm tính của vật.
生而不有,為而不恃,長而不宰,是謂玄德 (sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể, thị vị huyền đức). 長 (trưởng) là làm cho lớn. 宰 (tể) là làm chủ, sai khiến. Vương Bật chú: «不塞其原,則物自生,何功之有。不禁其性,則物自濟,何為之恃» (bất tắc kỳ nguyên, tắc vật tự sinh, hà công chi hữu. Bất cấm kỳ tính, tắc vật tự tế, hà vi chi thị), không lấp nguồn thì vật tự sinh, có công gì đâu; không cấm tính thì vật tự thành, có việc gì để cậy. Ông định nghĩa: «凡言玄德,皆有德而不知其主,出乎幽冥» (phàm ngôn huyền đức, giai hữu đức nhi bất tri kỳ chủ, xuất hồ u minh), phàm nói huyền đức đều là có đức mà không biết chủ của nó, ra từ chỗ u tối.
Lời bàn
Sáu câu hỏi đều kết bằng chữ 乎 (hồ). Vương Bật đọc mỗi câu như một điều kiện kèm kết quả: giữ được cái Một thì muôn vật tự quy phục, giữ được chỗ mềm hòa thì vật toàn tính, trị nước không dùng trí thì nước tự trị, sáng mà không làm thì vật tự hóa. Kinh văn chỉ hỏi "có thể chăng", còn kết quả là phần lời chú nói thêm.
Thứ tự sáu câu đi từ thân ra nước: giữ thân, giữ khí, giữ cái nhìn, rồi mới tới trị dân, ứng thời, dùng cái biết. Chương 54 có lối sắp xếp tương tự: «修之於身,其德乃真» (tu chi ư thân, kỳ đức nãi chân), sửa ở thân thì đức mới thật, rồi lần lượt mở ra nhà, làng, nước, thiên hạ. Chữ nhất ở câu đầu còn gặp ở chương 22, «聖人抱一為天下式» (thánh nhân bão nhất vi thiên hạ thức), và ở chương 39, nơi trời được Một mà trong, đất được Một mà yên, hang được Một mà đầy.
Câu về trẻ thơ được chương 55 triển khai: «含德之厚,比於赤子» (hàm đức chi hậu, tỷ ư xích tử), người ôm đức dày ví như đứa trẻ đỏ hỏn, và «骨弱筋柔而握固» (cốt nhược cân nhu nhi ác cố), xương yếu gân mềm mà nắm tay chặt. Chữ thư ở câu thứ năm nối với chương 6 và chương 28 đã dẫn. Câu thứ tư thì gần với chương 65: «以智治國,國之賊» (dĩ trí trị quốc, quốc chi tặc), lấy trí trị nước là giặc của nước.
Đoạn kết về huyền đức gần như lặp nguyên ở chương 51, và hai vế sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị đã có ở chương 2. Hai câu chú «不塞其原» (bất tắc kỳ nguyên) và «不禁其性» (bất cấm kỳ tính) của Vương Bật là lời giải gọn nhất của ông cho khái niệm này: vật tự sinh, tự thành, nên người sinh và nuôi không có công để nhận, không có việc để cậy. Chữ huyền trong huyền đức, theo chú của ông, là ở chỗ có đức mà không ai thấy chủ, nối về chữ huyền của chương 1.
Loạt bài Đạo Đức Kinh
- Bài trước: Đạo Đức Kinh, chương 9
- Bài sau: Đạo Đức Kinh, chương 11
- Dẫn nhập